محمد بن سعد بن منیع

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
ابن سعد
نام اصلی محمد بن سعد بن مَنِیع
زمینهٔ کاری سیره نبوی
زادروز ۱۶۸ هـ/۷۸۴ م
مرگ ۲۳۰ هـ/۸۴۵ م
پیشه مورخ و سیره‌نویس
کتاب‌ها طبقات الکبری
خبر النبی، الطبقات الصغیر، کتاب التاریخ، الزخرف القصری فی ترجمة الحسن البصری، القصیدة الحلوانیة فی افتخار القحطانیین علی العدنانیین
دلیل سرشناسی نویسندهٔ طبقات الکبری
اثرگذاشته بر بلاذری، ابن ابی دنیا
اثرپذیرفته از واقدی

ابوعبدالله محمد بن سعد بن مَنِیع (۱۶۸-۲۳۰ ق / ۷۸۴-۸۴۵ م) مشهور به ابن سعد مورخ و سیره‌نویس مشهور اهل بصره بود.اما بیشتر خود را در شهر بغداد زندگی کرد. او کاتب و منشی واقدی یکی دیگر از سیره‌نویسان نخستین بود. وی در میان دانشمندان و مورخین بعد از خود به ثقه بودن و مورد اعتماد بودن در نقل روایات شهرت داشت. و به همین خاطر مورخین بعد از او بسیار به او ارجاع داده اند. ابن سعد در ۸۴۵ میلادی در سن 62 سالگی در همان بغداد درگذشت و در کنار دروازه ی شام در بغداد به خاک سپرده شد.

تألیف مفصل و کم‌نظیر ابن سعد، کتاب الطبقات الکبیر است. این کتاب با سیرهٔ پیامبر اسلام آغاز می‌شود و با شرح احوال صحابه، عالمان مدینه و دیگر شهرهای حجاز، شام و مصر، کوفه، بصره، بغداد و برخی دیگر از مراکز علمی آن روزگار ادامه می‌یابد. طبقات را می‌توان گنجینه‌ای در نسب‌شناسی عرب پیش از اسلام دانست. این کتاب تحت سرپرستی ادوارد زاخائو با همکاری جمعی از خاورشناسان بین سال‌های ۱۹۰۴ تا ۱۹۱۸ در ۸ مجلد در لایدن منتشر شد، و بار دیگر در بیروت براساس همان نسخه در سال‌های ۱۹۵۷- ۱۹۶۰ به چاپ رسید.

نام و نژاد[ویرایش]

ابن سعد در بصره زاده شد و از این رو او ابن سعد بصری خوانده اند. او از موالی بود و بیش‌تر تذکره‌نویسان، از جمله شاگرذان اش ابن ابی‌دنیا و بلاذری، او را از موالی بنی‌هاشم و برخی دیگر از موالی بنی‌زهره می‌دانند.

کارها[ویرایش]

طبقات الکبری مشهورترین اثر وی طبقات الکبری است که حاجی خلیفه آن را بزرگترین نوشته در طبقات روات دانسته است. این کتاب،برای نخستین بار آگاهیهای جامع و گسترده ای را درباره ی صحابه و تابعین و عالمان،تا زمان خود ارائه داد. شمار مشایخ او در طبقات قریب دویست و پنجاه نفر است که سلیمی نام نود ونه نفر یاد شده در بخش الطبقة الخامسة را با شرح حال کوتاه آنها آورده است. کتاب ابن سعد از طریق دو شاگرد وی حارث بن محمد بن ابی اسامه(م282) و حسین بن محمد بن فهم(م 289) به دست ما رسیده است. مطالب آن بسیار قابل توجه و در موارد فراوانی منحصر به فرد است. وی در ابتدا آگاهیهایی در مورد نسب شخص به دست می دهد که از این جهت بسیار مغتنم است. پس از نقل اخبار مربوط به شخص،از قیافه و وضعیت هیکل و آرایش لباس وی نیز سخن می گوید. این قبیل آگاهیها به ندرت در منابع دیگر یافت می شود. در واقع باید گفت آثار موجود، کهن ترین آگاهیهای شمائل شناسانه نسبت به پیامبر اسلام و صحابه و تابعین از طبقات ابن سعد است. ابن سعد جدای از دو جزء نخست که در سیره ی رسول خدا است، در مجلدات دیگر که تراجم صحابه و تابعین است شیوه ی خاصی را انتخاب کرده است. وی در وهله ی نخست بخشی را به مردان و بخشی را به زنان اختصاص داده است. جزء اخیر کتاب اختصاص به زنان دارد. نخستین مجلدات، ویژه ی صحابه است که وی آنها را به پنج طبقه تقسیم کرده و مبنای او تقدم آنها در ایمان آوردن و فضل و شرف آنها در مسلمانی بوده است. نخستین طبقه اصحاب بدر هستند که در داخله ی آن از افرادی که به پیامبر نزدیکند (بنی هاشم) آغاز کرده و دیگران را در ادامه می آورد. در مورد هر خانواده، ابتدا افراد اصلی آن تیره را نوشته و سپس همپیمانان و موالی آنها را ثبت می کند. پس از تمام شدن مهاجران بدری،به سراغ انصار می رود؛ابتدا اوسی ها و سپس خزرجی ها را یاد می کند. طبقه ی دوم صحابه، صحابیان قدیمی اند که در بدر شرکت نداشتند. از جمله ی آنها مهاجران حبشه اند. طبقه ی سوم صحابه شرکت کنندگان در خندق هستند تا مسلمان شده های فتح مکه. طبقه ی چهارم مسلمان شده های فتح مکه اند و طبقه ی پنجم کسانی اند که در وقت رحلت پیامبر اسلام خردسال بوده اند و در هیچ یک از جنگها شرکت نداشته اند[۱]. سبک وی، همان سبک حدیثی است و لذا نوع اخبار وی به صورت مسند ارائه می شود. طبقات به قدری از نظر اطلاعات اجتماعی و فردی اهمیت دارد که بدون آن نمی توان قرن اول و دوم هجری را شناخت. افزون بر اینها، کتاب طبقات ابن سعد به لحاظ ساختار، اطلاعاتی را درباره ی شهرهای مختلف و حضور صحابه و تابعین در آنها و نیز مهاجرت برخی از قبائل به شهرها ارائه می دهد که بسیار مفید است[۲].

منابع[ویرایش]

  1. کتاب تاریخ سیاسی اسلام سیره رسول خدا،رسول جعفریان،انتشارات دلیل ما،چاپ هشتم،1389،جلد 1،صفحه 61
  2. همان
  • دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ابن سعد، ابو عبدالله، عبدالکریم گلشنی
  • جورج سارتون ، مقدمه بر تاریخ علم، ترجمه غلامحسین صدری افشار، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی

جستارهای وابسته[ویرایش]