ابن ندیم

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

ابوالفرج محمد بن ابی‌یعقوب اسحاق بن محمد بن اسحاق (مرگ ۳۸0 قمری) کتاب‌شناس، فهرست‌نگار و محقق برجستۀ بغدادی سدۀ چهارم هجری و صاحب کتاب الفهرست.[۱][۲]

زندگی‌نامه[ویرایش]

ابوالفرج محمد بن اسحاق، ملقب به «ورّاق» و «ندیم». شهرت رایج او امروزه ابن ندیم (ابن‌الندیم) است و ندیم (الندیم) را لقب پدرش دانسته‌اند که سخن درستی نیست و خود او، چون همدم و همنشین و ندیم عیسی بن علی، وزیر دربار عباسی یا ناصرالدوله امیر موصل بوده به «ندیم» ملقب شده است. لقب دیگر او «ورّاق»(«الورّاق») به معنی کاتب و کتاب‌فروش است.

اطلاعات چندانی از زندگی ابن‌ندیم در دست نیست. ابن‌ندیم در حدود سال 320 ق در بغداد متولد شد و در چهارشنبه 20 شعبان 380 ق در همان شهر درگذشت.

ابن‌ندیم همچون پدرش در بازار کتاب‌فروشان بغداد («سوق‌الوراقین») به کار کتابت و فروش کتاب مشغول بوده است و به همین سبب با آثار مکتوب زمانۀ خود آشنایی داشته است. بسیاری از عالمان و دانشنمدان عصر خود را می‌شناخته و از نزدیک آشنایی داشته است.

ابن‌ندیم به تصریح به عقاید مذهبی خود اشاره نکرده است ولی عموماً او را شیعۀ دوازده امامی می‌دانند.

آثار[ویرایش]

ابن ندیم آثار زیادی نوشته‌ است ولی مهم‌ترین اثر او که شهرت جهانی دارد کتاب الفهرست است.

الفهرست در سال ۳۷۷ هـ. ق (۹۸۷ میلادی) به انجام رسید و احتمالاً پس از آن نیز ابن ندیم اطلاعاتی را بر آن افزود. این کتاب جامع‌ترین اثر در حوزه کتاب‌شناسی عمومی در چهار سده نخست هجری است، که فهرستی از کلیه کتبی که تا آن زمان به زبان عربی نگاشته شده و شرح حال مؤلفانش را دربردارد. این کتاب به مثابه دانشنامه‌ای از تاریخ، فرهنگ، ادبیات و مذهب از پیش از اسلام تا زمان مؤلف است.[۳]

کتاب الفهرست نخستین بار به همت گوستاو فلوگل، خاورشناس آلمانی، در دو جلد در سال‌های 1871-18272م در آلمان به چاپ رسید. چاپ‌های بعدی آن در سال 1348 ق در مصر از روی همان چاپ فلوگل، اما با اغلاط بسیار، چاپ شد. در سال 1350 ش، محمدرضا تجدد، محقق ایرانی، متن مصحَحی از آن را به چاپ رساند. او قبلاً ترجمۀ فارسی الفهرست را در سال 1343 ش به چاپ رسانده بود. آخرین و بهترین چاپ این کتاب در سال 2009م به همت ایمن فؤاد سید، در چهار جلد در لندن منتشر شد. این کتاب را بایرد داج به زبان انگلیسی ترجمه کرده است که در دو جلد در 1970 م در نیویورک انتشار یافت.

ابن‌ندیم اثر دیگری هم داشته با عنوان «الاوصاف و التشبیهات» دربارۀ کتاب و کتابت و ارج و ارزش آن که امروزه در دسترس نیست.

بخش‌های الفهرست[ویرایش]

در الفهرست کتابها به ده مقاله یا موضوع اصلی و هر مقاله نیز به چند فنّ تقسیم شده است:

  1. در توصیف زبان‌ها و چگونگی خطوطشان؛
  2. در علمای نحو و لغت (زبان‌شناسی
  3. در اخبار و آداب و سیر و انساب؛
  4. در شعر و شاعران؛
  5. در علم کلام و متکلمان؛
  6. در فقه، حدیث، فقها و محدثان؛
  7. در فلسفه و علوم قدیم؛
  8. در اخبار داستان‌سرایان و نقاشان و افسون‌گران و شعبده‌بازان و ساحران؛
  9. در مذاهب و ادیان غیرالهی نظیر هندوان، مانویان و بوداییان؛
  10. در اخیار کیمیاگران از فیلسوفان قدیم و جدید.

منابع[ویرایش]

  1. "FEHREST – Encyclopaedia Iranica". Retrieved 28 July 2014.
  2. «ابن ندیم، محمد بن اسحاق - ویکی‌نور، دانشنامهٔ تخصصی». wikinoor.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ اکتبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۲۲.
  3. «ابن ندیم، دائرةالمعارف اسلامی». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۷ اکتبر ۲۰۱۳.
  • الوافی ۲: ۱۹۷
  • لسان المیزان ۵: ۷۲
  • لغتنامهٔ دهخدا.

پیوند به بیرون[ویرایش]