جنگ ایران و عراق

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

جنگ ایران و عراق
تصویر بالا:سرباز ایرانی از ماسک ضد گاز استفاده می‌کند، از چپ به راست:ناوچه ایرانی سهند پس از انهدام، سکوی نفتی ایرانی در حال سوختن پس از به توپ بسته شدن توسط کشتی‌های آمریکایی در عملیات کمانگیر چابک، آزادسازی خرمشهر و سربازان ایرانی
زمان: ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ تا ۲۹ مرداد ۱۳۶۷ برابر با ۲۲ سپتامبر ۱۹۸۰ (میلادی) تا ۲۰ اوت ۱۹۸۸ (میلادی) مکان: مرز و شهرهای ایران و عراق و خلیج فارس نتیجه: بن‌بست در جبهه‌ها و آتش‌بس بر اساس قطعنامه ۵۹۸ سازمان ملل، محکومیت عراق به عنوان متجاوز و بازگشت کنترل اروندرود به ایران. علت جنگ: تمایل حکومت وقت عراق برای کنترل یک‌جانبه اروندرود، مسئله مرزها و کشمکش‌های ارضی و هراس رژیم بعث عراق از تهدیدات احتمالی دولت انقلابی ایران که در پی انقلاب ۱۳۵۷ در ایران روی کار آمده بود.
جنگندگان
ایران اتحادیه میهنی کردستان عراق جنبش اسلامی کردستان حزب دموکرات کردستان عراق مجلس اعلای اسلامی عراق پیش مرگ های کرد	عراق سازمان مجاهدین خلق ایران حزب دموکرات کردستان ایران سربازان داوطلب اتحادیه عرب از کشورهای عرب خاورمیانه و شمال آفریقا حزب کومله ارتش آمریکا (محدود)
فرماندهان
روح الله خمینی ابوالحسن بنی صدر اکبر هاشمی رفسنجانی علی خامنه‌ای مصطفی چمران محسن رضایی علی صیاد شیرازی محمدباقر حکیم جلال طالبانی مسعود بارزانی	صدام حسین عزت ابراهیم طارق عزیز طه یاسین رمضان مسعود رجوی
نیروها
۳۰۵٬۰۰۰ سرباز به همراه ۵۰۰٬۰۰۰ نیروهای سپاه پاسداران و بسیج، ۹۰۰ تانک، ۱٬۰۰۰ خودروی زره پوش، ۳٬۰۰۰ توپخانه، ۴۷۰ هواپیما، ۷۵۰ هلیکوپتر	۱۹۰٬۰۰۰ سرباز، ۵٬۰۰۰ تانک، ۱٬۰۰۰ خودروی زره پوش، ۷٬۳۳۰ توپخانه، بیش از ۵۰۰ هواپیما، بیش از ۱۰۰ هلیکوپتر
تلفات
بیش از ۵۰۰٬۰۰۰ نفر نظامی و غیر نظامی کشته و زخمی	بیش از ۳۷۵٬۰۰۰ نفر نظامی و غیر نظامی کشته و زخمی

جنگ عراق با ایران که در ایران با نام‌های دفاع مقدس، جنگ تحمیلی، و جنگ هشت‌ساله؛ و نزد اعراب با نام‌های‌ قادسیه صدام و جنگ اول خلیج (به عربی: قادسیّة صدّام، حرب الخليج الأولى) شناخته می‌شود، جنگی است که از شهریور ۱۳۵۹ تا مرداد ۱۳۶۷ میان نیروهای مسلح دو کشور ایران و عراق جریان داشت. جنگ هشت‌ساله ایران و عراق یکی از فاجعه‌های تاریخ بشری در قرن بیستم است. جنگی که پس از جنگ ویتنام، طولانی‌ترین جنگ تاریخِ جهانِ قرن بیستم بوده‌است. این جنگ در نهایت بدون اینکه پیروزی داشته باشد با آتش‌بس موقت میان ایران و عراق پایان یافت. این آتش‌بس تا امروز از جانب طرفین شکسته نشده و هنوز پابرجاست.

فهرست مندرجات ۱ علل شروع جنگ ۱.۱ اندیشهٔ جداسازی خوزستان از ایران ۱.۲ تضعیف ساختار ارتش ۱.۲.۱ کودتای نوژه ۱.۳ سیاست صدور انقلاب اسلامی ۱.۴ تصور صدام مبنی بر حمله قریب الوقوع امریکا به ایران ۲ عراق در تدارک جنگ ۳ گزارش جنگ ۳.۱ حملهٔ عراق به خاک ایران ۳.۲ مقاومت ۳۵ روزه مردم خرمشهر ۳.۳ میانجی‌گری بین‌المللی ۳.۳.۱ سازمان ملل متّحد ۳.۳.۲ جنبش عدم تعهّد ۳.۳.۳ سازمان کنفرانس اسلامی ۳.۴ آزادسازی خرمشهر ۳.۵ توازن قوا در جبهه‌ها ۳.۶ پذیرش قطعنامه ۵۹۸ ۳.۷ تهاجم مجدد عراق بعد از پذیرش قطعنامه ۳.۸ برقراری آتش‌بس ۴ عملیاتهای جنگ ایران و عراق ۴.۱ عملیاتهای امریکا ۴.۲ عملیاتهای عراق ۴.۳ عملیاتهای اسرائیل ۴.۴ عملیاتهای ایران ۴.۴.۱ عملیات هوایی ۴.۴.۲ عملیات دریایی ۴.۴.۳ عملیات زمینی ۴.۴.۳.۱ عملیات گسترده ۵ حمایت‌ها از عراق ۶ قطعنامه‌های شورای امنیت در طول جنگ ۶.۱ قطعنامه ۴۷۹ ۶.۲ قطعنامه ۵۱۴ ۶.۳ قطعنامه ۵۲۲ ۶.۴ قطعنامه ۵۴۰ ۶.۵ قطعنامه ۵۵۲ ۶.۶ قطعنامه ۵۵۸ ۶.۷ قطعنامه ۵۸۲ ۶.۸ قطعنامه ۵۸۸ ۶.۹ قطعنامه ۵۹۸ ۶.۱۰ قطعنامه ۶۱۲ ۶.۱۱ قطعنامه ۶۱۶ ۶.۱۲ قطعنامه ۶۱۹ ۶.۱۳ قطعنامه ۶۲۰ ۶.۱۴ قطعنامه ۶۳۱ ۶.۱۵ قطعنامه ۶۴۲ ۷ پس از آتش‌بس ۸ مقایسه قدرت نظامی ایران و عراق ۹ حامیان عراق ۱۰ حامیان ایران ۱۱ جنایات جنگی ۱۱.۱ استفاده از سلاح‌های شیمیایی توسط عراق ۱۱.۲ شکنجه و قتل عام اسرای ایرانی ۱۱.۳ حمله به مناطق مسکونی و کشتار غیر نظامیان ۱۱.۴ آلودگی نفتی خلیج فارس ۱۲ جستارهای وابسته ۱۳ پانویس ۱۴ کتابشناسی ۱۵ منابع مکتوب ۱۶ منابع اینترنتی ۱۷ پیوند به بیرون

[ویرایش] علل شروع جنگ

جیمز بیل، کارشناس و تحلیلگر امریکایی مسائل سیاسی خاورمیانه و خلیج فارس معتقد است دلیل اصلی شروع جنگ و مناقشات سیاسی قبل از آن را به طور کلی می توان در «تسلط یافتن بر خلیج فارس» دانست. صدام می خواست از طریق تسلط یافتن بر قدرت اسبق منطقه، خود را به عنوان ژاندارم جدید این منطقه استراتژیک معرفی کند و از این طریق امتیازات سیاسی و اقتصادی فراوانی از کشورهای ثروتمند منطقه کسب کند. تحقق این هدف برای مصر و عربستان سعودی و سایر شیخ نشینهای منطقه چندان ناخوشایند نبود.^[۱]

کارشناسان سیاسی دلایل دیگری را نیز در علت وقوع این جنگ موثر می دانند که همگی به نوعی بخشی از انگیزه اصلی ذکر شده را تشکیل می دهند. برخی از این موارد به شرح زیر است:

[ویرایش] اندیشهٔ جداسازی خوزستان از ایران

اندیشه جداسازی استان خوزستان و الحاق آن به خاک عراق یکی از دلایل مهم این جنگ بود به ویژه اینکه شورش عرب‌های بعثی مخالف انقلاب در خوزستان با شکست رو به رو شده بود. پس دولت عربگرای حزب بعث عراق خود دست به کار شد و در این راستا جنگ خود را نیز جنگ قادسیه دوم گذارده بود. قابل ذکر است که بیشتر کشورهای عرب -به جز چندی چون سوریه و لیبی-از رژیم صدام در این جنگ پشتیبانی کردند. ^[۲] ایران و عراق در سال ۱۹۷۵ در الجزایر، معاهده‌هایی در زمینه تعیین خطوط مرزی، بویژه در مورد اروندرود که مرز مشترک دو کشور را تشکیل می‌دهد امضا کردند. صدام حسین پس از پیروزی انقلاب ۵۷ در ایران و به نشانه بی اعتبار دانستن این معاهده، متن آن را در مقابل دوربین تلویزیون عراق پاره کرد و دستور حمله به ایران را صادر کرد. صدام حسین در مصاحبه با مجله آلمانی اشپیگل اذعان کرد که نظام بعثی از همان ابتدای انعقاد قرارداد مرزی۱۹۷۵ در زمان شاه خود را مغبون می دیده.^[۳]

سفیر عراق در لبنان در مصاحبه با روزنامه النّهار گفت:

«

بهبود شرایط با ایران منوط به تحقق ۳ شرط اصلی است:۱-تجدیدنظر در عهدنامه۱۹۷۵ الجزایر درباره شط العرب ۲-اعطای خودمختاری به عشایر کرد و بلوچ و عرب ۳-خروج نیروهای نظامی ایران از جزایر سه گانه مورد مناقشه و سراسر خلیج فارس

»

^[۴]

از اردیبهشت ۱۳۵۹ بر تعداد زد و خوردهای مرزی و دامنه آن افزوده شد و ارتش عراق با نبردهای پراکنده و تقریباً روزانه، ارتش ایران را در چند جبهه، در کردستان (مبارزه با کومله و حزب دموکرات کردستان ایران) و در خوزستان (شورش حزب خلق عرب)، و مبارزه با سران عشایر در مرزهای عراق مشغول نگاه می‌داشت.^{[نیازمند منبع]}

[ویرایش] تضعیف ساختار ارتش

برخی کارشناسان معتقدند که چون رژیم پهلوی تنها از جنبه نظامی بر سایر کشورهای خلیج فارس برتری داشت، پس با از میان برداشته شدن قدرت نظامی که مهمترین رکن این رژیم را تشکیل میداد و به طبع آن تضعیف قدرت کشور، دیگر دلیلی برای تبعیت و به رسمیت شمردن حقوق بین المللی این کشور وجود ندارد.^[۵]

گروهی نیز اعتقاد دارند که پس از انقلاب ایران و در پی فرار یا اعدام سران ارتش شاهنشاهی و هرج و مرج ناشی از عدم وجود نیروی کارآزموده و همچنین ترور شخصیت‌های وفادار به انقلاب (همچون سرلشکر قر‌نی) که توسط گروه‌های مخالف انقلاب انجام ‌شد، ساختار ارتش عملاً از هم پاشید^[۶].

بعد از ترور سرلشکر قر‌نی توسط گروه فرقان در طول مدت ۱۷ ماه رؤسای ستاد کل ارتش یکی پس از دیگری استعفا دادند. این فرماندهان ستاد کل به ترتیب عبارت بودند از: سرلشکر فربد، سرلشکر شادمهر، سرتیپ شاد و بالاخره سرتیپ فلاحی که پنجمین رئیس ستاد کل ارتش به هنگام شروع جنگ بود.^{[نیازمند منبع]}

در نیروی هوایی، در طول ۱۴-۱۵ ماه بعد از انقلاب، تعویض بالاترین رده در موقعیت فرماندهی آن نیرو بدین ترتیب بود: سپهبد مهدیون، سرتیپ ایمانیان، سرهنگ معین پور، سرلشکر باقری، و بالاخره سرهنگ فکوری که پنجمین فرمانده نیروی هوایی به هنگام شروع جنگ بود. سپهبد مهدیون به جرم شرکت در کودتای نوژه اعدام و سرلشگر باقری نیز زندانی شد.^{[نیازمند منبع]}

در نیروی دریایی نیز این تغییرات در طول یک سال و نیم بدین ترتیب بوده‌است: دریادار مدنی، دریادار علوی، دریادار طباطبایی و بالاخره دریادار بهرام افضلی که چهارمین فرمانده نیروی دریایی به هنگام شروع جنگ بود و چند سال بعد به جرم جاسوسی اعدام شد.^{[نیازمند منبع]}

در نهایت از ۱۳ تن بالاترین رده فرماندهان نیروهای مسلح ارتش ایران، ۸ نفر به اشکالی چون اعدام، زندان، تبعید و فرار حذف شدند^[۶].

در این بین سپاه پاسداران نیز نیرویی تازه‌تاسیس و بی‌تجربه بود و امکانات و توانایی لازم برای جنگ را نداشت. فرماندهان رده بالای سپاه را غالباً جوانان ۲۰ تا ۳۰ ساله تشکیل می دادند که از اصول کلاسیک رزم بی اطلاع بودند.

لشکر زرهی خوزستان نیز که مجهزترین لشکر زرهی ارتش ایران قبل از انقلاب بود و نقش تدافعی در حمله احتمالی ارتش عراق به ایران جزو مسئولیت‌های سازمانی آن لشکر مجهز بود، به هنگام حمله ارتش عراق به ایران از ۳۸۵ تانک سازمانی این لشکر، فقط ۳۸ تانک آماده عملیات بود.^[۶] بخشی از فرماندهان آن لشکر تا رده فرماندهان گردان و گروهان زندانی بودند. فرمانده لشکر ۹۲ زرهی به نام سرهنگ فرزانه، حدود یک ماه قبل از حمله ارتش عراق به ایران بنا به رای دادگاه انقلاب در اهواز اعدام شده بود.^[۶]

[ویرایش] کودتای نوژه

طبق طرح کودتای نوژه تنی چند از افسران وفادار به شاه با تمرکز افسران نیروی هوایی ایران برای بازگردانی شاپور بختیار به ایران و کشتن آیت‌الله خمینی و نابودی جمهوری اسلامی طرح ریزی کرده بودند. بر طبق نقشه از پیش تهیه شده؛ پس از کودتا می بایست ارتش عراق در یک حمله سریع خوزستان را اشغال می‌کرد و بختیار «دولت آزاد» را در این خطه اعلام می‌نمود که با کشف کودتای نوژه در ۱۸ تیر ۱۳۵۹ و اعدام عوامل و دست اندرکاران آن، این کودتا قبل از هر اقدامی با شکست مواجه شد. ولی با وجود شکست کودتا ارتش عراق دست به حمله زد. عراق همزمان با کودتای نوژه در ۲۰ نقطه مرزی با ایران درگیری ایجاد کرده بود.^[۷]

[ویرایش] سیاست صدور انقلاب اسلامی

آیت‌الله خمینی معتقد به صدور انقلاب اسلامی به دیگر ملل بود و در نخستین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی اظهار داشت:

«

ما باید به هر قیمت شده انقلاب خود را به تمام ممالک اسلامی و تمام جهان صادر کنیم.[۸][۹][۱۰][۱۱]

»

او پس از عزیمت از قم به تهران و اقامت در محله جماران تهران و در دیدار با مردم آن محله و خطاب به مردم ایران تصریح کرد که:^{[نیازمند منبع]}

«

شما باید اسلام را به پیش ببرید و انشاءالله اسلام را به تمام دنیا صادر کنید و قدرت اسلام را به تمام ابرقدرت‌ها بفهمانید.

»

بزرگنمایی جهت دار غربیان از شعارهای مؤکد صدور انقلاب و ارزشهای انقلابی رهبر ایران نزد کشورهای عرب منطقه و تلقین این مفهوم که ایران خواستار سرنگونی نظام عراق می باشد نیز توانست کشورهای عرب منطقه را به این باور برساند که می بایست با نظام جمهوری اسلامی برخورد جدی به عمل آید.^[۱۲]

سالها بعد آیت الله خامنه ای(رئیس جمهور وقت) درافتتاحیه کنفرانس بین المللی تجاوز و دفاع که در ۱۷ مرداد ۱۳۶۷ در تهران برگزار شد اظهارکرد:

«

این جنگ علیه انقلاب اسلامی ایران و به منظور واژگون ساختن نظام انقلابی ایران سازماندهی شد.

»

^[۱۳]

در همان اجلاس آقای هاشمی رفسنجانی نیز یادآور شد:

«

...برای سرکوبی و مهار انقلاب، مارکسیسم شرق و امپریالیسم غرب در این هدف به تلاقی رسیدند و صدام نقطه تقاطع خطوط فوق بود.

»

^[۱۴]

[ویرایش] تصور صدام مبنی بر حمله قریب الوقوع امریکا به ایران

شکست امریکا در عملیات نظامی طبس، صدام حسین را به این فکر انداخت که امریکا برای جبران آن شکست حملهٔ مجددی را بر علیه نظام جمهوری اسلامی اجرا می کند و در نتیجه در جنگ میان ایران و عراق دخالت مستقیم می کند.^[۱۵]

لازم به ذکر است که سه ماه پس از آغاز تجاوز و زمین گیرشدن ارتش عراق در ایران، ماسکی(وزیر امور خارجه وقت امریکا) اعلام کرد:^[۱۶]

«

امریکا با تجزیه ایران مخالف است.

»

بدین ترتیب عراقی ها که خود را تحقیر شده می دیدند، در حین سفر طارق عزیز به فرانسه، خبر ملاقات محرمانه صدام حسین و برژینسکی را که در ژوئن ۱۹۸۰ ، در حین سفر برژینسکی به کویت، در مرز دو کشور انجام شده بود را در مجله فیگارو منتشر کردند. عراقیها مدعی اند که در این ملاقات از برژینسکی قول حمایت گسترده و مستقیم نظامی امریکا را گرفته بود.^[۱۷]

محسن رضایی از اعضای اصلی شورای عالی دفاع در زمان جنگ ایران و عراق معتقد است که آمریکا صدام حسین را در مورد حمله مستقیم به ایران فریب داده است. هدف اصلی آمریکا بگفتهٔ او، از به‌راه انداختن جنگ علیه ایران، نه تسخیر خاک ایران توسط عراق؛ بلکه تسخیر خاک ایران توسط ارتش آمریکا بود. آمریکا تصور می کرد که با حمله عراق به ایران و ناتوانی نظام جدید حکومتی ایران در دفاع از مرزهای کشور، درخواست ایران از ارتش آمریکا برای دخالت در جنگ و بیرون‌راندن ارتش عراق رخدادی حتمی است. بدین ترتیب بعد از درخواست ایران از آمریکا، ارتش آمریکا نیروهایش را در ایران مستقر می کند و پس از بیرون‌راندن ارتش عراق، با کمک فشار سیاسی و نظامی نیروهای مستقر در ایران، قدرت رهبری را بدست گرفته و نظام جمهوری اسلامی را طبق معیارها و نیاز خود تغییر جهت داده و مدیریت می کند.^[۱۸]

[ویرایش] عراق در تدارک جنگ

رویدادهای سال ۱۳۵۸ و سیاست صدور انقلاب اسلامی و اقدامات آشکار و پنهان در منطقه زمینه‌ای شد تا دو کشور عراق و عربستان سعودی به یکدیگر بیشتر نزدیک شوند و یک سال قبل از شروع جنگ در ۲۹ شهریور ۱۳۵۸ پیمان امنیت متقابل بین دو کشور امضاء گردید.^{[نیازمند منبع]}

حدود ۹ ماه قبل از شروع جنگ، نوع خرید برخی تسلیحات جدید توسط رژیم صدام حسین گویای آن است که او زمینه تدارک برای اجرای حمله نظامی خود به ایران را فراهم می آورد. به عنوان مثال، خرید دو هزار دستگاه نفربر خاکی-آبی از برزیل در اوایل زمستان ۱۳۵۸ از نوع ای‌ای-۱۱ که از نقطه نظر نظامی به منظور استفاده در هنگام عبور دادن نیروهای نظامی خود از رودخانه کارون به خاک ایران بوده‌است.^{[نیازمند منبع]}

همچنین صدام حسین با جلب موافقت عربستان سعودی و کشورهای عربی منطقه خلیج فارس برای جنگ با ایران توانست از امکانات مالی، نظامی و تدارکات این کشورها بهره برداری کند. رژیم عراق در آخرین سال قبل از جنگ حدود ۳۸ میلیارد دلار ذخیره ارزی داشت و با این وجود، کشورهای نفتی منطقه خلیج فارس (عربستان سعودی، کویت، امارات متحده عربی و قطر) حاضر به پرداخت ۱۴ میلیارد دلار وام بدون بهره به عراق شدند.^{[نیازمند منبع]}

رژیم عراق در جنگ روانی که قبل از جنگ، علیه ایران به راه انداخته بود، شهرهای خوزستان را به عربی نامگذاری کرده بود. از جمله: سوسنگرد به خفاجیه، خرمشهر به محمّره، آبادان به عبادان و استان خوزستان به عربستان.^[۱۹]

[ویرایش] گزارش جنگ

[ویرایش] حملهٔ عراق به خاک ایران

عراق حمله به ایران را رسما در ۲۹ شهریور ۱۳۵۹ آغاز کرد. این در حالی است که عراقی‌ها بمب گذاری، مین گذاری، عملیات نامنظم و تجاوزهای مرزی شان را خیلی زودتر از آن چه شروع جنگ دانسته می شود، شروع کردند.

عراق با تقلید از استراتژی نظامی اسرائیل در حمله برق آسا و کوبنده هوایی به فرودگاهها و هواپیماهای مصر، سوریه و اردن در جنگ شش روزه اعراب و اسرائیل و نتایج چشمگیر آن، خواست که همان نتایج را اینبار برای خود رقم بزند.^[۲۰]

روز ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ راس ساعت ۱۲ به وقت بغداد، مركز فرماندهي جنگ در عراق دستور پرواز ۱۹۲ بمب افكن و جنگنده را براي حمله به فرودگاه هاي ايران صادر كرد. بيست دقيقه بعد، عدنان خيرالله وزير دفاع عراق در گزارشي این موضوع را به صدام حسين اعلام كرد. صدام انتظار پیروزی بسیار سریعی را داشت.^{[نیازمند منبع]}

نیروی هوایی عراق در بعد از ظهر همان روز به پایگاه‌های نیروی هوایی ایران حمله کرد. حملات هوایی عراق به این صورت بود:^{[نیازمند منبع]}

• ساعت یک و چهل و پنج دقیقه بعد از ظهر توسط ۶ میگ به فرودگاه اهواز،
• ساعت بیست و دوازده دقیقه بعد از ظهر با ۴ میگ به فرودگاه مهرآباد تهران،
• ساعت دو و چهل پنج دقیقه به پایگاه نوژه،
• ساعت چهارده و سی دقیقه با ۳ میگ به فرودگاه سنندج و مرکز سپاه،
• با ۸ میگ به فرودگاه تبریز، پالایشگاه و نیروگاه و نیز با حمله چند میگ به اسلام آباد و کرمانشاه و اصفهان.

همزمان با آغاز عملیات هوایی، نیروی زمینی عراق از سه جبهه و در هر جبهه با یک سپاه یورش زمینی خود را آغاز کرد. سپاه اول از جبهه شمال، سپاه دوم از جبهه میانی و سپاه سوم از جبهه جنوبی پیشروی خود را آغاز کردند؛ این درحالی بود که فرماندهان جنگ در ایران به فکر از دست دادن زمین در ازای گرفتن زمان بودند. با اینحال مردم مناطق مرزی در حرکتی خودجوش و با کمک روحیه بالا، با دادن تلفات سنگین و با تجهیزات نظامی ناچیز همچون تفنگ ام۱ گاراند ، جلوی پیشروی سریع ارتش عراق را گرفتند.^[۲۱]

حجت الاسلام خامنه اي نماينده امام در ارتش در پيام راديويي اعلام كرد:

«

دولت دست نشانده و مزدور عراق تجاوز هوايي را به حريم جمهوري اسلامي ايران آغازكرد و به چند پايگاه هوايي حمله نموده است. ما تاكنون نخواسته بوديم حمله كنيم اما ارتش جمهوري اسلامي تجاوز اين بعثي هاي دست نشانده را تحمل نمي كند و درس تلخي به صدام خواهد داد.

»

^[۲۲]

خلبانان نیروی هوایی ایران به فاصله دو ساعت پس از بمباران عراقی‌ها، توانستند در ساعت ۴ بعد از ظهر روز ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ با هواپیماهای اف-۴ به پایگاه‌های الرشید در جنوب بغداد و شعیبه در داخل خاک عراق و نزدیک مرز آن کشور حمله کنند و خسارات عمده به این دو پایگاه وارد آورند. فردای آن روز یعنی در روز یکم مهرماه ۱۳۵۹، خلبانان نیروی هوایی ایران به همراهی بنی‌صدر پس از خواندن دسته جمعی سرود «ای ایران» ^[۲۳][۶] در باشگاه افسران نیروی هوایی تهران با ۱۴۰ فروند هواپیمای بمب‌افکن به پرواز درآمدند و به پایگاه‌های هوایی و مراکز ارتباط و رادار نیروی هوایی عراق حمله نمودند. در آسمان نیز درگیری‌هایی بین هواپیماهای دفاع هوایی ایران و هواپیماهای عراقی به وقوع پیوست و چند هواپیمای میگ عراقی سرنگون شدند. عملیات روز یکم مهرماه، که در نیروی هوایی ایران عملیات کمان ۹۹ نام داشت و در آن ۲۰۰ پرواز در یک روز توسط خلبانان نیروی هوایی ایران انجام گردید، عملاً توان و برتری قدرت هوایی ایران را نشان داد.^{[نیازمند منبع]}

در روز پنجشنبه و جمعه ۳ و ۴ مهر ۱۳۵۹، ۵۹ فروند هواپیمای نیروی هوایی ایران مواضع مهم نظامی و برخی تأسیسات نفتی عراق را منهدم کردند. در همین دو روز، ۴۱ فروند از میگ‌های عراقی توسط پدافند هوایی ایران سرنگون شدند.^{[نیازمند منبع]}

نیروی هوایی عراق به خاطر نگرانی از نابودی بیشتر هواپیماهایش در زمین، ناگزیر شد تعداد زیادی از هواپیماهای خود را به فرودگاه «الولید» نزدیک اردن منتقل کند تا از برد هواپیماهای شکاری نیروی هوایی ایران در امان باشند. هواپیماهای شناسایی نیروی هوایی ایران، این عملیات را تعقیب نمودند و خلبانان ایرانی توانستند با انجام عملیات سوخت گیری در هوا خود را به پایگاه «الولید» برسانند و در آنجا تعداد زیادی از هواپیماهای عراقی را در زمین منهدم نمایند. این حمله به عملیات اچ-۳ در تاریخ نظامی ایران ثبت شده‌است.^{[نیازمند منبع]}

در نخستین پیشروی ارتش عراق به خاک ایران حدود سی هزارکیلومتر مربع ازخاک ایران به اشغال نیروهای متجاوز درآمد.^[۲۴]

در ایامی که نیروی زمینی عراق به پیشروی خود در خاک ایران ادامه می‌داد و در فاصله دو ماه از شروع جنگ متجاوز از چهارده هزار کیلومتر مربع خاک ایران را تصرف کرده بود (شهرهای مرزی خرمشهر، سوسنگرد، بستان، مهران، دهلران، قصر شیرین، هویزه، نفت شهر، سومار، موسیان را به اشغال خود در آورد و شهرهای آبادان، اهواز، اندیمشک، دزفول، شوش و گیلان غرب را آماج توپخانه خود قرار می‌داد) نیروی هوایی ایران با برتری خود در آسمان، با پرواز در ارتفاع کم روی واحدهای تانک عراق عموماً با استفاده از جنگنده‌های اف-۴ و موشک هدایت شونده هوا به زمین ماوریک با شکار زره پوشهای عراقی توانست مانع سرعت پیشروی نیروی زمینی عراق که تا فاصله ۱۰ کیلومتری اندیمشک و ۲۰ کیلومتری اهواز رسیده بودند، بشود.^{[نیازمند منبع]}

در این ایام، واحدهای مختلف نیروی زمینی ایران به دلیل از هم پاشیدگی با تأخیر توانستند خود را به جبهه جنوب برسانند. در هشتم و نهم آبان ۱۳۵۹، ارتش عراق با دو لشکر خود حمله گسترده‌ای را برای تصرف پل نادری بر روی رودخانه کرخه انجام داد، مقاومت یگان‌هایی از لشکر ۲۱ حمزه (لشکر سابق گارد جاویدان) و یک گردان تانک از لشکر ۷۷ خراسان مانع از تصرف پل نادری شدند. در صورت تصرف پل نادری توسط عراق، این امر منجر به قطع جاده مهم اندیمشک - اهواز می‌شد و چنانچه خود را به ارتفاعات شمال منطقه می‌رساندند، کلیه ارتباطات جنوب قطع می‌شد و این مقدمه‌ای بود برای سقوط آبادان و اهواز. مقاومت سرسختانه گردان ۴۴ پیاده نیروی زمینی ارتش در پنج کیلومتری آبادان در این مقطع نقش مهمی داشت.^{[نیازمند منبع]}

هم‌زمان با متوقف شدن پیشروی نیروی زمینی عراق و شکست نیروی دریایی عراق در ۷ آذر ۱۳۵۹ توسط نیروی دریایی ایران که منجر به بسته شدن راه آبی عراق به خلیج فارس شد، نیروی زمینی ارتش ایران با پشتیبانی نیروی هوایی و هلیکوپترهای هوانیروز (هواپیمایی نیروی زمینی ایران) موفق به بازسازی، پیش بینی‌های عملیاتی و طرح‌ریزی‌های لازم شد. بدین ترتیب، یگان‌های پیاده و زرهی از یگان‌های لشکر ۷۷ خراسان، لشکر ۲۱ حمزه مرکز، لشکر ۱۶ قزوین، گروه رزمی زرهی شیراز و تیپ خرم آباد و همدان و... به طور گسترده برای مرحله بیرون راندن نیروهای عراقی، در جبهه جنوب مستقر شدند.^{[نیازمند منبع]}

در میان واحدهای نیروی زمینی ارتش ایران در هفته اول حمله عراق به ایران، تنها سرهنگ هوشنگ عطاریان در جبهه غرب کشور بود که با اتخاذ تاکتیک عملیاتی ضد حمله در روز هشتم از شروع جنگ توانست ارتش عراق را از خاک ایران بیرون نمایند، ^[۲۵] در گزارش جنگی جمهوری اسلامی در آن ایام آمده‌است:

«

بعد از ظهر امروز سرهنگ عطاریان قصر شیرین را باز پس ستاند و در جبهه غرب کشور ۸۰ تانک عراقی را نابود کردند و نیروهای ما رادیو و تلویزیون را باز پس گرفتند

»

دو سال بعد، سرهنگ عطاریان به علت توده‌ای بودن دستگیر و به اتهام عامل نفوذی بودن تیرباران شد.^[۶].

گفتنی‌است که حداکثر پیشروی نیروهای عراقی در جبههٔ جنوبی که در اثر غافلگیری نیروهای ایرانی صورت گرفت، تا ۱۵ کیلومتری شهر اهواز بود.^[۱۹]

[ویرایش] مقاومت ۳۵ روزه مردم خرمشهر

پس از حمله سراسري عراق درتاريخ ۱۳۵۹/۶/۳۱ عملاً خرمشهر از بعدازظهر همان روز زير آتش سنگين ارتش عراق قرار گرفت. ارتش عراق با اجراي آتش سنگين وهجوم قواي رزمي به خرمشهر ومحاصره آن، طرح ريزي كرده بود كه هماهنگ با برنامه اشغال سه روزه استان خوزستان، خرمشهر را زير اشغال خود گيرد.^[۲۶]

ارتش عراق در چهارمين روز، از دو محور جاده شلمچه و جاده اهواز به دروازه هاي شهر رسيدند و طي چند حمله سعي داشتند به داخل شهر نفوذ كنند كه هر بار با مقاومت مدافعين عقب نشيني مي كردند. با گذشت چند روز از آغاز محاصره، مردم شهرهاي كوچك درقالب يگان هاي سپاه و واحدهاي جنگ هاي نامنظم شهيد مصطفی چمران خود را به درون شهر رساندند. ولی به دلیل مدیریت نامناسب و بعضاً کارشکنی بعضی فرماندهان ارتش و نبود حمایت لجستیکی و نبود آتش توپخانه خودی، سرانجام خرمشهر پس از ۳۵ روز مقاومت، در تاريخ ۴ آبان ماه ۱۳۵۹ اشغال شد.^[۲۶]

آخرین نیروهای مدافع شهر نیز که زنده مانده بودند در سحرگاه همان روز با عبور از رود کارون شهر را تخلیه کردند.^[۲۶]

[ویرایش] میانجی‌گری بین‌المللی

[ویرایش] سازمان ملل متّحد

دکتر مسعود اخوان کاظمی (استاد علوم سیاسی) در این‌باره چنین اظهار نظر می‌کند:

«

اعلام آتش‌بس، عقب‌نشینی نیروها به مرزهای بین‌المللی، پرداخت غرامت و تعیین متجاوز از اصلی‌ترین شروط برقراری صلح بین دو کشور می‌باشد اما در سال ۶۱ هیچ یک از موارد فوق محقق نشده بود، زیرا نیروهای عراقی در مناطق مختلف هنوز در خاک ایران بودند و بازگشتی صورت نگرفته و متجاوز از سوی سازمان ملل تعیین نشده بود و تنها نماینده‌ای از کشور عربستان به طور غیر رسمی و غیرقابل استناد اعلام کرد که غرامت ایران را خواهد پرداخت.[۲۷]

»

[ویرایش] جنبش عدم تعهّد

به درخواست نماينده ايران در جنبش عدم تعهد به ميانجيگری در جنگ ايران و عراق و پايان دادن به جنگ، جنبش اقدام به تشكيل يک كميته حسن نيّت مركب از نمايندگان دولتهای كوبا، یوگسلاوی، الجزاير، زامبيا، هند، پاكستان و سازمان ساف كرد. در اولين اقدام نماينده یوگسلاوی سفری به تهران و بغداد انجام داد و با سيّد علی خامنه‌ای ديدار كرد و نتايج مذاكرات خود را در بلگراد منتشر كرد. رژيم بعث از ابتدای كار اين كميته با آن مخالفت كرد و آنرا فاقد صلاحيت براي رسيدگی به اين مسئله دانست. صدام دليل اين امر را حضور الجزاير در اين كميته دانست. در اين ميان نماينده كوبا ابتكار عمل را به دست گرفته و با انجام چندين سفر به تهران و بغداد نتايج مثبت و درخوری را نيز حاصل كرده‌. ولی مسئله مالكيت بر اروندرود مانع از به نتيجه رسيدن تلاشهای اين نماينده و حتّی شخص فيدل كاسترو كه پيامهای صلح متعددی به طرفين ارسال داشت، شد.

بهزاد نبوی، نماينده وقت ايران در جنبش، علّت اصلي ناكامي اين جنبش را بنيانی و اساسی برخورد نكردن با مسئله جنگ دانست. وی می‌افزايد:

«

اين جنبش بجز اعزام هيئت‌های متعدد و اقدامات ظاهری، فعاليت خاصی از خود نشان نداد. اين جنبش در هيچكدام از بيانيه‌های خود خروج نيروهای عراقی را از مناطق غربی ايران به عنوان يک موضوع مستقل مطرح نكرد.

»

[ویرایش] سازمان کنفرانس اسلامی

سازمان کنفرانس اسلامی از نخستین روزهای جنگ ایران و عراق وارد عرصه دیپلماتیک شد. وزرای خارج کشورهای عضو این سازمان که برای شرکت در اجلاس سالانه مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک به سر می بردند، در تاریخ ۲۶ سپتامبر ۱۹۸۰ به منظور بررسی جنگ ایران و عراق تشکیل جلسه دادند. اجلاس تصمیم گرفت کمیته ای به نام کمیته حسن نیت به منظور پایان دادن به جنگ تشکیل دهد.

نخستین فعالیت کمیته حسن نیت توسط حبیب شطی، یاسر عرفات، محمد ضیاء الحق انجام گرفت. در نخستین دیدار که این کمیته ۲۹ مهر ۱۳۵۹ با امام خمینی صورت داد، ایشان از فعالیت کمیته حمایت کرد. این کمیته بعدها به کمیته صلح تغییر نام داد. کمیته چندین سفر را به بغداد و تهران انجام داد ولی اکثر این سفرها بی نتیجه بود و از شدت جنگ بین دو کشور نکاست. این کمیته در مدت تلاش خود سه طرح صلح را تدوین و به طرفین پیشنهاد داد، امّا در هرکدام از طرح ها یکی از طرفین نسبت به مفاد صلح نامه معترض بود. نهایتا تلاش های سازمان کنفرانس اسلامی در چند قطعنامه و بیانیه خلاصه شد. غالب ناکامی تلاش های این کمیته به این دلیل بود که ایران پیش‌شرط صلح را عقب نشینی عراق تا مرزهای بین‌المللی می‌دانست. امّا عراق ابتدا خواستار آتش‌بس و سپس مذاکره برای عقب نشینی بود.^[۲۸]

[ویرایش] آزادسازی خرمشهر

سرانجام خرمشهر پس از ۵۷۵ روز در ساعت ۱۱ صبح روز سوم خرداد سال ۱۳۶۱ در قالب عملیات بیت المقدس آزاد شد‌. ايران در جريان اين عمليات ۶٬۰۰۰ شهيد (۴٬۴۶۰ شهيد سپاه و ۱٬۰۸۶ شهيد ارتش) و ۲۴ هزار مجروح داد‌. امام‌خميني‌ در ۳ خرداد ۱۳۶۱ مصادف با ۳۰ رجب ۱۴۰۲ به مناسبت آزادي خرمشهر پيامي خطاب به ملت ايران صادر کردند‌. در اولین بخش این بیانیه آمده است:

«

با تشکر از تلگرافاتي که در فتح خرمشهر به اينجانب شده است، سپاس بي‌حد بر خداوند قادر که کشور اسلامي و رزمندگان متعهد و فداکار آن را مورد عنايت و حمايت خويش قرار داد و نصر بزرگ خود را نصيب ما فرمود‌.

»

^[۲۹]در عملیات آزادسازی خرمشهر که بنا به ادعای گرهارد کونزلمن، به مدیریت فرماندهان ارتش ایران^[۳۰] بود و بسیج مردمی و سپاه پاسداران هم در کمک در جبهه‌ها بودند، حدود ۵۵۰۰ کیلومتر مربع از اراضی اشغالی از جمله خرمشهر آزاد شد، ۳۴ هزار نفر از نیروهای ارتش عراق به اسارت درآمدند و ۱۶ هزار نفر کشته شدند. ۵۱۱ دستگاه تانک و نفربر عراقی، ۳۸ فروند هواپیما و ۸۰ قبضه توپ از ارتش عراق منهدم شد.

آیت‌الله خمینی در روز ۳۱ خرداد ۱۳۶۱ گفته بود:

«

ما باید از راه شکست عراق به لبنان برویم. ما می‌خواهیم که قدس را نجات بدهیم. لکن بدون نجات کشور عراق از این حزب منحوس (حزب بعث عراق) نمی‌توانیم. مقدمه اینکه لبنان را نجات بدهیم، این است که عراق را [با تشکیل حکومت اسلامی در آن کشور] نجات بدهیم

»

هنری کیسینجر ، نظریه‌پرداز سیاست خارجی آمریکا، پس از پیروزی ایران در عملیات بیت‌المقدس و آزادسازی خرمشهر گفت:

«

اگر عراق جنگ را برده بود، امروز نگرانی و وحشت در خلیج‌فارس نبود و منافع ما در منطقه به آن اندازه که اینک در خطر قرار دارد، دچار مخاطره نبود و این به نفع ماست که هر چه زودتر آتش‌بس برقرار کنیم[۳۱].

»

پس از عقب راندن نیروهای عراقی از خرمشهر، صدام حسین خواستار آتش‌بس فوری میان دو کشور شد. آیت‌الله خمینی این آتش‌بس را رد کرد و چهار شرط برای آتش‌بس قرار داد:۱-آزادسازی قصر شیرین و عقب‌نشینی عراقیها تا مرزهای بین‌المللی ۲-پرداخت غرامت۱۵۰ میلیارد دلاری ۳-بازگشت شیعیان رانده‌شده از عراق ۴-برکناری و محاکمه صدام حسین.^[۳۲]

قابل ذکر است پس از آزادسازی خرمشهر باز هم دولت عراق حاضر به پذیرش شروط ایران شامل عقب‌نشینی نیروها به مرزهای بین‌المللی، پذیرش عنوان «شروع کننده جنگ» و پرداخت غرامت نبود.^[۲۷]

[ویرایش] توازن قوا در جبهه‌ها

[ویرایش] پذیرش قطعنامه ۵۹۸

این قطعنامه که بلافاصله پس از تصویب در سازمان ملل مورد پذیرش عراق قرار گرفت، یک سال بعد در مرداد ۱۳۶۷ توسط ایران نیز پذیرفته شد. محسن رضایی، فرماندهٔ سپاه در زمان جنگ معتقد است تصویب چنین قطعنامه‌ای در سازمان ملل به دلیل قرار گرفتن ایران در موضع برتر نظامی بود. ایران فاو، شلمچه و جزایر خیبر را گرفته بود و به بصره نزدیک شده بود.^[۳۳]

[ویرایش] تهاجم مجدد عراق بعد از پذیرش قطعنامه

[ویرایش] برقراری آتش‌بس

[ویرایش] عملیاتهای جنگ ایران و عراق

[ویرایش] عملیاتهای امریکا

عملیات	تاریخ عملیات	منطقه نبرد	نیروهای عمل کننده	نتایج عملیات
عملیات آخوندک	۱۸آوریل ۱۹۸۸	خلیج فارس	نیروی دریایی آمریکا
عملیات اراده جدی	۲۴ژوئیه ۱۹۸۷	خلیج فارس	نیروی دریایی آمریکا
عملیات فرصت برجسته		خلیج فارس	نیروی دریایی آمریکا
عملیات کمانگیر چابک	۱۹اوت ۱۹۸۷	خلیج فارس	نیروی دریایی آمریکا
عملیات یخچال شکننده			نیروی هوایی امریکا
عملیات ثابت قدم		کشورهای جهان	وزارت امورخارجه امریکا	توافق برای جلوگیری از فروش غیرمستقیم تسلیحات امریکایی به ایران توسط هم‌پیمانان امریکا

[ویرایش] عملیاتهای عراق

عملیات	تاریخ عملیات	منطقه نبرد	رمز عملیات	نیروهای عمل کننده	نتایج عملیات
حمله شیمیایی حلبچه
نبرد اول فاو†
نبرد دوم فاو
عملیات مهران
جنگ نفت‌کش‌ها

^ در طول جنگ افسران رابط سیا اطلاعات نظامی ایران را که بخشی از آن توسط آواکس‌ها تولید می‌شد، مستقیما به عراق می‌دادند. در حمله به فاو، سیا و دیا - سازمان اطلاعات پنتاگون- مستقیما علیه ایران عمل کردند و سه شبانه‌روز سیستم راداری ایران در منطقه عملیاتی را مختل کردند. ناوگان آمریکا مستقیما وارد جنگ با ایران شده اسکله سلمان را نابود کردند.

[ویرایش] عملیاتهای اسرائیل

عملیات	تاریخ عملیات	منطقه نبرد	نیروهای عمل کننده	نتایج عملیات
عملیات اپرا	۷ ژوئن ۱۹۸۱	نیروگاه اتمی اوسیراک	نیروی هوایی اسرائیل	تکمیل عملیات اوسیراک متعلق نیروی هوایی ارتش ایران در انهدام کامل نیروگاه اوسیراک-موفقیت همکاری نیروهای اطلاعاتی اسرائیل و ایران-نزدیکی بیشتر شوروی به رژیم بعث عراق جهت جلوگیری از تحکیم روابط ایران و اسرائیل

[ویرایش] عملیاتهای ایران

[ویرایش] عملیات هوایی

عملیات	تاریخ عملیات	منطقه نبرد	رمز عملیات	نیروهای عمل کننده	نتایج عملیات
عملیات کمان ۹۹
عملیات اچ-۳
عملیات سلطان
عملیات اوسیراک		نیروگاه اتمی اوسیراک		نیروی هوایی ایران	انهدام بخشی از نیروگاه اوسیراک
عملیات کرکوک

[ویرایش] عملیات دریایی

عملیات	تاریخ عملیات	منطقه نبرد	رمز عملیات	نیروهای عمل کننده	نتایج عملیات
عملیات مروارید
جنگ نفت‌کش‌ها

[ویرایش] عملیات زمینی

به دلیل فراوانی عملیاتهای ایذایی و محدود و نیمه گسترده در طول ۸ سال نبرد و همچنین کمبود فضای کافی در این مقاله، از ذکر آنها خودداری می کنیم و فقط به عملیاتهای گسترده که دارای اهمیت و شهرت بیشتری است می پردازیم.

[ویرایش] عملیات گسترده

عملیات	تاریخ عملیات	منطقه نبرد	رمز عملیات	نیروهای عمل کننده	نتایج عملیات
عملیات دزفول	۱۳۵۹/۷/۲۳	دزفول- پل نادری	-	ارتش
عملیات نصر	۱۳۵۹/۱۰/۱۵	هویزه-کرخه‌کور- دشت آزادگان	-	ارتش و دانشجویان پیرو خط امام	نیروهای ایرانی بخشی از شهر خرمشهر را آزاد کردند ولی به دلیل پیشروی ناهماهنگ در محورها و نبود پشتیبانی مناسب، مواضع تثبیت نگردیده و نیروهای ایرانی عقب رانده شدند
عملیات توکل	۱۳۵۹/۱۰/۲۰	شمال آبادان- سه‌راهی ماهشهر	-	ارتش	تلاش نیروهای ایرانی در جهت جلوگیری از محاصره آبادان و عبور نکردن نیروهای عراقی از کارون با شکست روبرو شد
عملیات ثامن الائمه	۱۳۶۰/۷/۵	شهر آبادان- شرق کرخه	نصرمن‌الله و فتحٌ‌قریب	ارتش	بازپسگیری ساحل شرقی رودخانه کارون-خارج کردن آبادان از محاصره یکساله-آزادسازی بیش از ۱۵۰ کیلومترمربع از اراضی اشغال شده نوسط ارتش عراق-کلاسیک ترین عملیات نیروهای ایرانی در طول جنگ که کاملا بر پایه اصول نظامی بود
عملیات طریق القدس	۱۳۶۰/۱۰/۸	شمال‌و جنوب کرخه- دشت آزادگان	حسین‌بن‌علی	ارتش و سپاه	آزادسازی بستان و ۷۰ روستای منطقه و ۵ پاسگاه مرزی-تصرف مناطق الله اکبر و تنگه چزابه
عملیات فتح المبین	۱۳۶۱/۱/۲	غرب کرخه	یازهرا(س)	ارتش و سپاه	بازپسگیری ۲۵۰۰ کیلومتر مربع از خاک ایران از نیروهای عراقی-آزادسازی جاده استراتژیک دزفول تا دهلران-تصرف چاه‌های نفت ابوقریب در ارتفاعات تینه-اسارت ۱۵۰۰۰ سرباز عراقی توسط نیروهای ایرانی
عملیات بیت‌المقدس	۱۳۶۱/۳/۳	خرمشهر- دشت آزادگان	یا علی‌ابن‌ابیطالب	ارتش و سپاه	آزادسازی خرمشهر و منطقه هویزه و پادگان حمید-انهدام۲۰٪ از ارتش عراق-آزادسازی۵۰۳۸ کیلومترمربع از مناطق اشغال شده-عقب‌نشینی گسترده نیروهای عراق از استان خوزستان و موضعگیری آنها در اطراف شهر بصره جهت مقابله با حمله احتمالی نیروهای ایرانی
عملیات رمضان	۱۳۶۱/۴/۲۳	شرق بصره	یا صاحب‌الزمان ادرکنی	ارتش و سپاه	موفقیت نیروهای ایرانی در محاصره بصره و شکست در نفوذ و تصرف آن شهر
عملیات محرم	۱۳۶۱/۸/۱۰	موسیان- ارتفاعات مرزی «میال حمرین»- جنوب‌شرقی دهلران	یا زینب(س)	ارتش و سپاه	از اهداف این عملیات بازیابی روحیه رزمندگان ایرانی بعد از شکست در عملیات رمضان بود-تصرف منابع نفتی موسیان و بیات و همچنین حوضچه‌های نفتی زبیدات که مشتمل بر ۷۰۰ حلقه چاه نفتی بود-تصرف جاده طیب به شهرانی-تصرف جاده تدارکاتی بغداد به بصره-رسیدن نیروهای به نقطه مرزی به طول۵۰ کیلومتر
عملیات والفجر مقدماتی	۱۳۶۱/۱۱/۱۷	فکه‌-چزابه	یاالله‌-یاالله‌-یاالله‌	سپاه	لو رفتن طرح عملیات توسط نیروهای سازمان مجاهدین خلق-ناکامی نیروهای ایرانی در تصرف پل غزیله و تصرف شهر العماره
عملیات والفجر ۱	۱۳۶۲/۱/۲۱	جبل فوقی- شمال فکه	یاالله‌-یاالله‌-یاالله‌	ارتش	دستیابی نسبی نیروهای ایرانی به ارتفاعات موردنظر-ضعف فرماندهی نیروهای زمینی به جهت اتکای بیش از حد به واحد توپخانه-ناکامی در الحاق یگانها به یکدیگر بعد از پایان عملیات-عقب نشینی نیروهای ایرانی به مواضع قبلی بعد از چند روز
عملیات والفجر ۴	۱۳۶۲/۷/۲۸	پنجوین	یاالله‌-یاالله‌-یاالله‌	ارتش و سپاه	مقاومت بیش از انتظار ارتش عراق در منطقه باعث سرمایه‌گذاری فراوان دو طرف برای پیروزی در این نبرد بود و والفجر۴ را از یک عملیات محدود به یک عملیات گسترده تبدیل کرد. در طی این عملیات ۷۰۰ کیلومترمربع از خاک عراق به تصرف نیروهای ایرانی درآمد.
عملیات خیبر	۱۳۶۲/۱۲/۳	هورالهویزه	یا رسول‌ الله	ارتش و سپاه	در محور شمالی‌ عملیات‌(العزیز)نیروهای ایرانی توانستند خود را به‌ رودخانه‌ دجله‌ رسانده‌ و تردد خودروهای‌ راه‌ بصره‌ به بغداد را قطع‌ کنند-تصرف دو جزیره مجنون‌ به‌ مساحت‌ ۱۶۰ کیلومتر مربع‌-تصرف ۵۰ حلقه‌ چاه‌ نفت-استفاده گسترده عراق از سلاح شیمیایی-شروع جنگ نفت‌کشها
عملیات بدر	۱۳۶۳/۱۲/۱۹	هورالهویزه- شمال بصره	یا فاطمه‌الزّهرا(س)	سپاه	پیشروی کم نیروهای ایرانی در مواضع عراق تا شرق دجله و ناکامی در عبور از آن-ناتوانی آتشباری مناسب نیروهای ایرانی به نیروهای عراق به دلیل کمبود امکانات-عقب نشینی از نیمی از مناطق متصرف شده بعد از یک هفته-شروع جنگ شهرها
عملیات قادر	۱۳۶۴/۴/۲۳	سیدکان	یا صاحب‌الزمان (عج)	ارتش	به دلیل ناکامی عملیات بدر، ابتکار عمل اینبار به ارتش داده شد و آزادسازی منطقه عمومی اشنویه-پیرانشهر نیز از سپاه به ارتش واگذار شد. اما ارتش نیز در این عملیات ناکام ماند و طی دوماه سه بار در تصرف منطقه شکست خورد و درنهایت دستور توقف عملیات
عملیات والفجر ۸	۱۳۶۴/۱۱/۲۰	شبه‌جزیره فاو	یا فاطمه‌الزهرا(س)	سپاه	تصرف شهر فاو، راس‌البیشه، جاده فاو تا بصره-قطع دسترسی عراق به خلیج فارس-گسترده ترین استفاده از سلاح های شیمیایی در طول جنگ از جانب ارتش عراق-اسارت ۳۰۰۰ سرباز عراقی توسط نیروهای ایرانی-تصویب قطعنامه ۵۸۲ شورای امنیت-ساخت پل «بعثت»با استفاده از ۵۰۰۰ لوله بر روی اروند رود-مصدومیت شیمیایی بیش از ۱۵۰۰۰ سرباز ایرانی در ۱۷ روز-ورود رابرت مک‌فارلین به تهران
عملیات کربلای ۱	۱۳۶۵/۴/۹	ارتفاعات قلاویزان تا شهر مهران	یا اباالفضل‌العباس ادرکنی	سپاه	بازپسگیری شهر مهران و ارتفاعات استراتژیک قلاویزان و حمرین-آزادسازی جاده دهلران به مهران-آزادسازی ۲ پاسگاه مرزی
عملیات کربلای ۴	۱۳۶۵/۱۰/۳	غرب جزیره مینو- ابوالخصیب	محمدرسول‌الله	سپاه	لو رفتن طرح عملیات پیش از آغاز آن توسط هواپیماهای آواکس-مصدود کردن حفر کانال در معبر اصلی محور و پر کردن آن با مازوت جهت زمین گیر کردن نیروهای ایرانی-شکست خودن نیروهای ایرانی در تصرف کردن جزایر ام‌الرّصاص‌ و ابوالخطیب بعد از۴۸ ساعت و دستور توقف عملیات توسط فرماندهان‌
عملیات کربلای ۵	۱۳۶۵/۱۰/۹	شرق بصره	یا زهرا(س)	سپاه پاسداران	تصویب قطعنامه ۵۹۸-پیشروی ۱۲ کیلومتری به سمت بصره-تصرف ۱۱ قرارگاه ارتش عراق-آزادسازی ۱۵۰ کیلومتر از مساحت ایران-انهدام ۸۱ تیپ و گردان مستقل ارتش عراق-تصرف دریاچه بوبیان-آزادسازی ۴ پاسگاه مرزی ایران
عملیات کربلای ۶	۱۳۶۵/۱۰/۲۳	شهر نفت شهر و شمال شهر سومار	یا زهرا(س)	ارتش	نیروهای ایرانی در آزادسازی شهر «نفت شهر» ایران و شهر «نفت خانه» عراق شکست خوردند
عملیات کربلای ۱۰	۱۳۶۶/۱/۲۵	محور بانه- سردشت- ماووت	یا صاحب‌الزمان ادرکنی	سپاه و اتحادیه میهنی کردستان	پیشروی کند نیروهای ایرانی در راههای صعب‌العبور منطقه-ناکامی در تحقق نیمی از اهداف اولیه عملیات-پیشروی۳۴ کیلومتری در خاک عراق-زمینگیری نیروهای دوطرف در ارتفاعات شاخ‌گولان
عملیات بیت المقدس ۲	۱۳۶۶/۱۰/۲۵	ارتفاع قمیش- سلیمانیه- ماووت	یا زهرا(س)	سپاه	نخستین عملیات ایران در زمستان بود که در جهت امتیازگیری برای پایان جنگ پیروزی نسبی را به همراه داشت-تصرف ارتفاعات قمیش، ویولان و تنگه گوجار دستاوردهای این عملیات بود
عملیات بیت المقدس ۷	۱۳۶۷/۳/۲۲	شلمچه	یا اباعبدالله‌الحسین	سپاه	هدف از این عملیات صرفاً تضعیف روحیه و ماشین جنگی عراق در قسمت جنوبی کانال پرورش ماهی بود. نیروهای ایرانی با اولین پاتک عراق بدون هیچ مقاومتی به مواضع اولیه خود بازگشند
عملیات لبیک یا خمینی	۱۳۶۷/۵/۱	غرب کارون	فنای‌فی‌الله	سپاه
عملیات والفجر ۱۰	۱۳۶۶/۱۲/۲۴	حلبچه-سلیمانیه	یا رسول‌الله(ص)	سپاه	آخرین عملیات نظامی ایران بود که از جانب فرماندهان به عنوان آخرین ضربه به ارتش عراق در جهت پذیرفتن قطعنامه۵۹۸ شناخته می شود. این عملیات با موفقیت کامل همراه شد و شهرهای حلبچه، دوجیله و خورمال به تصرف نیروهای ایرانی درآمدند-محاصره شهر سلیمانیه عراق-بمباران شیمیایی شهر حلبچه عراق توسط رژیم بعث
عملیات مرصاد	۱۳۶۷/۵/۵	منطقه کرمانشاه	یا صاحب‌الزمان عجل‌الله تعالی وجه‌الشریف	ارتش و سپاه	شکست کامل عملیات «فروغ جاویدان»-عقب راندن نیروهای مهاجم به پشت مرزهای بین المللی-کشتن۲۰۰۰ تن و دستگیری۲۵۰ تن از اعضای سازمان مجاهدین خلق ایران-انهدام۴۰۰ دستگاه انواع وسایل نقلیه ارتش عراق که در اختیار نیروهای مهاجم قرار داشت-پذیرش قطعنامه۵۹۸ شورای امنیت توسط صدام حسین-ابراز تمایل بریتانیا برای برقراری مجدد روابط دیپلماتیک-اعزام نیروهای پاسدار صلح سازمان ملل به مرزهای دو کشور

[ویرایش] حمایت‌ها از عراق

بخشی از مهم‌ترین عوامل عبارت بودند از:

• استفاده وسیع عراق از جنگ‌افزار شیمیایی و سکوت مجامع جهانی در برابر این اقدام عراق؛
• بسته‌شدن راهکارهای عملیاتی و نیاز به راهکارهای جدید که فناوری آن در اختیار ایران نبود؛
• عدم تمرکز تجهیزات نظامی موجود در کشور در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که سازمانی که عمل کننده اصلی در جنگ بود؛
• عقب‌ماندگی اساسی ارتش ایران از نظر تجهیزات نظامی پیشرفته به ویژه پس از سال ۱۳۶۳، به دو علت توازن نسبی میان ایران و عراق، با تحویل ابزارهای پیشرفته به آن کشور، به نفع عراق دگرگون شد:
• ۱. تحریم همه‌جانبه کشورهای جهان در واگذاری تجهیزات هر چند عمومی نظامی به ایران؛
• ۲. کاهش توان اقتصادی کشور برای خرید اقلام نظامی.

البته توان نظامی عراق، امر مبهمی نبود که ایران در ارزیابی‌های نظامی خود از آن غافل شده‌باشد؛ ولی توجه به یک امر مهم ضروری است و آن اینکه هم‌زمان با تحولاتی که با پیروزی‌های ایران در جبهه‌های جنگ حاصل شد ـ و بیشتر از خسارتی که ایران به ارتش عراق وارد کرد ـ نظام جهانی به تجهیز و تقویت عراق پرداخت. به عنوان مثال، پس از آن که آشکار شد عراق توان پیشروی در خاک ایران را ندارد، فرانسه در بهمن‌ ماه ۱۳۵۹ اقدام به فروش هواپیماهای میراژ به عراق کرد.^[۳۴] هم‌چنین پس از آن که توان نظامی ایران در طراحی عملیات خیبر مشخص شد، سلاح‌های شیمیایی در حد گسترده به عراق فروخته شد و برای فشار بیشتر بر ایران و تهدید جریان فروش نفت و محدود ساختن منابع ارزی ایران، فرانسه هواپیماهای سوپراتاندارد و موشک اگزوست را به عراق فروخت.^[۳۴] این روند پس از عملیات بدر با فروش میگ ۲۵ از طرف روس‌ها ادامه یافت^[۳۴] و پس از عملیات کربلای پنج، سلاح‌های شیمیایی با کیفیت بهتر هم‌چون سیانور به عراق داده‌شد.^[۳۴] در سال ۱۳۶۶ نیز با ایجاد تغییراتی در برد موشک‌های اسکاد ـ بی، عراق توانست تهران و شهرهای دورتر را هدف قرار دهد.^[۳۴] در حقیقت، تحولات نظامی عراق از توان داخلی آن کشور ناشی نمی‌شد بلکه قدرت‌های بزرگ، اصلی‌ترین عامل در تجهیز و تقویت عراق بودند^[۳۴] و این امری نبود که به آسانی قابل پیش‌بینی و مقابله باشد.

عراق به عنوان یک کشور توسعه نیافته در آغاز جنگ، فاقد فناوری پیشرفته نظامی بود ولی در طول جنگ، از انواع سلاح‌ها و ادوات نظامی پیشرفته که دارای جدیدترین فناوری‌ها بودند، بهره‌مند شد.

همان‌طور که ذکر شد، این سلاح‌ها هم‌زمان با پیروزی نیروهای ایران، در اختیار عراق قرار گرفت.

همچنین، آمریکا هم‌زمان با تحریم تسلیحاتی ایران، قطعات رایانه‌ای پیشرفته‌ در اختیار عراق قرار دادکه این کشور را قادر می‌ساخت برد موشک‌ اسکاد ـ بی را به ۱۲۰۰ کیلومتر برساند.^[۳۴] علاوه بر آن، سایر کشورها نیز در مقاطع مختلف، انواع مهمات، خودرو، تجهیزات مخابراتی و.. را در اختیار عراق قرار دادند.^[۳۴] این در حالی بود که چند دفتر وزارتی و شرکت‌های دولتی ایران در کشورهای غربی، به ویژه انگلستان به بهانه خرید سلاح برای ایران بسته شد.^[۳۴] از سوی دیگر، آمریکا ایران را به طور کامل تحریم اقتصادی کرد و حتی دولت سوئد برای جلوگیری از فروش قایق موتوری با ظرفیت پایین، به جمهوری اسلامی فشار زیادی به شرکت‌های سوئدی و مراکز ایرانی در سوئد وارد آورد.^[۳۴]

[ویرایش] قطعنامه‌های شورای امنیت در طول جنگ

در طول جنگ ۸ ساله ایران و عراق مجموعاً ۱۷ قطعنامه صادر شد(مقایسه شود با جنگ عراق و کویت که در طول ۸ ماه ۱۳ قطعنامه صادر شد) که ۴ قطعنامه جنبه اجرایی و بقیه صرفا صادر شد.

[ویرایش] قطعنامه ۴۷۹

شش روز بعد از شروع جنگ توسط عراق، اولین قطعنامه شورای امنیت به شماره ۴۷۹ با نام «بررسی وضعیت میان ایران و عراق» صادر شد. در این قطعنامه به وجود تهدید علیه صلح، نقض صلح و وقوع تجاوز و نقض تمامیت ارضی ایران اشاره نشده بود. این قطعنامه صرفاً خودداری از توسل بیشتر به زور را از دو طرف خواستار بود.

[ویرایش] قطعنامه ۵۱۴

بعد از گذشت ۹ ماه از تصویب قطعنامه اول، در حالیکه نیروهای ایرانی در حال انجام عملیات‌های موفقیت آمیزی بودند که در نهایت منجر به آزادسازی خرمشهر شد، دومین قطعنامه شورای امنیت به پیشنهاد اردن به تصویب رسید. در مقدمه این قطعنامه شورا نگرانی خود را از طولانی شدن درگیری بین دو کشور و کشته شدن انسان‌های بی گناه آسیب رسیدن به امکان و تاسیسات و در خطر بودن صلح و امنیت جهانی ابراز کرد و خواستار آتش بس سریع و عقب نشینی نیروهای دو طرف به مرزهای بین المللی شد. اعزام نیروهای حافظ صلح و ناظران سازمان ملل به منطقه نیز از دیگر مفاد این قطعنامه بود.

[ویرایش] قطعنامه ۵۲۲

در ۱۲ مهر ۱۳۶۱ شورای امنیت قطعنامه ۵۲۲ را صادر کرد. در فاصله بین قطعنامه ۵۱۴ و ۵۲۲ نیروهای ایران دو عملیات بزرگ را اجرا کردند. نخستین عملیات به نام رمضان، دو روز پس از تصویب قطعنامه۵۱۴ و دومین آن با نام مسلم بن عقیل در تاریخ ۹ مهر سال ۱۳۶۱ به اجرا در آمدند. ویژگی این عملیات‌ها عبور از مرزها و تسلط ایران بر بخشی از خاک عراق بود. شورای امنیت در قطعنامه ۵۲۲ ضمن تکرار برخی از بندهای قطعنامه‌های پیشین مجددا بدون آنکه عراق را متجاوز بنامد خواهان عقب نشینی نیروهای دو طرف شد.

[ویرایش] قطعنامه ۵۴۰

در تاریخ ۹ آبان ماه سال ۱۳۶۲ به دنبال گزارش نماینده دبیر کل سازمان ملل متحد در مورد حمله به مناطق مسکونی دو کشور قطعنامه ۵۴۰ شورای امنیت صادر شد و نقض حقوق بشر، به ویژه مفاد عهد نامه ژنو ۱۹۴۹ را در تمام ابعاد آن محکوم کرد و خواهان توقف عملیات‌های نظامی علیه اهداف انسانی از جمله شهرها و مناطق مسکونی شد. این در حالی بود که عراق به دنبال حملات متعدد به اهداف غیر نظامی در جمهوری اسلامی ایران در تاریخ ۱۳ بهمن سال ۱۳۶۲ رسماً اعتراف کرد که شهرهای دزفول، اندیمشک، اهواز، باختران، ایلام، آبادان، شوش، رامهرمز، مسجد سلیمان، بندرامام خمینی و بهبهان را هدف حملات هوایی و موشکی قرار داده‌است. با این حال هر چند این قطعنامه نیز نامی از عراق به میان نیاورد اما درصدد جلب توجه جمهوری اسلامی ایران بر آمد و برای نخستین بار بر لزوم بررسی واقع بینانه علل آغاز جنگ که پیوسته ایران بر آن تاکید داشت، اشاره کرد.

[ویرایش] قطعنامه ۵۵۲

در ۱۱ خرداد ماه سال ۱۳۶۳ شورای امنیت به دنبال شکایت کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس علیه جمهوری اسلامی ایران مبنی بر حمله به کشتی‌های‏شان قطعنامه ۵۵۲ را صادر کرد. در پی صدور این قطعنامه جمهوری اسلامی ایران طی نامه‌ای به دبیر کل از هر گونه اقدامی که برای تامین آزادی و امنیت کشتیرانی در خلیج فارس صورت گیرد حمایت و استقبال کرد. با این حال حمله به کشتی‌ها از جانب طرفین همچنان ادمه یافت. جنگ نفت‏کش‏ها نامی است که کارشناسان به این واقعه داده‌اند.

[ویرایش] قطعنامه ۵۵۸

قطعنامه ۵۵۸ در حالی تاریخ ۱۶ مهر سال ۱۳۶۵ به تصویب رسید که هیئت کارشناسان اعزامی سازمان ملل درگزارش ۱۱۹۷۱/s مورخ ۲۱ اسفند سال ۱۳۶۴ به استفاده عراق از سلاح‌های شیمیایی اشاره و شورای امنیت در ۱ فرودین سال ۱۳۶۵ به صورت غیر رسمی عراق را به دلیل به کارگیری سلاح‌های شیمیایی محکوم کرده بود. اما کارشناسان نظامی ایران علت صدور آن را افزایش حملات به کشتی‌های تجاری کشورهای ثالث در خلیج فارس و توسعه حوزه جنگ نفت‏کش‌ها می‌دانند.

[ویرایش] قطعنامه ۵۸۲

در فاصله تصویب دو قطعنامه ۵۵۲ و ۵۲۸ ایران عملیات‌های متعددی را انجام داد که عملیات والفجر ۸ و تصرف شبه جزیره فاو مهمترین آن بود. چند روز پس از این اقدامات شورای امنیت به درخواست عراق و دیگر اعضای گروه هفت نفری اتحادیه عرب، جلسه‌ای را با شرکت نمایندگانی از کشورهای عربی و دبیرکل اتحادیه عرب تشکیل داد. طی این جلسه گروه اتحادیه عرب طرح قطعنامه ۵۸۲ را پیشنهاد کرد که در ۵ اسفند ۱۳۶۴ با تغییراتی در کلمات و عبارات به تصویب شورای امنیت رسید. در این قطعنامه شورا اصل غیر قابل قبول بودن تصرف زمین از راه توسل به زور را مورد تاکید قرار داد، موضوعاتی که در قطعنامه‌های پیشین دیده نمی‌شد. با اینحال مسئولیت و علل آغاز تجاوز به صورت مبهم در این قطع نامه مطرح شد.

[ویرایش] قطعنامه ۵۸۸

در تاریخ ۸ اکتبر ۱۹۸۶ به تصویب رسید.

[ویرایش] قطعنامه ۵۹۸

قطعنامه ۵۹۸ چهارمین قطعنامه دارای جنبه اجرایی در طول ۸ سال جنگ بود که در مرداد سال ۱۳۶۶ به تصویب شورای امنیت سازمان ملل متحد رسید.^[۳۵]

قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل متحد که جنگ ایران و عراق بر اساس آن پایان یافت، معاهده الجزایر را مبنای عقب نشینی ارتشهای دو کشور به پشت مرزهای خود تعیین کرد.

این قطعنامه از نظر کمی و تعداد واژه‌های به کار گرفته شده مفصل ترین و از نظر محتوا اساسی ترین و از نظر ضمانت اجرا قوی ترین قطع نامه شورای امنیت بود.

ایران در مرحله‌ای که رژیم عراق در حال پیشروی به درون خاک ایران بود^[۶]، موافقت خود را با قطعنامه ۵۹۸ اعلام کرد.

آیت‌الله خمینی در روز ۲۹ تیر ۱۳۶۷، در همان روز تصویب قطعنامه، در مورد پذیرش قطعنامه ۵۹۸ در بیانیه‌ای چنین گفت:

«

... با قبول آتش بس موافقت نمودم، و در مقطع کنونی آن را به مصلحت انقلاب و نظام می‌دانم. و خدا می‌داند که اگر نبود انگیزه‌ای که همه ما عزت و اعتبار ما باید در مسیر مصلحت اسلام و مسلمین قربانی شود، هرگز راضی به این عمل نمی‌بودم، و مرگ و شهادت برایم گواراتر بود. بدا به حال من که هنوز زنده مانده‌ام و جام زهر آلود قبول قطعنامه را سرکشیدم.

»

بعد از قبول قطعنامه ۵۹۸ از جانب ایران، صدام اعلام کرد دور جدیدی از حملات را آغاز خواهد کرد. با شروع حملات جدید صدام که با تجهیزات جدید و پیشرفته صورت می‌گرفت آیت‌الله خمینی در پیامی مردم را برای دفاع متر به متر از خاک ایران به جبهه‌ها فراخواند. با افزایش نیروهای ایرانی در جبهه‌ها جلوی قسمتی از حمله‌های صدام گرفته شد و تعدادی از شهرهای دوباره اشغال شده توسط صدام مانند مهران پس گرفته شد. صدام با توجه یه شرایط جدید قظعنامه را پذیرفت و کاملا از خاک ایران خارج شد. بعد از آتش بس نسبی بین مرزهای ایران و عراق، نیروهای سازمان ملل در مرزهای بین دو کشور مستقر شدند.^[۳۶]

[ویرایش] قطعنامه ۶۱۲

در ۲۸ اسفند سال ۱۳۶۶، عراق سلاح‌ها شیمیایی را در ابعاد بسیار وسیعی علیه مردم حلبچه به کار گرفت. بعد از این فاجعه نماینده جمهوری اسلامی ایران در سازمان ملل رسما از این سازمان اعزام هیئت کارشناسی را به منطقه درخواست کرد. با اینکه تصور می‌شد به دلیل شدت و وسعت فاجعه سازمان ملل نیزموضع قاطعی علیه عراق اتخاذ کند این سازمان دو هفته بعد در حالی فاجعه به مرور زمان کم رنگ تر شده بود گروه بسیار کوچکی را متشکل از تنها یک پزشک و یک دیپلمات بودند را به منطقه اعزام کرد.

این هیئت بدون اینکه از حلبچه بازدید کند منطقه را ترک و در ۵ اردیبهشت سال ۱۳۶۷ طی گزارشی ۲۵ صفحه‌ای اعلام کرد که سلاح‌های شیمیایی در ابعاد بسیار وسیعی مورد استفاده قرار گرفته‌اند.در این گزارش به طرف به کار گیرنده از این سلاح‌ها هیچ اشاره‌ای نشده بود.

پنجاه روز پس از کشتار حلبچه در تاریخ ۱۹ اردیبهشت سال ۱۳۶۷ شورای امنیت قطعنامه ۶۱۲ را صادر کرد. این قطعنامه به ابتکار آلمان غربی، ایتالیا و ژاپن با توجه به گزارش ۵ اردیبهشت دبیر کل در مورداعلام نظر گروه اعزامی به منطقه درباره استفاده از سلاح‌های شیمیایی در جنگ ایران و عراق به شدت ادامه به کارگیری از سلاح‌های شیمیایی را در جنگ محکوم کرد و از دیگر دولت‌ها نیز خواست تا صدور محصولات شیمیایی خود را به دو طرف جنگ به دلیل آنکه ممکن است در تولید سلاح‌های شیمیایی به کار گرفته شوند کنترل بیشتری نمایند. در این قطعنامه از عراق به عنوان کشور بکارگیرنده این سلاح نامی برده نشده بود.

از دیگر نکات قابل ذکر در مورد این قطعنامه محکوم نکردن عراق به دلیل ۱۳۲ مورد حمله هوایی و بمباران واحدهای مسکونی شهرهای ایران بین روزهای ۱۵ فروردین تا ۱ اردیبهشت، علی رغم پافشاری ایران می‌باشد.

[ویرایش] قطعنامه ۶۱۶

[ویرایش] قطعنامه ۶۱۹

در پی بمباران نفت کش‌های پهلو گرفته ایران در جزیره لارک توسط نیروی هوایی عراق در تاریخ ۲۴ اردیبهشت سال ۱۳۶۷، همچنین بمباران شیمیایی مناطق مسکونی سردشت، بانه ومریوان در روزهای ۲۷ و ۲۸ همین ماه، شورای امنیت قطعنامه ۶۱۹ خود را مورخ ۱۸ مرداد سال ۱۳۶۷ صادر کرد. علی رغم پافشاری ایران مبنی بر محکومیت این حملات شیمیایی توسط شورا، این نهاد تنها مجدداً خواهان اجرای بخش عملیاتی قطعنامه ۵۹۸ و تشکیل گروه ناظر سازمان ملل (یونیماگ) برای یک دوره فعالیت شش ماهه در منطقه شد.

[ویرایش] قطعنامه ۶۲۰

در تاریخ ۲۶ آگوست ۱۹۸۸ تصویب شد.

[ویرایش] قطعنامه ۶۳۱

قطعنامه ۶۳۱ مورخ ۱۹ بهمن سال ۱۳۶۷ تنها به توصیه به دوطرف برای اجرای کامل مفاد قطعنامه۵۹۸ اکتفا کرد.

[ویرایش] قطعنامه ۶۴۲

قطعنامه ۶۴۲ مورخ ۷ مهر سال ۱۳۶۸ نیز همچون قطعنامه پیشین تنها به توصیه به دوطرف برای اجرای کامل مفاد قطعنامه ۵۹۸ اکتفا کرد.^[۳۷]

[ویرایش] پس از آتش‌بس

جنگ ایران و عراق با آمار رسمی دولتی ایران ۲۱۳ هزار کشته و ۳۳۵ هزار معلول و ۴۰ هزار اسیر و هزار میلیارد دلار خسارت بر جامعه ایران وارد کرده‌است. در حال حاضر، ۲ میلیون و ۴۰۰ هزار هکتار اراضی ایران همچنان آلوده به مین است.^{[نیازمند منبع]} احتمالاً آمارهای مشابه در خصوص کشته شدگان، معلولین، خسارات مالی و غیره می‌تواند جزو صدماتی باشد که بر مردم عراق در آن جنگ نیز وارد آمده باشد.جنگ ایران و عراق، بعد از جنگ ویتنام که ۱۵ سال به طول انجامید، دومین جنگ طولانی قرن بیستم بود(جنگ جهانی اول ۴ سال و جنگ جهانی دوم ۶ سال به طول انجامید) مدافعان ایرانی برای دفاع از خرمشهر ۳۵ روز جنگیدند. در حالی که در باز پسگیری خرمشهر، ایران ۲ روزه موفق شد.^[۳۸]

[ویرایش] مقایسه قدرت نظامی ایران و عراق

قدرت نظامی ایران و عراق از آغاز جنگ در سال ۱۹۸۰ میلادی تا پایان جنگ در سال ۱۹۸۷ هیچگاه با یکدیگر یکسان نبود. حمایت تمامی کشورهای عربی بجز سوریه از رژیم بعث عراق و حمایت مالی و تسلیحاتی بسیاری از کشورهای جهان از رژیم بعث عراق، تفاوت نابرابری قدرت نظامی میان دو کشور را به خوبی نمایان می‌کند. جدول زیر، نمودار قدرت نظامی دو کشور را در آغاز جنگ و در پایان جنگ نشان می‌دهد که توسط مجله اکونومیست منتشر شد.^[۳۹]

نابرابری توازن قدرت (۱۹۸۰-۱۹۸۷)	عراق	ایران
تانک‌ در سال ۱۹۸۰	۲۷۰۰	۱۷۴۰
تانک‌ در سال ۱۹۸۷	۴۵۰۰	۱۰۰۰
هواپیمای جنگنده در سال ۱۹۸۰	۳۳۲	۴۴۵
هواپیمای جنگنده در سال ۱۹۸۷	۵۰۰+	۶۵*
بالگرد جنگنده در سال ۱۹۸۰	۴۰	۵۰۰
بالگرد جنگنده در سال ۱۹۸۷	۱۵۰	۶۰
توپخانه در سال ۱۹۸۰	۱۰۰۰	۱۰۰۰+
توپخانه در سال ۱۹۸۷	۴۰۰۰+	۱۰۰۰+

[ویرایش] حامیان عراق

• مصر: پس از حمله عراق به ایران، روابط مصر و عراق که بدلیل برسمیت شناختن اسرائیل توسط مصر و امضای پیمان کمپ دیود قطع شده بود مجددا برقرار گردید. همچنین به نوشته روزنامه واشنگتن پست ، با وجود انکار دولت مصر بیش از سی هزار نیروی مصری در ارتش عراق همکاری می‌کنند. مصر همچنین نقش فعالی در تسلیح عراق خصوصا در ابتدای جنگ داشت.^{[۴۰][۴۱][۴۰][۴۲][۴۳][۴۴]}

• اردن: نیز بخشی از نیروهای نظامی خود را برای کمک به عراق اعزام کرد. همچنین اولین گلوله تانک توسط ملک حسین پادشاه اردن در کنار صدام و در روز ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ به سمت ایران شلیک شد. ^[۴۵]

• عربستان سعودی

• کویت
• ایالات متحده آمریکا

• اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی

• فرانسه

• سنگاپور

[ویرایش] حامیان ایران

• سوریه، رییس جمهور وقت سوریه حافظ اسد در طی جنگ ایران و عراق به حمایت از ایران پرداخت به این صورت که یک خط لوله اصلی نفت عراق به مدیترانه را بست تا باعث کاهش درآمد صدام شود.
• لیبی
• کره شمالی
• چین
• اسرائیل

[ویرایش] جنایات جنگی

[ویرایش] استفاده از سلاح‌های شیمیایی توسط عراق

با بیش از ۱۰۰۰۰۰^[۴۶] قربانی ناشی از جنگ شیمیایی عراق بر ضد ایران در طول هشت سال جنگ تحمیلی، ایران یکی از بزرگ ترین قربانیان سلاح‌های کشتار جمعی می‌باشد.
بر اساس گزارشهای بنیاد شهید ایران، تخمین رسمی شهروندان غیرنظامی که به سلاح‌های شیمیایی آلوده شده‌اند و کودکانی که بر اثر آن آلوده شده‌اند را در بر ندارد.بسیاری از آنان به بیماریهای خونی، ریه و پوستی مبتلا شده‌اند.

بمباران شيميايي شهر سردشت توسط عراق در ۷ تير ۱۳۶۶ فجيع‌ترين تهاجم از اين نوع بود كه سبب كشته و مجروح شدن عده ي بسياري از مردم غيرنظامي شد. جمهوري اسلامي ايران شهر سردشت را نخستين شهر قرباني جنگ افزارهاي شيميايي در جهان بعد از بمباران هسته‌اي هيروشيما ناميد.

وحشيانه‌ترين مورد استفاده در اسفند ۱۳۶۶، در حلبچه بوده است كه وسيع ترين مورد استفاده از جنگ افزارهاي شيميايي از زمان جنگ جهاني اول تاكنون به شمار مي رود كه حداقل ۵۰۰۰ تن از مردم كُرد و مسلمان اين شهر را كشته و ۷۰۰۰ تَن ديگر را مجروح كرد.^[۴۷]

طارق عزیز معاون نخست وزیر و وزیر امور خارجه عراق درسال۱۹۸۶ درجریان سفر رسمی سه روزه خود به برزیل اعتراف کرده بود که عراق درجنگ علیه ایران بارها و در موارد مختلف از سلاح های شیمیایی استفاده کرده است. دبیر کل سازمان نیز در سخنرانی خود در ۸ فروردین ماه سال ۱۳۶۷ به استفاده وسیع عراق از سلاح های شیمیایی در حلبچه اشاره کرده بود.^[۶]

بر اساس گزارشهای رسمی، گاز اعصاب باعث مرگ بیش از۲۰۰۰۰ سرباز ایرانی به صورت آنی می‌باشد.از۹۰۰۰۰ بازمانده این حملات ۵۰۰۰ نفر از آنها به طور مرتب به درمان نیاز دارند و در حدود ۱۰۰۰ نفر از آنان هنوز در بیمارستان بستری می‌باشند و حال آنان وخیم گزارش شده‌است.بسیاری دیگر نیز مورد اصابت گاز خردل بوده‌اند.^[۴۸] همچنین عراق گازهای شیمیایی را بر ضد غیرنظامیان، روستاییان و بیمارستان‌ها استفاده کرد که باعث مرگ بسیاری از آنان شد. علاوه بر این ۳۰۸ موشک عراقی در طی سالهای ۱۹۸۸-۱۹۸۰ بر ضد نواحی پر جمعیت ایران شلیک شد که باعث مرگ۱۲۹۳۱ نفر شد.^[۴۶]

در ۲۱ مارس ۱۹۸۶ شورای امنیت سازمان ملل متحد اعلام کرد که «اعضای این شورا پس از تحقیقات کارشناسان به این نتیجه رسیدند که سلاح‌های شیمیایی در موارد زیادی توسط نیروهای عراقی بر ضد نظامیان ایرانی به کار برده شده‌است و اعضای شورای امنیت به شدت این اقدام عراق در ادامه دادن استفاده از سلاح‌های شیمیایی را محکوم می‌کنند.»^[۴۹]

تنها کشوری که این موضوع را وتو کرد ایالات متحده امریکا بود.^[۵۰]

بنا به گفته کلنل والتر لانگ (به انگلیسی: Colonel Walter Lang)، یک مقام ارشد وقت سازمان اطلاعات دفاعی آمریکا(بازنشسته)«استفاده از سلاح‌های شیمیایی در میدانهای جنگی توسط عراق موضوع مهمی برای ریگان و دستیاران او نبود.زیرا تنها برای آنها مهم بود که عراق در این جنگ شکست نخورد.» همچنین او ادعا کرد که سازمان اطلاعات دفاعی «هرگز استفاده از سلاح‌های شیمیایی بر ضد غیرنظامیان را نپذیرفت.اما استفاده از آن در میدان جنگ برای جلوگیری از شکست عراق را اجتناب ناپذیر می‌دانست.»^[۵۱] گرچه با وجود این اظهارات دولت ریگان حتی پس از حمله شیمیایی عراق با گازهای سمی به به شهروندان عراقی کرد خود کمکهای خود به عراق را قطع نکرد.^{[۵۲][۵۳][۵۴]}

ملت و دولت ایران از دو موضوع بسیار ناراحت و خشمگین هستند.

یک اینکه جامعه جهانی به عراق در توسعه سلاح‌های شیمیایی کمک کرد و دوم اینکه جامعه جهانی هیج اقدامی برای تنبیه دولت بعث عراق، حتی پس از دریافت گزارشهای تایید شده‌ای از استفاده سلاح‌های شیمیایی انجام نداد.و این ناراحتی پس از اشغال عراق و سرنگونی رژیم بعثی عراق به دست کشورهای غربی به ویژه ایالات متحده آمریکا افزایش یافت.

همچنین کمیته اطلاعات دفاعی، ایران را به استفاده از سلاح‌های شیمیایی متهم کرد.اما این ادعاها تا کنون تایید نشده‌است.

بر اساس گفته‌های جوست هیلترمن (به انگلیسی: Joost Hiltermann) (پژوهشگر اصلی سازمان دیده بان حقوق بشر در سال‌های ۱۹۹۴-۱۹۹۲، یک پژوهش دوساله که همچنین بازرسی‌های میدانی را در برمی گرفت و همچنین به اسناد رژیم عراق دست یافته‌است و در حال بررسی آنهاست) درباره جنگ ایران و عراق شماری از اتهامات و اظهارات درباره به کارگیری سلاح‌های شیمیایی توسط ایران وجود دارد.امادر هیچ موردی هیچ گزارش معتبری وجود ندارد.^[۵۵]بر اساس گفته‌های Gary Sick و Lawrence Potter این اتهامات بر ضد ایران را «ادعاً خواند و افزود»هیچ دلیل قانع کننده‌ای درباره اینکه ایران در زمینه استفاده از سلاح‌های شیمیایی گناهکار اصلی باشد ارایه نشده‌است.، شاید به خاطر اینکه در آن زمان هیچ مدرک و دلیلی وجود نداشته‌است.^[۵۶][۵۷]

در دادگاه دسامبر ۲۰۰۶ صدام گفت که «با افتخار» مسوولیت هرگونه حمله با سلاح‌های متعارف یا شیمیایی بر ضد ایران را به عهده می‌گیرد.^[۵۸][۵۹]

بر طبق گزارش عراق به سازمان ملل متحد، مواد لازم برای تولید سلاح‌های شیمیایی از شرکتهایی از آمریکا، آلمان غربی، انگلستان، فرانسه و جمهوری خلق چین به دست آمده‌است.در دسامبر ۲۰۰۲ در گزارش ۱۲۰۰ صفحه‌ای عراق نام شرکتهای شرقی و غربی و از جمله اشخاصی که در مجموع ۱۷۶۰۲ تن مواد شیمیایی را در طول دو دهه در اختیار عراق گذاشته‌اند فاش شد.بزرگ ترین ذخیره مواد خام برای تولید این سلاح‌های شیمیایی به میزان ۴۵۱۵ تن از سنگاپور، ۴۲۶۱ تن از هلند، ۲۴۰۰ تن مصر، ۲۳۴۳ تن هندوستان، ۱۲۰۷ تن از دولت فدرال آلمان، می‌باشد.یک شرکت هندی، اگزومت پلاستیک (به انگلیسی: Exomet Plastic)، که اکنون بخشی از EPC می‌باشد ۲۲۹۲ تن از مواد پیش نیاز را به عراق صادر کرد. شرکت ال خلیج (فارس) شیمی که در سنگاپور قرار دارد و متعلق به سرمایه‌داران اماراتی می‌باشد بیشتر از ۴۵۰۰ تن پیش نیازهای گازهای VX، سارین و خردل به همراه وسایل تولید آن را به عراق فرستاد.

[ویرایش] شکنجه و قتل عام اسرای ایرانی

وضعیت اردوگاههای اسرای ایرانی در عراق با وضعیت اردوگاههای هیتلر مقایسه شده است. هزاران تن از اسرای ایرانی در دوران جنگ توسط ارتش و استخبارات عراق شکنجه و کشته شدند. کارشکنی صدام در روند آزادی اسرا این مسئله را تا بیش از یک دهه پس از پایان جنگ ادامه داد. پس از سرنگونی رژیم صدام و دستگیری مقامات استخبارات عراق اطلاعات بیشتری پیرامون جنایات عراق در طول جنگ یا ایران افشا شد. تعداد اسرای ایرانی کشته شده بیش از شش هزار نفر تخمین زده شده است. ^[۶۰]

همچنین در بازجویی از اسرای عراقی مشخص شده که افسران ارتش بعث در موارد متعدد اسرای ایرانی زخمی را در صحنه نبرد به حال خود رها کرده تا در اثر خونریزی مداوم به مرور زمان جان خود را از دست دهند.^[۶۱]

[ویرایش] حمله به مناطق مسکونی و کشتار غیر نظامیان

حمله عراق به مناطق مسکونی و غیر نظامی از روز سوم جنگ شروع شد. مردم اهواز در ۲ مهر ۱۳۵۹ شاهد بمباران خانه‌هایشان توسط میگهای عراقی بودند. اهالی دزفول نیز که در طول جنگ بارها شاهد بمباران و موشک باران شهرشان بودند، اولین بار در تاریخ ۱۶ مهر ۱۳۵۹ مورد هجوم ۴ فروند میگ عراقی واقع شدند. در این حمله ۷۰ نفر ساکنان شهر کشته و ۳۰۰ نفر زخمی و خسارات فراوانی به تاسیسات شهری وارد شد.

در کنار بمباران هوایی، حملات موشکی نیز آغاز شد. موشکهای زمین به زمین (SCUDB)و (FRAG) تلفات جانی سنگینی برجای گذاشت. نیروهای نظامی ایران تا تاریخ ۱۳۶۳/۳/۱۰ از بمباران مناطق مسکونی عراق خودداری کردند؛ ولی متعاقب صدور اعلامیه ارتش عراق در تاریخ مذکور مبنی بر تهدید رسمی ساکنان شهرهای مرکزی ایران به بمباران، ارتش ایران نیز در سطح محدود شروع به اقدام متقابل کرد. اولین حمله ایران در همان ماه و بعد از صدور اخطاریه به ساکنان شهرهای مرزی و مناطق مجاور تاسیسات نظامی در تاریخ۱۳۶۳/۳/۱۵، انجام شد. بلافاصله بعد از اقدام ارتش ایران، سازمان ملل متحد طی پیامی از طرفین خواست تا از حمله به مناطق مسکونی جبهه مقابل خودداری کنند. بدین ترتیب توافق ۱۲ ژوئن ۱۹۸۴(۱۳۶۳/۳/۲۲) بین دول درگیر جنگ شکل گرفت. به دنبال این توافق بنابر تقاضای دبیرکل از شورای امنیت، هیاتهای ناظر آن سازمان جهت نظارت بر اجرای مفاد این توافق در تهران و بغداد مستقر شدند. رژیم عراق چند روز بعد در اعلامیه‌ای بیان کرد:

«

عراق در صورتی از حمله به شهرها و مناطق مسکونی خودداری خواهد کرد که مناطق مزبور مرکز تجمع نیروهای نظامی نباشد.

»

بدین ترتیب عراق با تشبث به بهانه‌های واهی مجدداً شروع به نقض توافقنامه ۱۲ ژوئن کرد. از جمله تاییدیه هیئت حاضر در تهران به حمله عراقر به سه روستای بردیه ، علاونه و دهلاویه در تاریخ ۹ ژانویه ۱۹۸۵(۱۳۶۳/۱۰/۱۹) می باشد.^[۶۲]

رژیم عراق در چندین مورد برای انحراف افکار عمومی مدعی بمباران مناطق مسکونی خویش از جانب ایران شد که هربار با نظر مخالف هیئت کارشناسی سازمان ملل روبرو میشد. از جمله در ۱۴ سپتامبر ۱۹۸۴ که مدعی بمباران روستای ابومغیره در حوالی بصره از جانب فانتوم های ایران شد. هیئت مزبور از منطقه دیدار کرد و اعلام کرد نشانه‌ای از حملات هوایی وجود ندارد.^[۶۳]

در بهمن ۱۳۶۳ وزیر وقت امور خارجه ایران طی یادداشتی برای دبیرکل، با اعلام پایبندی ایران به توافق ۱۲ ژوئن، به اقدامات ادامه دار عراق اعتراض کرد. در پی سکوت سازمان ملل و طیف جدیدی از بمباران عراق بر روی شهرهای ایران بخصوص بروجرد ، اندیمشک و مسجد سلیمان ، رئیس جمهور وقت ایران در تاریخ ۱۳۶۳/۱۱/۱۹ اخطاریه حمله مقابله به مثل ایران به شهرهای بصره و مندلی را صادر کرد. پس از بمباران تهران در اوایل سال ۱۳۶۴، ایران نیز شروع به بمباران مناطقی از عراق کرد.

در طول ۸ سال جنگ مستقیم، جنگ شهرها یکی از زمینه‌های اصلی افزایش تلفات طرفین و بالاخص ایران بود. این جنگ تا ۱۱ اردیبهشت ۱۳۶۷ که روز موشک باران وسیع تهران بود ادامه یافت. ^[۶۴]

مجموع کشته شدگان حملات هوایی عراق به مناطق مسکونی ایران ۱۵۹۵۹ اعلام شد.^[۶۵]

[ویرایش] آلودگی نفتی خلیج فارس

اولین حمله به تاسیسات نفتی طرفین درگیر جنگ از جانب رژیم عراق صورت گرفت. در این حمله که در تاریخ ۸ بهمن ۱۳۶۱ به میدان نفتی نوروز انجام شد سکوی شماره ۳ میدان آسیب دید. ۲۱ روز بعد دومین حمله به سکوی چاه مزبور انجام شد که نتیجهٔ آن تخریب کامل سکو و فوران روزانه ۲۵۰۰ بشکه نفت‌خام به آبهای خلیج فارس و آلودگی وسیع آن بود. برابر اعلام شرکت نفت فلات قاره ایران میزان نفتی که تنها از فوریه تا اواخر سپتامبر ۱۹۸۳ به آبهای خلیج فارس نشت کرد، حدود ۷۱ میلیون گالن براورد می‌شود.^[۶۶] این آلودگی نفتی بی‌سابقه بیشترین خسارات را به کشورهای بحرین، قطر، کویت و عربستان سعودی وارد آورد و آنها را با کمبود آب آشامیدنی و ماهی روبرو کرد. بسیاری از کارخانجات تصفیه آب این کشورها تعطیل شدند.^[۶۷] همچنین بسیاری از جانداران دریایی خلیج فارس از گونه‌های بوفالو دریایی ، لاک پشت ، دلفین و مار آبی و پرندگان نابود شدند.^[۶۸] بر اساس براورد کارشناسان، در بین سالهای ۸۷-۱۹۸۰، ۲۸٪ از نفت استخراج شده از چاههای نفت کشورهای حوزه خلیج فارس به هدر می‌رفت. جمهوری اسلامی ایران، رژیم عراق را متهم به نقض مادهٔ ۳۵ پروتکل ۱۹۷۷ الحاقی به قرارداد۱۹۴۹ ژنو کرد.

در طول جنگ ایران و عراق ۵۳۳ فروند کشتی مورد حمله قرار گرفتند که نفت‌کش‌های عظیم نیز جزء‌ی از آنها به حساب می‌آیند.^{[نیازمند منبع]}

[ویرایش] جستارهای وابسته

• انقلاب ایران
• کودتای نوژه
• جنگ خلیج فارس
• آزادسازی خرمشهر
• بمباران مدرسه‌های ایران توسط عراق در زمستان ۱۳۶۵
• حلبچه
• ماجرای مک فارلین
• کنفرانس بین‌المللی تجاوز و دفاع
• جنگ ایران و عراق از دیدگاه مطبوعات جهان

[ویرایش] پانویس

[ویرایش] کتابشناسی

• دلایل و زمینه‌های برتری عراق در ماه‌های پایانی جنگ چه بود که باعث تسریع در پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شد.
• فاجعه جنگ هشت ساله ایران و عراق فراموش شدنی نیست..
• نگاهی به تاریخچه هشت سال جنگ ایران و عراق.
• اسناد دو دهه مناسبات پنهان میان آمریکا، ایران و عراق.
• تقویم تاریخ دفاع مقدس، جلد اول:آخرین روزهای صلح، مرکز پژوهش‌های دفاع مقدس.
• تقویم تاریخ دفاع مقدس، جلد دوم:غرش توپ‌ها، مرکز پژوهش‌های دفاع مقدس.
• ریشه‌های تهاجم.
• سیری در جنگ ایران و عراق(سالنمای تحلیلی).
• فاو تا شلمچه.
• شلمچه تا حلبچه.
• خرمشهر تا فاو.
• پایان جنگ.
• خاطرات امیر سپهبد صیاد شیرازی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
• Report by The South Africa Star.
• report on Iranian victims of Iraqi blister agents Medical Management of Chemical Casualties.
• Report by The New Jersey Star-Ledger.
• New York Times.
• Report by MSNBC.
• Report on Iranian WMD Veterans sue Germany.
• Report: Vets suing the U.S.
• NPR audio report on Iranian WMD veterans.

[ویرایش] منابع مکتوب

• محمد درودیان. حلبچه تا مرصاد. انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ،
• حسن درّی. کارنامه نبردهای زمینی. موسسه مطالعات سیاسی فرهنگی اندیشه ناب. چاپ دوم، تهران: انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، ۱۳۸۳، ۸-۴۸-۶۳۱۵-۹۶۴. ‏
• محمد درودیان. خونین شهر تا خرمشهر. انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ،
• فرهاد درویشی. ریشه‌های تهاجم. انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ،
• محمد درودیان. خرمشهر تا فاو. انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ،
• Bradley Peniston. NO HIGHER HONOR. Naval Institute Press، 1591146615. ‏
• اسناد تجاوز به روایت مطبوعات خارجی(جلد اول). چاپ اول، تهران: بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس، ۱۳۷۲.
• اسناد تجاوز به روایت مطبوعات خارجی(جلد دوم). چاپ اول، تهران: بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس، ۱۳۷۲.
• غلامرضا خلیلی شهانقی. آوای پنهان. اورمزد گلیاری. فیپا. چاپ اول، تهران: انتشارات رابعه، ۱۳۸۱، ۲-۰۳-۷۷۶۹-۹۶۴. ‏
• علی اکبر ولایتی. تاریخ سیاسی جنگ تحمیلی. چاپ اول، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۶، ۱-۴۶۹-۴۳۰-۹۶۴. ‏
• عباس هدایتی. شورای امنیت و جنگ تحمیلی. چاپ دوم، تهران: موسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، ۱۳۷۴.
• ابراهیم حاج محمدزاده-علیرضا لطف الله زادگان-محمد درودیان-جواد زمان زاده-شهید محمد گرگانی-حسین یکتا(مترجم منابع خارجی). روزشمار جنگ ایران و عراق(کتاب چهارم:هجوم سراسری). چاپ اول، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، ۱۳۷۲.
• عدنان اکتار. تاریخ ناگفته و پنهان آمریکا. ترجمهٔ نصیر صاحب خلق. اول. تهران: هلال، ۱۳۸۴، ۸-۴۱-۶۹۳۸-۹۶۴. ‏
• تحلیلی بر جنگ تحمیلی رژیم عراق علیه جمهوری اسلامی ایران. تهران: دفتر حقوقی وزارت امور خارجه، ۱۳۶۱.
• دکتر منوچهر پارسادوست. نقش سازمان ملل در جنگ ایران و عراق. تهران: شرکت سهامی انتشار، ۱۳۷۱.

[ویرایش] منابع اینترنتی

• ساجد-سایت جامع دفاع مقدس
• پایگاه اطلاع رسانی ارتش جمهوری اسلامی ایران
• موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان
• پایگاه اطلاع‌رسانی جنگ ایران و عراق
• پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدّس

[ویرایش] پیوند به بیرون

• مجموعه‌ای از فیلمهای مستند جنگ ایران و عراق
• از ویرانه‌های ساواک تا شبه ارتشی عظیم
• از ویرانه‌های ساواک تا شبه ارتشی عظیم
• مصاحبه اختصاصی دبیرکل اسبق سازمان ملل متحد پیرامون جنگ عراق علیه ایران
• کتاب ایستاده بر آرمان، روایت فروپاشی یک انقلاب، نوشته علی غریب، چاپ: انتشارات انقلاب اسلامی
• روزشمار جنگ از ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۷
• وبلاگ کتابدار کتابخانه جنگ
• جامعه‌شناسی جنگ (آمار شهدای جنگ)
• تصاویری از جنگ ایران و عراق
• Iran-Iraq War 1980-1988
• نگاهی به تاریخچه هشت سال جنگ ایران و عراق
• اسناد دو دهه مناسبات پنهان میان آمریکا، ایران و عراق
• اسناد سخن می‌گویند: بازی دو طرفه میان آمریکا و رهبران و سرداران جنگ ۸ ساله با عراق
• وضعیت جبهه‌های ایران در سخنرانی شهید احمد کاظمی ، چند روز پس از پذيرش قطعنامه ۵۹۸

ن . ب . و عملیات‌های نظامی در جنگ ایران و عراق نیروهای عمل کننده: نیروی دریایی ایالات متحده · نیروی هوایی ارتش ایران · نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران · نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران · سپاه پاسداران · ارتش بعث عراق · نیروی هوایی ارتش بعث عراق · نیروی دریایی ارتش بعث عراق ·جهاد سازندگی · نیروی هوایی اسرائیل · سربازان داوطلب اتحادیه عرب · اتحادیه میهنی کردستان عراق · سازمان مجاهدین خلق ایران · ستاد جنگ‌های نامنظم عملیات‌های نظامی آمریکا نیروی دریایی ایالات متحده آمریکا عملیات آخوندک · عملیات اراده جدی · عملیات فرصت برجسته · عملیات کمانگیر چابک نیروی هوایی ایالات متحده آمریکا عملیات یخچال شکننده عملیات‌های نظامی ایران نیروی هوایی ایران عملیات کمان ۹۹ · عملیات اچ-۳ · عملیات سلطان · عملیات اوسیراک نیروی زمینی ایران و سپاه پاسداران گسترده عملیات دزفول · نصر · توکل · ثامن‌الائمه · طریق‌القدس · فتح‌المبین · بیت‌المقدس · رمضان · والفجر مقدماتی · والفجر ۱ · والفجر ۴ · خیبر · بدر · قادر · والفجر ۸ · کربلای ۱ · کربلای ۴ · کربلای ۵ · کربلای ۶ · کربلای ۱۰ · بیت‌المقدس ۲ · بیت‌المقدس ۷ · لبیک یا خمینی · والفجر ۱۰ · مرصاد نیمه گسترده عملیات جاده ماهشهر · سوسنگرد(۲) · امام علی(ع) فرمانده‌کل‌قوا · پشتیبانی بیت‌المقدس · محرم · پشتیبانی والفجر ۸ · تکمیلی والفجر ۸ · کربلای ۳ · تکمیلی کربلای ۵ · کربلای ۸ · ضربت ذوالفقار · بازی‌دراز · رجایی و باهنر · مطلع‌الفجر · والفجر ۳ · مسلم بن عقیل · عاشورا · روح‌الله خمینی کبیر · محمد رسول‌الله · والفجر ۲ · والفجر ۹ · کربلای ۲ · کربلای ۷ · نصر ۴ · نصر ۷ · نصر ۸ · بیت‌المقدس ۳ · بیت‌المقدس ۴ · بیت‌المقدس ۶ محدود غیور اصلی · سوسنگرد (۱) · موسیان · ذوالفقاریه · سه‌راهی آبادان · امام مهدی(عج) · تپه چشمه · شیخ فضل‌الله · شهید چمران · شهید مدنی · قدس ۱ · قدس ۲ · قدس ۳ · قدس ۴ · قدس ۵ · انصارالحسین · ریجاب · قلقله · میمک · عاشورای۱ · عاشورای ۲ · عاشورای ۳ · عاشورای ۴ · چغالوند · شهید عباس ملکی · کانی‌سخت · امیرالمومنین(ع) · حسین‌بن‌علی · ثارالله · والفجر ۵ · والفجر ۶ · ظفر ۱ · کربلای ۹ · نصر ۱ ·نصر ۲ · نصر ۳ · نصر ۵ · نصر ۶ · تمرچین · قوچ‌سلطان · اورامانات · تحریرالقدس ایذایی† اربعین حسینی · عملیات امام موسی صدر · شهید عبادت · شهید رستمی · شهید گلاب‌بخش · میمک · ذیل · شهید فرجیان‌زاده · ۱۹ رمضان · شهید محمّد بیشه · ابوذر · پاسگاه شهدا · حجیج نیروی دریایی ارتش ایران عملیات مروارید وزارت کشور جمهوری اسلامی ایران انفجار ساختمان وزارت کشور عراق در بغداد عملیات‌های نظامی عراق نیروی زمینی عراق --- نیروی دریایی عراق --- نیروی هوایی عراق --- سازمان مجاهدین خلق بمبگذاری ساختمان حزب جمهوری اسلامی · عملیات آفتاب · عملیات چلچراغ · عملیات فروغ‌جاویدان · ترور سید احمد خمینی سازمان نظامی نیما انفجار سفارت سوریه در تهران اتحادیه کمونیست‌های ایران درگیری‌های مسلحانه آمل(۱۳۶۰) عملیات‌های نظامی اسرائیل نیروی هوایی اسرائیل عملیات اپرا ^ شمار عملیات‌های ایذایی جنگ ایران و عراق حدود ۱۰۰ مورد است که همگی توسط سپاه پاسداران و واحدهای جنگ نامنظم شهید چمران انجام شده‌است. به دلیل این‌که بسیاری از آن‌ها اسمی خاص نداشته و صرفاً تاریخ انجام آنها مشخص است، از ذکر آن‌ها خودداری شده و تعدادی از عملیات‌های شاخص ذکر می‌گردد.

ن . ب . و موضوعات ایران تاریخ تاریخ ایران پیش از اسلام · تاریخ ایران پس از اسلام · ایران زمین · هندوایرانیان (زبان‌های هندوایرانی) · تمدن جیرفت · آریایی · جنبش روشنفکری · جنبش زنان · مردم ایران · تاجیک‌ها · شاهنشاهی ایران (تاریخ ایران پس از اسلام · پادشاهان) · تاریخ نظامی · نظام پادشاهی · جنبش مشروطه ایران · شرکت نفت ایران و انگلیس · عملیات آژاکس · انقلاب سفید · انقلاب ۱۳۵۷ · اشغال سفارت آمریکا در تهران · جنگ ایران و عراق · پرواز شماره ۶۵۵ ایران ایر · واقعه حج ۱۳۶۶ · لوح‌های گلی تخت جمشید · تاریخ جمهوری اسلامی ایران دولت و سیاست قانون اساسی · مقام رهبری · رئیس جمهور · نظام قضایی · مجلس خبرگان · مجلس شورای اسلامی · شورای نگهبان قانون اساسی · مجمع تشخیص مصلحت نظام · شورای عالی انقلاب فرهنگی · شورای عالی امنیت ملی · وزارتخانه‌های ایران · شورای اسلامی شهر و روستا · نیروهای مسلح (نیروی زمینی ارتش · نیروی هوایی ارتش · نیروی هوایی ارتش) · سپاه پاسداران  · نیروی انتظامی · نظام جمهوری اسلامی ایران · ولایت فقیه · انتخابات · حقوق بشر  · (قتل‌های زنجیره‌ای  · طرح ارتقای امنیت اجتماعی  · سانسور · بهائی‌ستیزی  · سهمیه‌بندی جنسیتی دانشگاه‌ها) · مقامات دولتی · سفیران · استانداران · روابط خارجی · اصلاح طلبان · محافظه‌کاران · تحریم علیه ایران · برنامه هسته‌ای · تروریسم · اتهام تروریسم دولتی به ایران مردم زبان‌ها · شهروندان (خارج از کشور) · مسلمانان · بهائیان  · مسیحیان · ارامنه · یهودیان · اقلیت‌های قومی · اقلیت‌های مذهبی · زرتشتیان  · زنان جغرافیا محیط زیست فلات ایران · استان‌ها · شهرها · رودها · کوه‌ها · زمین لرزه‌ها (زمین‌لرزه بم) اقتصاد کشاورزی · بانک مرکزی · کارخانه‌ها (صنعت خودرسازی) · مراکز تحقیقاتی · صنایع الکترونیک · سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران · شرکت نفت · سازمان صنایع هوایی · برج میلاد · صادرات نظامی · ریال · بورس تهران · حق تکثیر · بورس نفت · بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی · منطقه صنعتی عسلویه  · منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس  · صنعت نفت ایران  · منطقه آزاد تجاری کیش · منطقه آزاد تجاری چابهار · قوانین مالیاتی · اکو · معادن · ساختمان سازی · سازمان خصوصی سازی (اصل ۴۴ قانون اساسی) · سرمایه‌گذاری خارجی · دیوان محاسبات · شرکت ارتباطات · خطوط راه آهن ايران · خطوط هوایی · خطوط کشتیرانی ایران · وزارت نفت · برنامه هسته‌ای · محیط زیست و جامعه فرهنگ ایرانشناسی · نوروز  · آموزش (تحصیلات عالی · دانش · دانشمندان ایرانی · دانشگاه‌ها  · انقلاب فرهنگی) · فلسفه · فهرست ایرانیان · ادبیات · بهداشت (ایدز) · رسانه (خبرگزاری‌ها · روزنامه‌ها) · معماران  · هنر (هنر معاصر) · نقاشی · باغ · خوشنویسی · سینما · غذاها · تعطیلات عمومی · نشانه‌های ملی · موسیقی (موسیقی سنتی · موسیقی محلی · موسیقی پاپ · موسیقی راک) · وبلاگ‌ها · افسانه‌ها · فولکلور · اسلام · اسلامی سازی · پیش‌آهنگی · ورزش (فوتبال · کشتی) موضوعات دیگر تقویم · پرچم · جواهرات سلطنتی · ایرانی‌ستیزی · نام‌های ایرانی · تهرانجلس · سرود شاهنشاهی ایران درگاه ایران