ابن ابی الحدید

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
دانشمند مسلمان
ابن ابی الحدید
عنواننورالدین
درگذشته۱۲۵۸/۵۸۶
قومیتپارسیان
منطقهبغداد
فقهشافعی
علاقه اصلیتاریخ، حدیث
اثر معروفشرح نهج‌البلاغه

فخرالدین ابوحامد عبدالحمید بن ابی‌الحدید (به عربی: عبد الحمید بن هبة الله بن محمد بن الحسین بن أبی الحدید أبو حامد عز الدین معتزلی) معروف به ابن ابی‌الحدید، ادیب، متکلم، مورخ، شاعر و فقیه شافعی[۱] و اصولی معتزلی و از علمای سدهٔ هفتم ه‍. ق.[۲]

زندگی[ویرایش]

او در ۱ ذیحجه ۵۸۶ قمری (۳۰ دسامبر ۱۱۹۰) در مداین به‌دنیا آمد. پدرش قاضی بود. در شهر زادگاهش بزرگ شد و علم کلام و اصول را فراگرفت.[۳] در جوانی به بغداد رفت و در آن شهر در محضر دانشمندان و بزرگان مشهور بغداد که بیشتر آنها شافعی مذهب بودند، به کسب علم و دانش پرداخت. در محافل ادبی و علمی شرکت می‌کرد و تا اینکه در زمره عالمان آن زمان درآمد.[۲]

از ابوالبقاء عکبری و ابوالخیر مصدق بن شبیب واسطی ادب آموخت[۴] و به مناسبت نزدیکی عقیدتی با ابن علقمی وزیر ادیب و دانشمند مستعصم آخرین خلیفه عباسی در شمار کاتبان دیوان دارالخلافه درآمد.[۵] از این رو ابن ابی الحدید قصاید السبع و شرح نهج‌البلاغه را به نام او نوشت،[۳] و در همان زمان و کتاب خود را به نام ابن علقمی نوشت.[۲]

در سال ۶۴۲ در حمله مغولان به بغداد اسیر شد ولی به واسطه وساطت بعضی از بزرگان این شهر از جمله خواجه نصیرالدین طوسی آزاد شد.[۳] او به عنوان ناظر حله، انتخاب، سپس «خواجه» امیرعلاءالدین طبرس و بعد ناظر بیمارستان عضدی و سرانجام در کتابخانه‌های بغداد به نظارت پرداخت.[۲]

وی در حمله هلاکوخان به بغداد در ۶۵۵ قمری محکوم به قتل شد ولی با وساطت بزرگان نجات یافت، اما سال ۶۵۶ ق او در سن ۷۰ سالگی در بغداد از دنیا رفت.[۲]

مذهب ابن ابی الحدید[ویرایش]

بررسی شرح نهج‌البلاغه او نشان می‌دهد که برخلاف نظر ابن کثیر که وی را شیعی غالی شمرده‌است،[۶] می‌توان او را معتزلی معتدلی دانست. او در آغاز کتابش اتفاق همه شیوخ معتزلی خود را بر صحت شرعی بیعت با ابوبکر نقل می‌کند و تصریح می‌نماید که از پیامبر اسلام نصّی بر آن بیعت وارد نشده، بلکه تنها انتخاب مردم که هم به اجماع و هم به غیراجماع راه تعیین پیشوا شمرده شده، موجب صحت آن است.[۳][۷]

بنابراین او در اصول، معتزلی و در فروع، شافعی بود[۸][۹] و مشربی بین تسنن و تشیع برای خود انتخاب کرده بود.[۲] در مباحث عقیدتی خود در شرح نهج البلاغه، به موافقت با «جاحظ» تصریح دارد به همین جهت او را معتزلی جاحظی می‌دانند.[۲]

اهل سنت بر این باورند که ابن ابی الحدید شیعه بوده‌است. یکی از دلایل اصلی آنها این است که ابن ابی الحدید، معتزلی بوده‌است و حال آنکه هیچ‌کدام از علمای اهل سنت معتزلی‌ها را اهل سنت نمی‌دانند. بعلاوه ابن ابی الحدید در شرحی که بر نهج البلاغه نوشته‌است در موضوعات مناقشه‌ای که بین اهل سنت و شیعیان وجود دارد، از شیعیان دفاع کرده‌است. به‌طور مثال در شرحی که بر نهج البلاغه نوشته‌است، فدک را متعلق به فاطمه و ابوبکر و عمر را غاصب دانسته. همچنین برخی از علمای شیعه همچون آیت‌الله قمی و آیت‌الله خوانساری، وی را شیعه مذهب می‌دانند.[۱۰]

رابطه با امیر المومنین حضرت علی علیه السلام[ویرایش]

او با وجود اینکه سنی مذهب[۸][۱۱] بود، ولی ارادت خاصی به امیر المومنین حضرت علی علیه السلام داشت و به پیروی از مکتب معتزله، او را از دیگر خلفای راشدین برتر می‌داند و تصریح می‌کند که او هم در کثرت ثواب و هم در فضایل و خصال حمیده، از دیگران برتر است. این موضوع در کتابش کاملاً مشهود است.[۲]

آثار[ویرایش]

تألیفات ابن الحدید را تا ۱۵ اثر برشمرده‌اند که مشهورترین آن‌ها چنین است:[۲]

پانویس[ویرایش]

  1. * فوات الوفیات، ج ۲، ص ۲۵۹، ذیل ترجمهٔ عزالدین ابن أبی‌الحدید.
    • وفیات الأعیان، ج ۷، ص ۳۴۲، رقم ۲۸۳.
    • الأعلام، ج ۳، ص ۲۸۹، ذیل ترجمهٔ عبدالحمید بن هبةالله بن محمد بن الحسین بن أبی‌الحدید.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ ۲٫۶ ۲٫۷ ۲٫۸ «ابن ابی‌الحدید». کتاب‌خانهٔ طهوری. دریافت‌شده در ۸ بهمن ۱۳۸۶.[پیوند مرده]
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ محمد آصف فکرت. «ابن ابی الحدید». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ دسامبر ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۸ بهمن ۱۳۸۶.
  4. عباس، تاریخ الادب العربی فی العراق، ۱۳۸۱ق/ ۱۹۶۱م، ۷/۳۴۲
  5. ابن کثیر، ۱۳/۱۹۹–۲۰۰
  6. ابن کثیر، البدایة و النهایة، قاهره، ۱۳۵۱ق، ۱۳/۱۹۹
  7. ابن ابی الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۳۷۸–۱۳۸۴ق/۱۹۵۹–۱۹۶۴م، ۱/۷
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ [۱] مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولی عصر: آیا ابن ابی الحدید، شیعه بوده‌است یا سنی معتزلی؟
  9. [۲] تبیان:ابن ابی الحدید معتزلی دانشمند سنی مذهب و شارح نهج البلاغه
  10. [۳] اسلام تکس: آیا ابن ابی الحدید، شیعه بوده‌است یا سنی معتزلی؟
  11. [۴] تبیان:ابن ابی الحدید معتزلی دانشمند سنی مذهب و شارح نهج البلاغه

پیوند به بیرون[ویرایش]

شرح ابن ابی الحدید

مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولی عصر (عج):" آیا ابن ابی الحدید، شیعه بوده‌است یا سنی معتزلی؟"