سلطنت ممالیک

سلطنت مملوک
سلطنة الممالیک
سلطنت مملوک; سلطنة الممالیک
۱۲۵۰–۱۵۱۷
	پرچم نشان ملی
	پرچم مطابق اطلس کاتالان
وضعیت	پادشاهی
پایتخت	قاهره
زبان(های) رایج	عربی مصری، زبان قبطی، چرکسی، ترکی قپچاقی، ترکی اغوز
دین(ها)	اسلام سنی
خلیفه
• ۱۲۶۱	احمد مستنصر (نخستین)
• ۱۵۰۸–۱۵۱۷	متوکل سوم (واپسین)
سلطان
• ۱۲۵۰	شجر الدر (نخستین)
• ۱۲۵۰–۱۲۵۷	عزالدین ایبک
• ۱۲۶۰–۱۲۷۷	بیبرس
• ۱۵۱۶–۱۵۱۷	طومان بای دوم (واپسین)
تاریخ
• بنیان‌گذاری	۱۲۵۰
• فروپاشی	۱۵۱۷
پیشین	پسین
	ایوبیان
	پادشاهی اورشلیم
ایالت مصر
ایالت شام
ایالت یمن
امروز بخشی از	اردن; ترکیه; سودان; سوریه; عراق; عربستان سعودی; فلسطین; لبنان; لیبی; مصر

سلطنت مملوک‌ها یا سلطنت ممالیک (به عربی: سلطنة المماليك) دولتی بود که از اواسط قرن سیزدهم تا اوایل قرن شانزدهم میلادی بر مصر، شام و حجاز حکومت می‌کرد و قاهره پایتخت آن بود. این حکومت توسط یک طبقهٔ نظامی از مملوکان (سربازان برده آزاد شده) به ریاست یک سلطان اداره می‌شد. این سلطنت با سرنگونی سلسله ایوبیان در مصر در سال ۱۲۵۰ میلادی تأسیس شد و در سال ۱۵۱۷ میلادی توسط امپراتوری عثمانی به پایان رسید. تاریخ مملوک عموماً به دورهٔ ترک یا بحری (۱۳۸۲–۱۲۵۰) و دورهٔ چرکس یا برجی (۱۵۱۷–۱۳۸۲) تقسیم می‌شود که نامگذاری آن با توجه به نام قومیت یا سپاه غالب مملوکان حاکم در این دوره‌ها است.^[۳]^[۴]^[۵]^[۶]

دولت ممالیک حدود سیصد سال ادامه داشت. این دولت به‌سامان و باشکوه بود و با وجود جنگ‌های داخلی و آشوب‌های سیاسی انبوه توانست تمدنی را ایجاد کند که آثار آن هنوز در مصر و سوریه پابرجاست. پادشاهان این دولت به دانش و فن توجه داشتند و از نظر نظامی نیز پادشاهان مملوک توانستند با صلیبیان اروپای غربی و مغولان مقابله کنند.^[۷]

سلطنت ممالیک در نهایت با ظهور قدرت‌های جدید، به‌ویژه عثمانی‌ها، رو به افول نهاد و در نهایت با فتح مصر توسط سلطان سلیم اول به پایان رسید.

نام

اصطلاح «سلطنت مملوک» اصطلاحی جدید در تاریخ‌نگاری است. منابع عربی^[۸] برای دوره سلطنت ممالیک بحری از این سلسله به عنوان دولت تُرکان (دولة الاتراک، دولت الترک) و از ممالیک برجی به دولت چرکس‌ها (دولة الجراکسة، دولت الجریکیسا) یاد می‌کنند.^[۹]^[۱۰]

تاریخچه

جمع مملوک، ممالیک و به معنی غلام که برگرفته از واژهٔ ترکی کوله به معنای سرباز، مزدور است که در زبان عربی به صورت مملوک به کار رفته است و بیشتر این واژه را در مورد سربازان سفیدپوست به کار می‌برده‌اند و از آنجا که سلاطین «ممالیک» مصر از فرماندهان و جنگاوران ترک‌تبار بودند که نخست در جزء قراولان صالح نجم‌الدین ایوب قرار داشتند، بدین نام نامیده شده‌اند. نخستین ایشان شجرةالدر همسر صالح نجم‌الدین ایوب است، اگرچه چند سالی اسماً سلطنت با موسی از بازماندگان خاندان ایوبی بود، ولی پس از او ممالیک رسماً سلطنت مصر را به دست گرفتند و ایشان دو گروه‌اند: ممالیک بحری و ممالیک برجی و این دو طبقه تا نیمهٔ اول سدهٔ دهم هجری مصر و شام را تحت اداره و حکومت خود داشتند و افراد آن دودمان‌ها با وجود سلطنت کوتاه و جنگ‌های داخلی دائمی ممالک خویش را به خوبی اداره می‌کردند و شهر قاهره از دورهٔ سلطنت ایشان آثار درخشان و باارزشی دارد که نمایندهٔ عشق و علاقهٔ سلاطین مملوک به هنر و سازندگی است. ممالیک افزون‌بر این مردمانی جنگ‌آور و دلیر بودند و در مقابل صلیبیان و نیز اردوهای مغولان ایستادگی سختی کردند، به‌ویژه مغولان که بر آسیا چیرگی یافته و مصر را طرف تهدید قرار داده بودند، چند بار مغلوب نمودند. دورهٔ حکومت ممالیک بحری در سال ۷۹۲ ه‍.ق به دست ممالیک برجی از میان رفت و ممالیک برجی را به سال ۹۲۲ ه‍.ق سلاطین عثمانی از میان برداشتند.^[۱۱]

جستارهای وابسته

منابع

↑ «منبع».
↑ Turan, Fikret; Boeschoten, Hendrik; Stein, Heidi (2007). "The Mamluks and Their Acceptance of Oghuz Turkish as Literary Language: Political Maneuver or Cultural Aspiration?". Turcologica (به انگلیسی). Harrassowitz.
↑ Holt et al. 2025.
↑ Setton, Kenneth M. (1969). The Later Crusades, 1189–1311. Wisconsin, USA: Univ of Wisconsin Press. p. 757. ISBN 978-0-299-04844-0.
↑ Levanoni 1995, p. 17.
↑ Hillenbrand, Carole (2007). Turkish Myth and Muslim Symbol: The Battle of Manzikert. Edinburg: Edinburgh University Press. pp. 164–165. ISBN 978-0-7486-2572-7.
↑ استانلی لین پل، و؛ و بارتولد، خلیل ادهم و احمد سعید سلیمان (تابستان ۱۳۶۳)، تاریخ دولت‌های اسلامی و خاندان‌های حکومتگر جلد اوّل، ترجمهٔ صادق سجادی، تهران: نقش جهان، ص. ص۱۳۸
↑ "The Cambridge History of Egypt", Volume 1, (1998): "32 The Arabic sources for the period refer to the dynasty as the dawlat al-atrak, dawlat al-turk, or al- dawla al-turkiyya (i.e. dynasty of the Turks), in recognition of the racial or ethnic group which predominated in the mamluk caste during this period, and to distinguish it from the Burji sultanate in which mamluks".
↑ Yosef, Koby (2013). "The Term Mamlūk and Slave Status during the Mamluk Sultanate". Al-Qanṭara. Consejo Superior de Investigaciones Científicas. 34 (1): 7–34. doi:10.3989/alqantara.2013.001.
↑ "Mamluk | History, Significance, Leaders, & Decline". Encyclopedia Britannica (به انگلیسی). p. The contemporary Muslim historians referred to the same divisions as the “Turkish” and “Circassian” periods, in order to call attention to the change in ethnic origin of the majority of Mamluks. Retrieved 2021-01-09.
↑ پول، لین: طبقات سلاطین اسلام. ترجمهٔ عباس اقبال صص ۷۰–۷۵. در دهخدا: سرواژهٔ ممالیک.

پیوند به بیرون

این یک مقالهٔ خرد مصر است. می‌توانید با گسترش آن به ویکی‌پدیا کمک کنید.

[1] «منبع».

[2] Turan, Fikret; Boeschoten, Hendrik; Stein, Heidi (2007). "The Mamluks and Their Acceptance of Oghuz Turkish as Literary Language: Political Maneuver or Cultural Aspiration?". Turcologica (به انگلیسی). Harrassowitz.

[FOOTNOTEHoltBakerSmithHopwood2025-3] Holt et al. 2025.

[:3-4] Setton, Kenneth M. (1969). The Later Crusades, 1189–1311. Wisconsin, USA: Univ of Wisconsin Press. p. 757. ISBN 978-0-299-04844-0.

[FOOTNOTELevanoni199517-5] Levanoni 1995, p. 17.

[:5-6] Hillenbrand, Carole (2007). Turkish Myth and Muslim Symbol: The Battle of Manzikert. Edinburg: Edinburgh University Press. pp. 164–165. ISBN 978-0-7486-2572-7.

[7] استانلی لین پل، و؛ و بارتولد، خلیل ادهم و احمد سعید سلیمان (تابستان ۱۳۶۳)، تاریخ دولت‌های اسلامی و خاندان‌های حکومتگر جلد اوّل، ترجمهٔ صادق سجادی، تهران: نقش جهان، ص. ص۱۳۸

[8] "The Cambridge History of Egypt", Volume 1, (1998): "32 The Arabic sources for the period refer to the dynasty as the dawlat al-atrak, dawlat al-turk, or al- dawla al-turkiyya (i.e. dynasty of the Turks), in recognition of the racial or ethnic group which predominated in the mamluk caste during this period, and to distinguish it from the Burji sultanate in which mamluks".

[9] Yosef, Koby (2013). "The Term Mamlūk and Slave Status during the Mamluk Sultanate". Al-Qanṭara. Consejo Superior de Investigaciones Científicas. 34 (1): 7–34. doi:10.3989/alqantara.2013.001.

[10] "Mamluk | History, Significance, Leaders, & Decline". Encyclopedia Britannica (به انگلیسی). p. The contemporary Muslim historians referred to the same divisions as the “Turkish” and “Circassian” periods, in order to call attention to the change in ethnic origin of the majority of Mamluks. Retrieved 2021-01-09.

[11] پول، لین: طبقات سلاطین اسلام. ترجمهٔ عباس اقبال صص ۷۰–۷۵. در دهخدا: سرواژهٔ ممالیک.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

ن ب و ‎تقسیمات کشوری شام در دوران حکومت‌های اسلامی
دوران خلفای راشدین	جند اردن • جند حمص • جند دمشق • جند فلسطین
دوران خلافت اموی	جند اردن • جند حمص • جند دمشق • جند فلسطین • جند قنسرین
اوایل دوران خلافت عباسیان	جند اردن • جند حمص • جند دمشق • جند عواصم • جند فلسطین • جند قنسرین
اواخر دوران خلافت عباسیان	جند اردن • جند حمص • جند دمشق • جند شراه • جند فلسطین • جند قنسرین
دوران سلطنت مملوک	سوریه
اوایل دوران امپراتوری عثمانی ۱۵۳۲-۱۸۶۴	ایالت حلب • ایالت دمشق • ایالت الرقة • ایالت طرابلس شام • ایالت صید
اواخر دوران امپراتوری عثمانی ۱۸۶۴-۱۹۱۸	ولایت بیروت • ولایت حلب • ولایت دمشق
رده:تاریخ سرزمین شام