ابن ربن طبری

این یک مقالهٔ خوب است. برای اطلاعات بیشتر اینجا را کلیک کنید.
از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

علی بن ربن طبری
علي بن ربَّن الطبري
علی بن ربن الطبری.jpg
تصویری فرضی از «ابن ربن» برروی جلد کتاب «فردوس الحکمة»، چاپ هند.
نام بومیعلي بن ربَّن الطبري
زادهٔمورد اختلاف، مرو یا طبرستان
درگذشتمورد اختلاف، احتمالاً اواخر نیمهٔ اول قرن سوم هجری. ر.ک. به: #زندگانی
محل زندگیطبرستان، ری، سامرا
کارهای برجستهفردوس الحکمة، کشف مسری بودن سل ریوی، الدین و الدولة فی إثبات نبوة النبی محمد (ص)
والدینسهل بن بشر (پدر)
دورهخلافت عباسی
زبانعربی، سریانی
علایق اصلی
طب
تأثیرگرفته از

ابوالحسن علی بن سهل الطبری یا به اختصار، اِبْنِ رَبَّن دانشمند و طبیب مسلمان در قرن سوم ه‍. ق، کاشف مسری بودن سل ریوی و به روایتی استاد زکریای رازی بوده‌است. برخی وی را در کنار رازی و ابن سینا و مجوسی، از چهار دانشمند و طبیب بزرگ مسلمان دانسته‌اند؛ گرچه برخی نیز با این نظر مخالفند.

به‌طور کلی، از زندگی ابن ربن اطلاعات زیادی موجود نیست و حتی تاریخ دقیق تولد و مرگش نیز روشن نیستند. بنظر می‌رسد در کودکی شاهد شورش طبرستان بوده و فوتش هم در حوالی نیمه قرن سوم رخ داده‌است. خاندان او در علم شهرت داشتند و شخص ابن ربن نیز ابتدا در طبرستان بعنوان دبیر نزد مازیار بن قارن کار می‌کرد و پس از اعدام مازیار توسط خلیفه، به بغداد رفت و از نزدیکان خلفا شد. ابن ربن ابتدا مسیحی بود و بدست معتصم مسلمان شد؛ سپس حتی کتابی نیز در باب برتری‌های اسلام نسبت‌به سایر ادیان نوشت. مهم‌ترین اثر او فردوس الحکمة است که دائرةالمعارفی در زمینهٔ پزشکی است. ابن ربن در علوم دینی، کلام و داروشناسی نیز مهارت داشت و کشف مسری بودن سل را هم به او نسبت می‌دهند. از کتبی که به ابن ربن نسبت داده شده، تعداد کمی باقی مانده‌اند که مهم‌ترین آنها فردوس الحکمة است.

نام و تبار[ویرایش]

سهل بن بشر، پدر ابن ربن، یک ریاضی‌دان و ستاره‌شناس شناخته‌شده بود؛[۱] به نوشته خود ابن ربن در الدین و الدولة، خاندان وی در خراسان و عراق به علم و فضل شهرت داشته‌اند و پدرش پزشکی را بعنوان حرفهٔ خانوادگی آموخته‌بوده و از بزرگان و دبیران مرو بوده؛ و از همین روی به «ربن» به معنای «سرور و معلم ما» ملقب بوده‌است. در مورد نام و لقب ابن ربن و پدرش در بین منابع اختلاف زیادی وجود دارد؛ بطوریکه در منابع مختلف اسامیِ «علی بن زید»، «علی بن زین»، «علی بن رین» و «علی بن زیل» برای او آمده‌است.[۲] کنیهٔ وی نیز «ابوالحسن» بوده‌است.[۳]

زندگانی[ویرایش]

به‌طور کلی، در مورد تاریخ تولد و درگذشت وی نیز اختلاف نظر وجود دارد. برخی مورخان تولد ابن ربن را در اواخر حکومت منصور، خلیفه عباسی، (حک. ۱۵۸–۱۳۶) یا اوایل خلافت مهدی عباسی (حک. ۱۶۹–۱۵۸) دانسته‌اند و با توجه به نوشته خود ابن ربن در فردوس الحکمة، که می‌گوید به همراه پدرش شاهد «آتش‌سوزی عظیم در طبرستان» بوده‌است، این حریق را با لشکرکشی مهدی به طبرستان در سال ۱۶۷، هم‌عصر تصور کرده‌اند و اینطور نتیجه‌گیری کرده‌اند که اگر ابن ربن در زمان آن واقعه حداقل ۱۰ ساله بوده باشد، پس در حدود سال ۱۵۷ متولد شده‌است. برخی از منابع متأخر نیز بدون ذکر منبع، تاریخ تولد او را ۱۹۲ ه‍.ق در شهر مرو نوشته‌اند.[۴] اما برخی دیگر محل تولد او را طبرستان ذکر کرده‌اند.[۵][۶] ابن ربن که در خانواده‌ای مسیحی متولد شده‌بود[۷] جوانی خود را در طبرستان گذراند؛[۸] وی در طبرستان، از دبیران مازیار بن قارن بود[۹] و در این کار بسیار مهارت داشت، چنان‌که به قول ابن اسفندیار: «باعث حیرت بُلَغای عراقین و حجاز می‌شد».[۱۰] او مدتی نیز در ری زندگی کرد.[۱۱] پس از شکست قیام مازیار، در سال ۲۲۴ هجری ابن ربن به سامرا رفت و در آنجا مورد احترام معتصم بود. سپس متوکل او را به ندیمی برگزید، و در عصر معتصم ابن ربن به دارالخلافه هم راه یافت.[۱۲] او پس از معتصم، به واثق[۱۳] و متوکل نیز خدمت کرد[۱۴] و از نزدیکان خلفا به‌شمار می‌رفت.[۱۵]

برخی از مورخان، سال‌های ۲۴۷ و ۲۶۰ ه‍.ق را بعنوان تاریخ فوت ابن ربن معرفی کرده‌اند. گرچه در مورد تاریخ درگذشت او نیز اجماع وجود ندارد، ولی به‌دلیل معاصر بودن وی با متوکل، به‌صورت تقریبی می‌توان گفت تا نیمه قرن سوم زنده بوده‌است.[۱۶]

مذهب[ویرایش]

از آنجا که «ربن» و «راب» از القاب یهودیان هستند، بسیاری تصور کرده‌اند که او یهودی بوده و به همین دلیل در اکثر منابع از وی بعنوان پزشکی سابقاً یهودی نام برده شده‌است. اما خود ابن ربن در فردوس الحکمة دین سابق خویش را مسیحیت معرفی می‌کند؛ وی پیرامون اسلام آوردنش اینطور توضیح می‌دهد که با «غور و تعمق در اندیشه‌های اسلامی و معانی قرآنی» و به راهنمایی متوکل اسلام آورده‌است؛ بنابراین، ادعای برخی مورخان مبنی بر مسلمان شدن ابن ربن به دست معتصم غلط به نظر می‌رسد.[۱۷] یونس کرامتی در دانشنامهٔ ایران‌زمین معتقد است تاریخ مسلمان شدن ابن ربن در سال ۲۴۰ ه‍.ق بوده‌است.[۱۸]

فعالیت‌ها[ویرایش]

یک پزشک مسلمان حین معاینه بیمار

ابن ربن به خاطر نوشته‌هایش در زمینهٔ طب و نگاشتن دو اثر که در آنها از ضعف دین سابقش و حقانیت دین جدیدش صحبت کرده، مشهور است.[۱۹] او طبابت را از پدرش یادگرفت و سپس با مطالعهٔ آثار یونانیان و دیگر دانشمندان، علمش را در این باره تکمیل نمود. از فعالیت‌های دیگر او مسری اعلام کردن سل ریوی بود؛ علاوه بر اینها، او را متکلم[۲۰] و داروشناس نیز گزارش کرده‌اند و گویا با علوم دینی هم آشنایی داشته‌است.[۲۱] به گفته فرخنده‌زاده، وی طبیبی تعلیم‌دیده بود و نظریاتش بر مبنای نظریات اطبای مکاتب یونانی، جندی‌شاپور و هندی است.[۲۲] به باور انزابی‌نژاد در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی او را از نظر علمی دارای چنان جایگاهی است که می‌شود او را در کنار در زمرهٔ رازی و مجوسی و ابن سینا جزء چهار دانشمند و طبیب بزرگ مسلمان قرار داد؛[۲۳] ولی در مقابل کرامتی در دانشنامهٔ ایران‌زمین دیگر بر این اعتقادند که ارزش آثار او از نظر علم پزشکی ارزش زیادی ندارد و به‌هیچ‌وجه قابل‌مقایسه با رازی، مجوسی یا ابن سینا نیست.[۲۴] حسین اسلامی ساروی، مورخ، نیز می‌نویسد که فردوس الحکمة یکی از ارکان اربعهٔ طب اسلامی است.[۲۵] در آثار ابن ربن دعا، سحر و جادو، ستاره‌شناسی و اعتقاد به پدیده‌های مختلف نیز پیدا می‌شود.[۲۶] او آموزه‌های پزشکی را با باورهای کهن تلفیق کرد و طرز تفکر وی به آثار پزشکی قرون بعدی هم انتقال یافت.[۲۷] او از اولین اطبایی است که با پرداختن به عقاید کهن و تفکرات طب جادویی، باعث ورود این تفکرات به طب اسلامی شدند.[۲۸] از آثاری که به ابن ربن نسبت داده‌شده فقط تعداد کمی امروزه در دسترس هستند.[۲۹]

فردوس الحکمه[ویرایش]

جلد کتاب چاپ شده فردوس الحکمة در دانشگاه لکنو هندوستان
جلد کتاب فردوس الحکمة چاپ‌شده به زبان عربی در بیروت.

«فردوس الحکمة» به معنای «باغ حکمت»[۳۰] مهم‌ترین اثر ابن ربن[۳۱] و دائرةالمعارفی با موضوع طب است که از اولین کتاب‌های پزشکی و یکی از قدیمی‌ترین و معتبرترین آثار جامع در موضوع طب اسلامی است. شامل ۳۰ مقاله و ۳۶۰ باب است[۳۲] که ابن ربن در تألیف این کتاب از نظرات جندی‌شاپور[۳۳] بقراط، جالینوس، ارسطو، ابن ماسویه، حنین بن اسحاق و رسالات هندی و دیگر آثار استفاده کرده‌است.[۳۴][الف] ابن ربن این کتاب را در سومین سال خلافت متوکل نوشت.[۳۶] متن عربی آن اولین بار در سال ۱۹۲۸ میلادی در برلین به چاپ رسید و در سال ۱۹۷۱ میلادی و بعدتر در سال ۲۰۰۲ در بیروت دوباره چاپ شد. مختصری از آن را فرانتس رزنتال به آلمانی ترجمه کرد. دست‌نوشته‌های این کتاب، در کتابخانه‌های دانشگاه تهران، رامپور، ایاصوفیه، برلین و بریتانیا و غیره رؤیت شده‌اند.[۳۷]
در این کتاب غیر از طب از بعضی علوم دیگر و مطالب متفرقه نظیر حکمت طبیعی، تجربیات شخصی،[۳۸] فلسفه، جانورشناسی، رویان‌شناسی، روانشناسی، هواشناسی و ستاره‌شناسی مطالبی نوشته شده‌است.[۳۹]

تأثیرات عقاید کهن و خرافات بر فردوس الحکمة[ویرایش]

اگر کسی به دست و پایش زگیل باشد و به ستاره‌ای که در حال افول است نگاه کند و در همان دم دست خود را بسوی آن ببرد، زگیل بهبود می‌یابد.

طبری، فردوس‌الحکمة
ص ۵۲۵–۵۲۶.[۴۰]

در فردوس‌الحکمة علاوه بر مطالب علمی، به تأثیر اجرام آسمانی و ستارگان، کانی‌ها و گیاهان و جانداران در بوجود آمدن یا درمان امراض اشاره شده‌است و روش‌های جادویی و طلسمات و تعاویذ هم در کنار روش‌های علمی بعنوان درمان بیماری‌ها تجویز شده‌اند؛ این مطالب از اعتقادات عامیانه به کتب علمی راه یافتند و این در کتاب‌هایی مانند فردوس‌الحکمة با علم تلفیق شدند.[۴۱] به‌طور کلی، در دورهٔ اسلامی اعتقاد به روش‌های درمانیِ خرافی همچنان درکنار شیوه‌های علمی ادامه داشته‌است و در آثار دانشمندان اسلامی نیز مطالبی راجع‌به آن منعکس شده‌است.[۴۲] در این میان، ابن ربن هم به تأثیر ستاره‌شناسی (تنجیم) و طلسمات در طب معتقد بوده‌است.[۴۳] در طب اسلامی، کانی‌ها و سنگ‌ها (بالأخص سنگ‌های قیمتی) برای درمان امراض و هماهنگی جسم و روح به‌کار می‌رفتند و ابن ربن نیز به کرات به خواص درمانی کانی‌ها اشاره کرده‌است. او همچنین راجع‌به کاربرد گیاهان و اجزای بدن حیوانات در طب نیز نوشته‌است؛ حتی بعضاً توضیحاتی در مورد کاربرد اینها ارائه داده‌است که به علم طب مربوط نیست.[۴۴]

الدین و الدوله[ویرایش]

الدین و الدولة فی إثبات نبوة النبي محمد، کتابی است که در آن ابن ربن دلایل خود مبنی بر حقانیت اسلام و برتری‌های اسلام نسبت‌به سایر ادیان را تشریح کرده و همچنین دربارهٔ ادیان هندی، فرقه‌های اسلامی، مسیحیت و غیره توضیحاتی داده‌است.[۴۵]

شاگردان[ویرایش]

اگرچه برخی زکریای رازی را از شاگردان ابن ربن می‌دانند، ولی به اعتقاد انزابی‌نژاد با توجه به تاریخ فوت ابن ربن و تاریخ ورود زکریای رازی به بغداد، این ادعا قابل پذیرش نیست؛ زیرا در زمان ورود رازی به بغداد ابن ربن احتمالاً در قید حیات نبوده‌است.[۴۶] اما محقق دیگری، ریچارد گاتهیل، معتقد است که زکریای رازی نه در بغداد، که در ری نزد ابن ربن شاگردی می‌کرده‌است.[۴۷]

منبع‌شناسی[ویرایش]

مهم‌ترین اطلاعاتی که دربارهٔ زندگی ابن ربن در دست است، مطالبی است که خود او در دو کتاب فردوس الحکمة و الدین و الدولة دربارهٔ خودش نوشته‌است. منابع دیگری که دربارهٔ وی اطلاعاتی آورده‌اند، دربارهٔ تاریخ و محلِ تولد و فوت و نام دقیق او و پدرش و مذهب او اطلاعات خاصی ارائه نداده‌اند.[۴۸]

  • تاریخ طبرستان:[۴۹] کتابی تاریخی اثر ابن اسفندیار است که در حدود ۶۱۳ هجری قمری تألیف شده و موضوع آن در مورد تاریخ طبرستان است. این کتاب دارای مطالبی است که در کتب دیگر پیدا نمی‌شود.[۵۰] ابن اسفندیار دبیر حکومت آل باوند بود. او در سال ۶۰۶ هجری قمری به بغداد و سپس به ری سفر کرد. وی در کتابخانه‌ای در ری به جزوه‌ای راجع به حکام قدیم طبرستان نوشتهٔ «ابوالحسن علی بن محمد یزدادی» به زبان عربی دست یافت و آن را به زبان فارسی ترجمه کرد. ابن اسفندیار تا قبل از حمله مغول به خوارزم به مدت ۵ سال نیز در شهر اقامت داشت و در طی این مدت با استفاده از منابع غنی کتابخانه‌های این شهر، نوشتن کتاب تاریخ طبرستان را به اتمام رساند.[۵۱]
  • الفهرست:[۵۲] کتابی است اثر ابن ندیم که تاریخ ادبیات، فرهنگ و مذاهب را از ازمنه پیش از اسلام تا عصر نویسنده (قرن چهارم هجری) دربردارد. این کتاب از خصوصیات کتاب‌شناسی نیز برخوردار و مشتمل بر ده مقاله است.[۵۳]

یادداشت‌ها[ویرایش]

  1. به‌طور کلی، ابن ربن از پزشکان و فلاسفه یونانی مانند ارسطو، اسکندر افرودیسی، بقراط و جالینوس بسیار نقل قول می‌کرد.[۳۵]

پانویس[ویرایش]

  1. Gottheil, JewishEncyclopedia.
  2. انزابی‌نژاد، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  3. Gottheil, JewishEncyclopedia.
  4. انزابی‌نژاد، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  5. Gottheil, JewishEncyclopedia.
  6. فرخنده‌زاده، ۵۵.
  7. کرامتی، دانشنامه ایران‌زمین.
  8. انزابی‌نژاد، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  9. Gottheil, JewishEncyclopedia.
  10. انزابی‌نژاد، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  11. Gottheil, jewishEncyclopedia.
  12. انزابی‌نژاد، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  13. کرامتی، دانشنامه ایران‌زمین.
  14. Gottheil, JewishEncyclopedia.
  15. کرامتی، دانشنامه ایران‌زمین.
  16. انزابی‌نژاد، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  17. انزابی‌نژاد، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  18. کرامتی، دانشنامه ایران‌زمین.
  19. Thomas, Encyclopaedia of Islam.
  20. کرامتی، دانشنامه ایران‌زمین.
  21. انزابی‌نژاد، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  22. فرخنده‌زاده، ۵۴.
  23. انزابی‌نژاد، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  24. کرامتی، دانشنامه ایران‌زمین.
  25. اسلامی، ۱۱۴.
  26. فرخنده‌زاده، ۵۴.
  27. فرخنده‌زاده، ۵۵.
  28. فرخنده‌زاده، ۵۴.
  29. انزابی‌نژاد، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  30. Gottheil, JewishEncyclopedia.
  31. کرامتی، دانشنامه ایران‌زمین.
  32. انزابی‌نژاد، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  33. فرخنده‌زاده، ۵۲.
  34. انزابی‌نژاد، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  35. کرامتی، دانشنامه ایران‌زمین.
  36. اسلامی، ۱۱۴.
  37. انزابی‌نژاد، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  38. فرخنده‌زاده، ۵۲.
  39. انزابی‌نژاد، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  40. فرخنده‌زاده، ۵۶.
  41. فرخنده‌زاده، ۶۱.
  42. فرخنده‌زاده، ۵۲.
  43. فرخنده‌زاده، ۵۱.
  44. فرخنده‌زاده، ۵۶–۵۷.
  45. انزابی‌نژاد، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  46. انزابی‌نژاد، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  47. Gottheil, JewishEncyclopedia.
  48. انزابی‌نژاد، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  49. انزابی‌نژاد، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  50. شریفی، ۳۸۴.
  51. پرگاری، ۳۷.
  52. کرامتی، دانشنامه ایران‌زمین.
  53. انصاری، «ابن ندیم»، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.

منابع[ویرایش]

  • اسلامی، حسین (۱۳۷۲). تاریخ دو هزار ساله ساری. قائمشهر: دانشگاه آزاد اسلامی مازندران.
  • انزابی‌نژاد، رضا. «ابن ربن». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ۳. مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  • انصاری، حسن. «ابن ندیم». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ۵. مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
  • Gottheil, Richard. "Ali IBN SAHL IBN RABBAN ALTABARI (ABU AL-ḤASAN)". JewishEncyclopedia (به انگلیسی).
  • Thomas, D. (2012). "al-Ṭabarī". In P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. (ed.). Encyclopaedia of Islam (به انگلیسی) (2nd ed.). Leiden, The Netherlands: Brill Publishers.{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست ویراستاران (link)

پیوند به بیرون[ویرایش]