جنگ ایران و عراق

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

در بی‌طرفی این مقاله یا بخش اختلاف نظر وجود دارد. لطفاً به گفتگوهای صفحهٔ بحث مراجعه کنید.

جنگ عراق و ایران
تصویر بالا:سرباز ایرانی از ماسک ضد گاز استفاده می‌کند، از چپ به راست:ناوچه ایرانی سهند پس از انهدام، سکوی نفتی ایرانی در حال سوختن پس از به توپ بسته شدن توسط کشتی‌های آمریکایی در عملیات کمانگیر چابک، آزادسازی خرمشهر و سربازان ایرانی
زمان: ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ تا ۲۹ مرداد ۱۳۶۷ برابر با ۲۲ سپتامبر ۱۹۸۰ (میلادی) تا ۲۰ اوت ۱۹۸۸ (میلادی) مکان: مرز و شهرهای ایران و عراق و خلیج فارس نتیجه: بن‌بست در جبهه‌ها و آتش‌بس بر اساس قطعنامه ۵۹۸ سازمان ملل، محکومیت عراق و کنترل اروندرود توسط ایران.امتياز عراق علت جنگ: تمایل حکومت وقت عراق برای کنترل یک‌جانبه اروندرود، مسئله مرزها و کشمکش‌های ارضی و هراس رژیم بعث عراق از تهدیدات احتمالی دولت انقلابی ایران که در پی انقلاب ۱۳۵۷ در ایران روی کار آمده بود.
جنگندگان
ایران اتحادیه میهنی کردستان عراق جنبش اسلامی کردستان حزب دموکرات کردستان عراق مجلس اعلی اسلامی عراق	عراق سازمان مجاهدین خلق ایران حزب دموکرات کردستان ایران سربازان داوطلب اتحادیه عرب از کشورهای عرب خاورمیانه و شمال افریقا حزب کومله
فرماندهان
روح الله خمینی اکبر هاشمی رفسنجانی علی خامنه‌ای محسن رضایی مصطفی چمران علی صیاد شیرازی محمدباقر حکیم جلال طالبانی	صدام حسین عزت ابراهیم طارق عزیز طه یاسین رمضان مسعود رجوی
نیروها
۳۰۵٬۰۰۰ سرباز به همراه ۵۰۰٬۰۰۰ نیروهای سپاه پاسداران و بسیج، ۹۰۰ تانک، ۱٬۰۰۰ خودروی زره پوش، ۳٬۰۰۰ توپخانه، ۴۷۰ هواپیما، ۷۵۰ هلیکوپتر	۱۹۰٬۰۰۰ سرباز، ۵٬۰۰۰ تانک، ۱٬۰۰۰ خودروی زره پوش، ۷٬۳۳۰ توپخانه، بیش از ۵۰۰ هواپیما، بیش از ۱۰۰ هلیکوپتر
تلفات
بیش از ۵۰۰٬۰۰۰ نفر نظامی و غیر نظامی کشته و زخمی	بیش از ۳۷۵٬۰۰۰ نفر نظامی و غیر نظامی کشته و زخمی

جنگ عراق با ایران که در ایران با نام‌های دفاع مقدس، جنگ تحمیلی، و جنگ هشت‌ساله؛ و نزد اعراب با نام‌های‌ قادسیه صدام و جنگ اول خلیج (به عربی: قادسیّة صدّام، حرب الخليج الأولى)^[۱] شناخته می‌شود، جنگی است که از شهریور ۱۳۵۹ تا مرداد ۱۳۶۷ میان نیروهای مسلح دو کشور ایران و عراق جریان داشت. جنگ هشت‌ساله ایران و عراق یکی از فاجعه‌های تاریخ بشری در قرن بیستم است. جنگی که پس از جنگ ویتنام، طولانی‌ترین جنگ تاریخِ جهانِ قرن بیستم بوده‌است.

فهرست مندرجات ۱ علل شروع جنگ ۱.۱ اندیشهٔ جداسازی خوزستان و الحاق آن به خاک عراق ۱.۲ تضعیف ساختار ارتش ۱.۳ سیاست صدور انقلاب اسلامی ۱.۳.۱ تجاوزات عراق پیش از جنگ ۱.۳.۲ کودتای نوژه ۲ حملهٔ ارتش عراق به خاک ایران ۳ مقاومت ۳۵ روزه مردم خرمشهر ۴ میانجی‌گری بین‌المللی ۵ آزادسازی خرمشهر ۶ عملیاتهای بعدی در جنگ ایران و عراق ۷ علل دوباره قدرت گرفتن عراق ۸ قطعنامه ۵۹۸ ۹ پس از آتش‌بس ۱۰ مقایسه قدرت نظامی ایران و عراق ۱۱ حامیان عراق ۱۲ حامیان ایران ۱۲.۱ تامین کنندگان اسلحه ۱۳ جنایات جنگی ۱۳.۱ استفاده از سلاح‌های شیمیایی توسط عراق ۱۳.۲ شکنجه و قتل عام اسرای ایرانی ۱۴ اسامی فرماندهان ۱۵ جستارهای وابسته ۱۶ منابع ۱۷ اسناد ۱۸ کتاب شناسی ۱۹ پیوند به بیرون

[ویرایش] علل شروع جنگ

به نظر می‌رسد تحولات بعد از انقلاب ۵۷ در ایران منجر به تصمیم عراق در حمله به ایران شد. ضعیف شدن ارتش بعد از انقلاب در ایران، اشغال سفارت آمریکا و گروگان‌گیری اعضای آن که باعث منزوی شدن ایران در صحنه بین‌المللی شد و سیاست «صدور انقلاب» که از سوی آیت‌الله خمینی و رهبران ایران پیگیری می‌شد، و نیز تضعیف ارتش ایران پس از انقلاب و اندیشهٔ جداسازی خوزستان و الحاق آن به خاک عراق، صدام حسین را به اندیشه سرکوب نظامی حکومت جدید ایران انداخت.

[ویرایش] اندیشهٔ جداسازی خوزستان و الحاق آن به خاک عراق

همچنین اندیشه جداسازی استان خوزستان و الحاق آن به خاک عراق یکی از دلایل مهم این جنگ بود به ویژه اینکه شورش عرب‌های بعثی مخالف انقلاب در خوزستان با شکست رو به رو شده بود. پس دولت عربگرای حزب بعث عراق خود دست به کار شد و در این راستا جنگ خود را نیز قادسیه دوم گذارده بود. قابل ذکر است که بیشتر کشورهای عرب -به جز چندی چون سوریه و لیبی-از رژیم صدام در این جنگ پشتیبانی کردند. ^[۲]

ایران و عراق در سال ۱۹۷۵ در الجزایر، معاهده‌هایی در زمینه تعیین خطوط مرزی، بویژه در مورد اروندرود که مرز مشترک دو کشور را تشکیل می‌دهد امضا کردند. صدام حسین پس از پیروزی انقلاب ۵۷ در ایران و به نشانه بی اعتبار دانستن این معاهده، متن آن را در مقابل دوربین تلویزیون عراق پاره کرد و دستور حمله به ایران را صادر کرد. با نقض صریح معاهده الجزایر توسط عراق و حمله آن کشور به خاک ایران، جنگ هشت ساله ایران و عراق آغاز شد.

[ویرایش] تضعیف ساختار ارتش

پس از انقلاب ایران و در پی فرار یا اعدام سران ارتش شاهنشاهی و هرج و مرج ناشی از عدم وجود نیروی کارآزموده و مستقل و همچنین ترور شخصیت‌های وفادار به انقلاب (همچون سرلشکر قر‌نی) که توسط گروه‌های مخالف انقلاب انجام می‌شد، ساختار ارتش عملاً از هم پاشید^[۳].

در طول ۱۴-۱۵ ماه بعد از انقلاب و تا مقطع حمله ارتش عراق به ایران، به طور متوسط در فاصله هر ۴-۵ ماه یک فرمانده در مقام رئیس ستاد کل ارتش و یا فرمانده یکی از نیروهای سه گانه به اشکال مختلف تعویض شدند یا کناره گیری کردند. بعد از ترور سرلشکر قر‌نی توسط گروه فرقان در طول مدت ۱۷ ماه رؤسای ستاد کل ارتش یکی پس از دیگری استعفا دادند. این فرماندهان ستاد کل به ترتیب عبارت بودند از: سرلشکر فربد، سرلشکر شادمهر، سرتیپ شاد و بالاخره سرتیپ فلاحی که پنجمین رئیس ستاد کل ارتش به هنگام شروع جنگ بود.

در نیروی هوایی، در طول ۱۴-۱۵ ماه بعد از انقلاب، تعویض بالاترین رده در موقعیت فرماندهی آن نیرو بدین ترتیب بود: سپهبد مهدیون، سرتیپ ایمانیان، سرهنگ معین پور، سرلشکر باقری، و بالاخره سرهنگ فکوری که پنجمین فرمانده نیروی هوایی به هنگام شروع جنگ بود.

در نیروی دریایی نیز این تغییرات در طول یک سال و نیم بدین ترتیب بوده‌است: دریادار دکتر مدنی، دریادار علوی، دریادار طباطبایی و بالاخره دریادار بهرام افضلی که چهارمین فرمانده نیروی دریایی به هنگام شروع جنگ بود و چند سال بعد به جرم جاسوسی اعدام شد.

از میان فرماندهان نیروی هوایی در آن دوره زمانی، یک نفر اعدام (سپهبد مهدیون به علت شرکت در کودتای نوژه) و یک نفر زندانی (سرلشکر باقری) شد.

از ۱۳ تن بالاترین رده فرماندهان نیروهای مسلح ارتش ایران، ۸ نفر به اشکالی چون اعدام، زندان، تبعید و فرار حذف شدند^[۳].

در طول یک سال و نیم بعد از انقلاب تا مقطع شروع جنگ، وضعیت در رده‌های پایین تر نیروهای مسلح ارتش به اشکالی چون پاکسازی، بازخرید، استعفا و بازنشستگی، حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد^{[نیازمند منبع]} از افسران نیروی هوایی عمدتاً افسران ارشد به یکی از اشکال یاد شده از نیروی هوایی خارج شدند. این وضعیت آماری عمدتاً از افسران ارشد در نیروی دریایی بین ۲۵ تا ۳۰ درصد بوده‌است.

به ویژه پس از کودتای نافرجام نوژه در تیر ۱۳۵۹ که با همکاری آمریکا، عراق، و مصر صورت گرفت؛‌ بسیاری از سران ارتش اعدام یا برکنار شدند و ارتش در نهایت ضعف و بی‌روحیگی بود و در دو ماه پیش از جنگ فکر سران حکومت معطوف به تصفیه سایر افراد مشکوک ارتش بود. سپاه پاسداران نیز نیرویی تازه‌تاسیس و بی‌تجربه بود و امکانات و توانایی لازم برای جنگ را نداشت.

ظرفیت پرسنلی نیروهای مسلح ارتش ایران در مقطع شهریور ۱۳۲۰ و به هنگام اشغال ایران توسط نیروهای متفقین بالغ بر ۱۷۰ هزار پرسنل بوده‌است. این بار به هنگام حمله ارتش عراق به ایران، نیروهای مسلح ارتش ایران با ظرفیت پرسنلی بالغ بر ۱۸۰ هزار نفر، در حالیکه قبل از انقلاب، ظرفیت پرسنلی نیروهای مسلح ارتش ایران بالغ بر ۴۷۰ هزار نفر بوده‌است.

در این فاصله زمانی، تنها واحد از نیروهای نظامی که در خرمشهر در مقابل دو لشکر عراق مقاومت کردند، مجموع ظرفیتشان کمتر از یک تیپ یعنی یک ششم ظرفیت واحدهای نظامی ارتش عراق در حمله به خرمشهر بود (شامل تکاوران نیروی دریایی، یک گردان پیاده، هنگ ژاندارمری و گروهی از دانشجویان دانشکده افسری) و اکثریت این پرسنل نظامی ارتش ایران در جریان مقاومت ۳۴ روزه در دفاع از خرمشهر در برابر حمله ارتش عراق کشته شدند.

لشکر زرهی خوزستان که مجهزترین لشکر زرهی ارتش ایران قبل از انقلاب و نقش تدافعی در حمله احتمالی ارتش عراق به ایران جزو مسئولیت‌های سازمانی آن لشکر مجهز بود، به هنگام حمله ارتش عراق به ایران از ۳۸۵ تانک سازمانی این لشکر، فقط ۳۸ تانک آماده عملیات بود.^[۳] بخشی از فرماندهان آن لشکر تا رده فرماندهان گردان و گروهان زندانی بودند. فرمانده لشکر ۹۲ زرهی به نام سرهنگ فرزانه، حدود یک ماه قبل از حمله ارتش عراق به ایران بنا به رای دادگاه انقلاب به ریاست صادق خلخالی در اهواز اعدام شده بود.^[۳]

[ویرایش] سیاست صدور انقلاب اسلامی

آیت‌الله خمینی معتقد به صدور انقلاب اسلامی بود و در نخستین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی اظهار داشت:

”

ما باید به هر قیمت شده انقلاب خود را به تمام ممالک اسلامی و تمام جهان صادر کنیم.[۴][۵][۶][۷]

“

او پس از استقرار از قم به تهران و اقامت در محله جماران تهران و در دیدار با مردم آن محله و خطاب به مردم ایران تصریح کرد که: «شما باید اسلام را به پیش ببرید و انشاءالله اسلام را به تمام دنیا صادر کنید و قدرت اسلام را به تمام ابرقدرت‌ها بفهمانید.»^{[نیازمند منبع]}

دولت عراق این سیاست را برای خود تهدید می‌دانست^[۷] زیرا عراق کشوری است که ۶۰ درصد جمعیت آن را شیعیان تشکیل می‌دهند.

رویدادهای سال ۱۳۵۸ و سیاست صدور انقلاب اسلامی و اقدامات آشکار و پنهان در منطقه زمینه‌ای شد تا دو کشور عراق و عربستان سعودی به یکدیگر بیشتر نزدیک شوند و یک سال قبل از شروع جنگ در ۲۹ شهریور ۱۳۵۸ پیمان امنیت متقابل بین دو کشور امضاء گردید.^{[نیازمند منبع]}

صدام حسین با جلب موافقت عربستان سعودی و کشورهای عربی منطقه خلیج فارس برای جنگ با ایران توانست از امکانات مالی، نظامی و تدارکات این کشورها بهره برداری کند. رژیم عراق در آخرین سال قبل از جنگ حدود ۳۸ میلیارد دلار ذخیره ارزی داشت و با این وجود، کشورهای نفتی منطقه خلیج فارس (عربستان سعودی، کویت، امارات متحده عربی و قطر) حاضر به پرداخت ۱۴ میلیارد دلار وام بدون بهره به عراق شدند.^{[نیازمند منبع]}

حدود ۹-۸ ماه قبل از شروع جنگ، نوع خرید برخی تسلیحات جدید توسط رژیم صدام حسین گویای آن است که او زمینه تدارک برای اجرای حمله نظامی خود به ایران را، لااقل از این مقطع زمانی طرح ریزی کرده باشد. به عنوان مثال، خرید دو هزار دستگاه تانک نفربر خاکی-آبی از برزیل در اوائل زمستان ۱۳۵۸ از نوع EE-۱۱ که که از نقطه نظر نظامی به منظور عملیات عبور دادن نیروهای نظامی خود از رودخانه کارون به خاک ایران بوده‌است.^{[نیازمند منبع]}

[ویرایش] تجاوزات عراق پیش از جنگ

از اردیبهشت ۱۳۵۹ بر تعداد زد و خوردهای مرزی و دامنه آن افزوده شد و ارتش عراق با نبردهای پراکنده و تقریباً روزانه، ارتش ایران را در چند جبهه در کردستان (مبارزه با کومله و حزب دموکرات کردستان ایران) و در خوزستان (شورش حزب خلق عرب)، و مبارزه با سران عشایر دور مرزهای عراق مشغول نگاه می‌داشت.^[۸]

[ویرایش] کودتای نوژه

• بحث اصلی کودتای نوژه

طبق طرح کودتای نوژه تنی چند از افسران با تمرکز افسران نیروی هوایی ایران برای بازگردانی شاپور بختیار به ایران و کشتن آیت‌الله خمینی و نابودی جمهوری اسلامی طرح ریزی کرده بودند. پس از کودتا طبق این طرح ارتش عراق می‌بایست در یک حمله سریع خوزستان را اشغال می‌کرد وبختیار «دولت آزاد» را در این خطه اعلام می‌نمود که با کشف کودتای نوژه در ۱۸ تیر ۱۳۵۹ و اعدام بسیاری عوامل و دست اندرکاران آن، این کودتا قبل از هر اقدامی با شکست مواجه شد^{[نیازمند منبع]}. ولی با وجود شکست کودتا ارتش عراق دست به حمله زد.

[ویرایش] حملهٔ ارتش عراق به خاک ایران

عراق حمله به ایران را رسما در ۲۹ شهریور ۱۳۵۹ آغاز کرد.

در اطلاعیه شورای فرماندهی عراق در اولین روز حمله این کشور به ایران آمده‌است:

«... اگر تاکتیک نظامی و امنیت ارتش عراق ایجاب کند که در سرزمین‌های اشغالی بمانیم، آن را تحت اشغال قرار خواهیم داد.»^[۹]

همچنین، صدام حسین معاهده ۱۹۷۵ الجزایر را پاره کرد و آن را یک طرفه ملغی اعلام کرد.^[۹] در این حال، سخنگوی رژیم عراق سه شرط را برای پایان دادن به جنگ اعلام کرد:^[۹]

1. احترام ایران به حاکمیت عراق در محدوده خاک ایران؛
2. شناسایی حقوق قانونی عراق بر اروند رود؛
3. بازپس‌دادن جزایر سه گانه تنب کوچک، تنب بزرگ و ابوموسی.

عراق همچنین میانجیگری کشورهای عربی را برای پایان دادن به جنگ، شدیداً رد کرد.^[۹]

عراقی‌ها بمب گذاری، مین گذاری، عملیات نامنظم و تجاوزهای مرزی شان را خیلی زودتر از آن چه شروع جنگ می‌دانیم، شروع کردند.

صدام حسین در نامه‌ای که به تاریخ ۴ مهرماه ۱۳۵۹ به دبیر کل وقت سازمان ملل متحد نوشت، ادعا کرد که عملیات نظامی ارتش عراق که از تاریخ ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ به اجراء درآمد، «دفاع پیشگیری» برای دفاع از منافع حیاتی عراق بوده‌است. در حالی که طبق پاراگراف اوّل بند ۵ قطعنامه شماره ۲۳۱۴ مجمع عمومی سازمان ملل متحد مصوبه ۱۲ آوریل ۱۹۷۴، «هیچ نوع دلیلی دارای هر ماهیتی که باشد اعم از سیاسی، اقتصادی، نظامی و یا غیره نمی‌تواند مجوزی برای تجاوز باشد»

روز ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ راس ساعت ۱۲ به وقت بغداد، مركز فرماندهي جنگ در عراق دستور پرواز ۱۹۲ بمب افكن و جنگنده را براي حمله به فرودگاه هاي ايران صادر كرد. بيست دقيقه بعد، صدام حسين در حالي كه يك چفيه قرمزرنگ به سر داشت و نوار فشنگ به دور كمر بسته بود، وارد اتاق عمليات شد. عدنان خيرالله وزير دفاع عراق در گزارشي به او اعلام كرد:

”

سرور من، جوانها بيست دقيقه قبل پرواز كردند.

“

صدام پاسخ داد:

”

نيم ساعت بعد كمر ايران را خواهند شكست.

“

نیروی هوایی عراق در بعد از ظهر همان روز به پایگاه‌های نیروی هوایی ایران حمله کرد. حملات هوایی عراق به این صورت بود:

• ساعت یک و چهل و پنج دقیقه بعد از ظهر توسط ۶ میگ به فرودگاه اهواز،
• ساعت بیست و دوازده دقیقه بعد از ظهر با ۴ میگ به فرودگاه مهرآباد تهران،
• ساعت دو و چهل پنج دقیقه به پایگاه نوژه،
• ساعت چهارده و سی دقیقه با ۳ میگ به فرودگاه سنندج و مرکز سپاه،
• با ۸ میگ به فرودگاه تبریز، پالایشگاه و نیروگاه و نیز با حمله چند میگ به اسلام آباد و کرمانشاه و اصفهان.

آيت الله خامنه اي نماينده امام در ارتش در پيام راديويي اعلام كرد:

”

دولت دست نشانده و مزدور عراق تجاوز هوايي را به حريم جمهوري اسلامي ايران آغازكرد و به چند پايگاه هوايي حمله نموده است. ما تاكنون نخواسته بوديم حمله كنيم اما ارتش جمهوري اسلامي تجاوز اين بعثي هاي دست نشانده را تحمل نمي كند و درس تلخي به صدام خواهد داد.

“

^[۱۰]

خلبانان نیروی هوایی ایران به فاصله دو ساعت پس از بمباران عراقی‌ها، توانستند در ساعت ۴ بعد از ظهر روز ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ با هواپیماهای اف-۴ به پایگاه‌های الرشید در جنوب بغداد و شعیبه در داخل خاک عراق و نزدیک مرز آن کشور حمله کنند و خسارات عمده به این دو پایگاه وارد آورند. فردای آن روز یعنی در روز یکم مهرماه ۱۳۵۹، خلبانان نیروی هوایی ایران به همراهی بنی‌صدر پس از خواندن دسته جمعی سرود «ای ایران» ^[۱۱][۳] در باشگاه افسران نیروی هوایی تهران با ۱۴۰ فروند هواپیمای بمب‌افکن به پرواز درآمدند و به پایگاه‌های هوایی و مراکز ارتباط و رادار نیروی هوایی عراق حمله نمودند. در آسمان نیز درگیری‌هایی بین هواپیماهای دفاع هوایی ایران و هواپیماهای عراقی به وقوع پیوست و چند هواپیمای میگ عراقی سرنگون شدند. عملیات روز یکم مهرماه، که در نیروی هوایی ایران عملیات کمان ۹۹ نام داشت و در آن ۲۰۰ پرواز در یک روز توسط خلبانان نیروی هوایی ایران انجام گردید، عملاً توان و برتری قدرت هوایی ایران را نشان داد.

در روز پنجشنبه و جمعه ۳ و ۴ مهر ۱۳۵۹، ۵۹ فروند هواپیمای نیروی هوایی ایران مواضع مهم نظامی و برخی تأسیسات نفتی عراق را منهدم کردند. در همین دو روز، ۴۱ فروند از میگ‌های عراقی توسط پدافند هوایی ایران سرنگون شدند.

نیروی هوایی عراق به خاطر نگرانی از نابودی بیشتر هواپیماهایش در زمین، ناگزیر شد تعداد زیادی از هواپیماهای خود را به فرودگاه «الولید» نزدیک اردن منتقل کند تا از برد هواپیماهای شکاری نیروی هوایی ایران در امان باشند. هواپیماهای شناسایی نیروی هوایی ایران، این عملیات را تعقیب نمودند و خلبانان ایرانی توانستند با انجام عملیات سوخت گیری در هوا خود را به پایگاه «الولید» برسانند و در آنجا تعداد زیادی از هواپیماهای عراقی را در زمین منهدم نمایند. این حمله به حملهٔ H۳ در تاریخ نظامی ایران ثبت شده‌است.

در ایامی که نیروی زمینی عراق به پیشروی خود در خاک ایران ادامه می‌داد و در فاصله دو ماه از شروع جنگ متجاوز از چهارده هزار کیلومتر مربع خاک ایران را تصرف کرده بود (شهرهای مرزی خرمشهر، سوسنگرد، بستان، مهران، دهلران، قصر شیرین، هویزه، نفت شهر، سومار، موسیان را به اشغال خود در آورد و شهرهای آبادان، اهواز، اندیمشک، دزفول، شوش و گیلان غرب را آماج توپخانه خود قرار می‌داد) نیروی هوایی ایران با برتری خود در آسمان، با پرواز در ارتفاع کم روی واحدهای تانک عراق عموماً با استفاده از جنگنده‌های اف-۴ و موشک هدایت شونده هوا به زمین ماوریک با شکار زره پوشهای عراقی توانست مانع سرعت پیشروی نیروی زمینی عراق که تا فاصله ۱۰ کیلومتری اندیمشک و ۲۰ کیلومتری اهواز رسیده بودند، بشود.

در این ایام، واحدهای مختلف نیروی زمینی ایران به دلیل از هم پاشیدگی با تأخیر توانستند خود را به جبهه جنوب برسانند. در هشتم و نهم آبان ۱۳۵۹، ارتش عراق با دو لشکر خود حمله گسترده‌ای را برای تصرف پل نادری بر روی رودخانه کرخه انجام داد، مقاومت یگان‌هایی از لشکر ۲۱ حمزه (لشکر سابق گارد جاویدان) و یک گردان تانک از لشکر ۷۷ خراسان مانع از تصرف پل نادری شدند. در صورت تصرف پل نادری توسط عراق، این امر منجر به قطع جاده مهم اندیمشک - اهواز می‌شد و چنانچه خود را به ارتفاعات شمال منطقه می‌رساندند، کلیه ارتباطات جنوب قطع می‌شد و این مقدمه‌ای بود برای سقوط آبادان و اهواز. مقاومت سرسختانه گردان ۴۴ پیاده نیروی زمینی ارتش در پنج کیلومتری آبادان در این مقطع نقش مهمی داشت.

هم‌زمان با متوقف شدن پیشروی نیروی زمینی عراق و شکست نیروی دریایی عراق در ۷ آذر ۱۳۵۹ توسط نیروی دریایی ایران که منجر به بسته شدن راه آبی عراق به خلیج فارس شد، نیروی زمینی ارتش ایران با پشتیبانی نیروی هوایی و هلیکوپترهای هوانیروز (هواپیمایی نیروی زمینی ایران) موفق به بازسازی، پیش بینی‌های عملیاتی و طرح‌ریزی‌های لازم شد. بدین ترتیب، یگان‌های پیاده و زرهی از یگان‌های لشکر ۷۷ خراسان، لشکر ۲۱ حمزه مرکز، لشکر ۱۶ قزوین، گروه رزمی زرهی شیراز و تیپ خرم آباد و همدان و... به طور گسترده برای مرحله بیرون راندن نیروهای عراقی، در جبهه جنوب مستقر شدند.

در میان واحدهای نیروی زمینی ارتش ایران در هفته اول حمله عراق به ایران، تنها سرهنگ هوشنگ عطاریان در جبهه غرب کشور بود که با اتخاذ تاکتیک عملیاتی ضد حمله در روز هشتم از شروع جنگ توانست ارتش عراق را از خاک ایران بیرون نمایند، ^[۱۲] در گزارش جنگی جمهوری اسلامی در آن ایام آمده‌است:

”

بعد از ظهر امروز سرهنگ عطاریان قصر شیرین را باز پس ستاند و در جبهه غرب کشور ۸۰ تانک عراقی را نابود کردند و نیروهای ما رادیو و تلویزیون را باز پس گرفتند

“

دو سال بعد، سرهنگ عطاریان به علت توده‌ای بودن دستگیر و به اتهام عامل نفوذی بودن تیرباران شد.^[۳].

در آن زمان، بارگیری و تخلیه کالا برای عراق از طریق بندر ام قصر که خارج از اروند رود است، انجام می‌گرفت. صدور نفت عراق از طریق دو سکوی عظیم نفتی به نامهای «البکر» و «الامیه» واقع در مصب اروندرود عملی می‌شد. در عملیات مروارید این سکوهای نفتی منهدم شدند و عملاً صدور نفت عراق از طریق دریا قطع گردید. بدین ترتیب، رفت و آمد کشتیهای نفت کش و تجاری برای کشور عراق که از این طریق انجام می‌گرفت و برای عراق در زمان جنگ نقش اساسی و تعیین کننده داشت، ناممکن شد. از آن سو، ۹۰ درصد از صادرات و واردات ایران که از طریق دریا بود با پیروزی نیروی دریایی ایران و سیادت دریایی ایران در خلیج فارس، امکان‌پذیر بود. دریادار بهرام افضلی فرمانده نیروی دریایی به هنگام شروع جنگ طراح این عملیات بود. دریادار افضلی چهار سال بعد محاکمه و اعدام ‌شد.

جنگ ایران و عراق در آن زمان، یک جنگ کلاسیک تمام عیار بود و چگونگی بهره برداری از تجارب و دستآوردهای فنی و دانش نظامی نقش تعیین کننده داشت.

[ویرایش] مقاومت ۳۵ روزه مردم خرمشهر

پس از حمله سراسري عراق درتاريخ ۳۱/۶/۵۹ عملاً خرمشهر از بعدازظهر همان روز زير آتش سنگين ارتش عراق قرار گرفت. ارتش عراق با اجراي آتش سنگين وهجوم قواي رزمي به خرمشهر ومحاصره آن، طرح ريزي كرده بود كه هماهنگ با برنامه اشغال سه روزه استان خوزستان، خرمشهر را زير اشغال خود گيرد.

ارتش عراق در چهارمين روز، از دو محور جاده شلمچه و جاده اهواز به دروازه هاي شهر رسيدند و طي چند حمله سعي داشتند به داخل شهر نفوذ كنند كه هر بار با مقاومت مدافعين عقب نشيني مي كردند. با گذشت چند روز از آغاز محاصره، مردم شهرهاي كوچك درقالب يگان هاي سپاه و واحدهاي جنگ هاي نامنظم شهيد مصطفی چمران خود را به درون شهر رساندند. ولی به دلیل مدیریت نامناسب و بعضاً کارشکنی بعضی فرماندهان ارتش و نبود حمایت لجستیکی و نبود آتش توپخانه خودی، سرانجام خرمشهر پس از ۳۵ روز مقاومت، در تاريخ چهارم آبان‌ماه ۱۳۵۹ اشغال شد. نقاط مهم خرمشهر که در طول ۳۵ روز به ترتیب به دست ارتش عراق افتاد: ۱-پل نو ۲-پلیس راه ۳-میدان کشتارگاه ۴-بندر و گمرک ۵-پادگان دژ ۶-مرکز شهر ۷-پل خرمشهر ۸-مسجد جامع.

آخرین نیروهای مدافع شهر نیز که زنده مانده بودند در سحرگاه همان روز با عبور از رود کارون شهر را تخلیه کردند.^[۱۳]

[ویرایش] میانجی‌گری بین‌المللی

حدود چهار پنج ماه پس از شروع جنگ، و پس از آن که عراق نتوانست در دوره کوتاه مدتی که اعلام کرده بود(یک هفته بعد در تهران) به نتایج دلخواه برسد و نیروهای ایرانی سازمان یافتند، مسئله آتش بس و صحبت‌های اولیه آن از سوی هیأت‌های موسوم به میانجی صلح مطرح شد.

دکتر مسعود اخوان کاظمی(استاد علوم سیاسی) در این‌باره چنین اظهار نظر می‌کند:

”

اعلام آتش‌بس، عقب‌نشینی نیروها به مرزهای بین‌المللی، پرداخت غرامت و تعیین متجاوز از اصلی‌ترین شروط برقراری صلح بین دو کشور می‌باشد اما در سال ۶۱ هیچ یک از موارد فوق محقق نشده بود، زیرا نیروهای عراقی در مناطق مختلف هنوز در خاک ایران بودند و بازگشتی صورت نگرفته و متجاوز از سوی سازمان ملل تعیین نشده بود و تنها نماینده‌ای از کشور عربستان به طور غیر رسمی و غیرقابل استناد اعلام کرد که غرامت ایران را خواهد پرداخت.[۱۴]

“

در همان زمان دو هیأت میانجی صلح یعنی هیأتی از کنفرانس کشورهای اسلامی و هیأتی از کشورهای جنبش عدم تعهد به دفعات به ایران و عراق سفر کردند و طرح پیشنهادی خود را برای آتش بس با مقامات دو کشور در میان گذاشتند.^[۱۲]

ابوالحسن بنی‌صدر رئیس جمهور وقت در تاریخ ۲۱ اردیبهشت ۱۳۶۰ نامه‌ای خطاب به آیت‌الله خمینی نوشت و پیشنهاد هیأت کشورهای غیر متعهد را به سود منافع ایران ارزیابی کرد.

بر اساس فعالیت‌های میانجی گرانه، قرار بود هیأت صلح از سوی جنبش غیر متعهدها در اواخر خرداد ۱۳۶۰ برای دریافت پاسخ دولت جمهوری اسلامی نسبت به پیشنهاد خود به ایران سفر کنند. محمد علی رجایی نخست وزیر وقت از طریق سفیر کوبا در ایران به هیأت مزبور خبر می‌دهد که «فعلاً تحولاتی در ایران در پیش است. لذا امکان پذیرش هیأت میانجی صلح از جانب ایران مقدور نیست».^[۸]

[ویرایش] آزادسازی خرمشهر

نوشتار اصلی: آزادسازی خرمشهر

سرانجام خرمشهر پس از ۵۷۵ روز در ساعت ۱۱ صبح روز سوم خرداد سال ۱۳۶۱ در قالب عملیات بیت المقدس آزاد شد‌. ايران در جريان اين عمليات ۶٬۰۰۰ شهيد (۴٬۴۶۰ شهيد سپاه و ۱٬۰۸۶ شهيد ارتش) و ۲۴ هزار مجروح داد‌. امام‌خميني‌ در ۳ خرداد ۱۳۶۱ مصادف با ۳۰ رجب ۱۴۰۲ به مناسبت آزادي خرمشهر پيامي خطاب به ملت ايران صادر کردند‌. در اولین بخش این بیانیه آمده است:

”

با تشکر از تلگرافاتي که در فتح خرمشهر به اينجانب شده است، سپاس بي‌حد بر خداوند قادر که کشور اسلامي و رزمندگان متعهد و فداکار آن را مورد عنايت و حمايت خويش قرار داد و نصر بزرگ خود را نصيب ما فرمود‌.

“

^[۱۵]در عملیات آزادسازی خرمشهر که بنا به ادعای گرهارد کونزلمن، به مدیریت فرماندهان ارتش ایران^[۱۶] بود و بسیج مردمی و سپاه پاسداران هم در کمک در جبهه‌ها بودند، حدود ۵۵۰۰ کیلومتر مربع از اراضی اشغالی از جمله خرمشهر آزاد شد، ۳۴ هزار نفر از نیروهای ارتش عراق به اسارت درآمدند و ۱۶ هزار نفر کشته شدند. ۵۱۱ دستگاه تانک و نفربر عراقی، ۳۸ فروند هواپیما و ۸۰ قبضه توپ از ارتش عراق منهدم شد.

آیت‌الله خمینی در روز ۳۱ خرداد ۱۳۶۱ گفته بود: «ما باید از راه شکست عراق به لبنان برویم. ما می‌خواهیم که قدس را نجات بدهیم. لکن بدون نجات کشور عراق از این حزب منحوس (حزب بعث عراق) نمی‌توانیم.

مقدمه اینکه لبنان را نجات بدهیم، این است که عراق را [با تشکیل حکومت اسلامی در آن کشور] نجات بدهیم».^[۸]

«کیسینجر»، نظریه‌پرداز سیاست خارجی امریکا، پس از پیروزی ایران در عملیات بیت‌المقدس و آزادسازی خرمشهر گفت: «اگر عراق جنگ را برده بود، امروز نگرانی و وحشت در خلیج‌فارس نبود و منافع ما در منطقه به آن اندازه که اینک در خطر قرار دارد، دچار مخاطره نبود و این به نفع ماست که هر چه زودتر آتش‌بس برقرار کنیم^[۱۷].

قابل ذکر است پس از آزادسازی خرمشهر باز هم دولت عراق حاضر به پذیرش شروط ایران شامل عقب‌نشینی نیروها به مرزهای بین‌المللی، پذیرش عنوان «شروع کننده جنگ» و پرداخت غرامت نبود.^[۱۴]

[ویرایش] عملیاتهای بعدی در جنگ ایران و عراق

عملیات	تاریخ عملیات	منطقه نبرد	رمز عملیات	نیروهای عمل کننده	نتایج عملیات
عملیات رمضان	۱۳۶۱/۴/۲۳	بصره	یا صاحب الزمان ادركنی	ارتش و سپاه	محاصره بصره و شکست در نفوذ و تصرف آن شهر
عملیات ثامن الائمه	۱۳۶۰/۷/۵	شهر آبادان-شرق کرخه	نصر من الله و فتح قریب	ارتش	بازپسگیری ساحل شرقی رودخانه كارون-خارج كردن آبادان از محاصره یكساله-آزادسازی بیش از ۱۵۰ كیلومترمربع از اراضی اشغال شده نوسط ارتش عراق-کلاسیک ترین عملیات نیروهای ایرانی در طول جنگ که کاملا بر پایه اصول نظامی بود
عملیات فتح المبین	۱۳۶۱/۱/۲	غرب کرخه	يا زهرا	ارتش و سپاه	بازپسگیری ۲۵۰۰ کیلومتر مربع از خاک ایران از نیروهای عراقی-آزادسازی جاده استراتژیک دزفول تا دهلران-تصرف چاه های نفت ابوقریب در ارتفاعات تینه-اسارت ۱۵ سرباز عراقی توسط نیروهای ایرانی
عملیات طریق القدس
عملیات محرم
عملیات والفجر مقدماتی	۱۳۶۱/۱۱/۱۸	منطقه‌ عمومي‌ فكه‌	ياالله‌-ياالله‌-ياالله‌	ارتش و سپاه	ناکامی نیروهای ایرانی در تصرف پل غزیله و تصرف شهر العماره-انهدام تیپهای ۹۰۵ و۷۰۴ ارتش عراق
عملیات والفجر ۱
عملیات والفجر ۲
عملیات والفجر ۳
عملیات والفجر ۴
عملیات والفجر ۶
عملیات خیبر	۱۳۶۰/۱۲/۳	هورالهويزه	يا رسول‌ الله	ارتش و سپاه	در محور شمالي‌ عمليات‌(العزيز)نیروهای ایرانی توانستند خود را به‌ رودخانه‌ دجله‌ رسانده‌ و تردد خودروهاي‌ راه‌ بصره‌-بغداد را قطع‌ كنند-تصرف دو جزیره مجنون‌ به‌ مساحت‌ ۱۶۰ كيلومتر مربع‌-تصرف ۵۰ حلقه‌ چاه‌ نفت
عملیات بدر
عملیات والفجر ۸	۱۳۶۵/۱/۲۹	غرب اروند رود-منطقه فاو	یا فاطمه الزهرا	سپاه	تصرف شهر فاو، راس‌البيشه، جاده فاو تا بصره، اسكله «الوكر»و «الاميه»و محورهاي ام‌القصر، جاده البحار تا بصره-گسترده ترین استفاده از سلاح های شیمیایی در طول جنگ از جانب ارتش عراق-اسارت ۳۰۰۰ سرباز عراقی توسط نیروهای ایرانی-تصویب قطعنامه ۵۸۲ شورای امنیت-ساخت پل «بعثت»با استفاده از ۵۰۰۰ لوله بر روی اروند رود-مصدومیت شیمیایی بیش از ۱۵۰۰۰ سرباز ایرانی در ۱۷ روز
عملیات والفجر ۹
عملیات قدس ۱	۱۳۶۴/۳/۲۴	هور الهويزه	يا محمدرسول الله	سپاه	تصرف پاسگاه‌هاي ارتش عذاق در شمال «البيضه» (ترابه، ابوذكر، ابوليله و …)
عملیات قدس ۲	۱۳۶۴/۴/۴	هور الهويزه	يا محمدرسول الله	سپاه	تضعیف نیروهای ارتش عراق حاضر در منطقه-حفظ روحیه نیروهای ایرانی-مقدمه سازی برای عملیاتهای بعدی
عملیات قدس ۳	۱۳۶۴/۴/۱۹	منطقه‌ عمومي‌ دهلران	يا امام‌ جعفر صادق	ارتش و سپاه	تنها هدف انجام این عملیات ضربه به نیروهای عراق حاضر در منطقه بود و پس از تحقق این هدف ایرانیها به مواضع اولیه قبل از حمله عقب نشینی کردند
عملیات قدس ۴	۱۳۶۴/۵/۱	هورالهويزه «درياچه ام‌النعاج»	-	سپاه	آزادسازي نيمي از «درياچه ام‌النعاج» به مساحت ۱۵۰ كيلومترمربع
عملیات قدس ۵	۱۳۶۴/۵/۱۵	هورالهويزه «پاسگاه اليج»	يا علي(ع)ادركني	سپاه	تصرف پاسگاه «اليج»-نزديك شدن نیروهای ایرانی به«البيضه»
عملیات کربلای ۱	۱۳۶۵/۴/۹	ارتفاعات قلاویزان تا شهر مهران	یا اباالفضل العباس ادرکنی	ارتش و سپاه	بازپسگیری شهر مهران و ارتفاعات استراتژیک قلاویزان و حمرین-آزادسازی جاده دهلران تا مهران-آزادسازی ۲ پاسگاه مرزی
عملیات کربلای ۲
عملیات کربلای ۳
عملیات کربلای ۴	۱۳۶۵/۱۰/۳	غرب جزیره مینو	محمد رسول الله	سپاه پاسداران	شکست خودن نیروهای ایرانی در تصرف کردن جزایر ام‌ الرصاص‌ و ابوالخطيب‌
عملیات کربلای ۵	۱۳۶۵/۱۰/۹	شرق بصره	يا زهرا سلام‌الله‌عليه	سپاه پاسداران	تصویب قطعنامه ۵۹۸-پیشروی ۱۲ کیلومتری به سمت بصره-تصرف ۱۱ قرارگاه ارتش عراق-آزادسازی ۱۵۰ کیلومتر از مساحت ایران-انهدام ۸۱ تیپ و گردان مستقل ارتش عراق-تصرف درياچه بوبيان-آزادسازی ۴ پاسگاه مرزی ایران
عملیات کربلای ۶
عملیات کربلای ۷
عملیات کربلای ۸	۱۳۶۶/۱/۱۸	شرق‌ بصره-غرب شلمچه	يا صاحب‌ الزمان‌	سپاه‌ پاسداران	تصرف‌ «كانال‌ زوجي» در جنوب‌ شلمچه-توسعه مناطق متصرفه در غرب کانال «پرورش‌ ماهي»
عملیات کربلای ۹
عملیات کربلای ۱۰	۱۳۶۶/۱/۳۱	محور بانه-سردشت	يا صاحبالزمان	سپاه و اتحادیه میهنی کردستان	پیشروی ۳۴ کیلومتری نیروهای ایرانی در خاک عراق
عملیات نصر ۴
عملیات والفجر ۱۰
عملیات مرصاد

در طول جنگ افسران رابط سیا اطلاعات نظامی ایران را که بخشی از آن توسط آواکس‌ها تولید می‌شد، مستقیما به عراق می‌دادند. در حمله به فاو، سیا و دیا - سازمان اطلاعات پنتاگون- مستقیما علیه ایران عمل کردند و سه شبانه‌روز سیستم راداری ایران در منطقه عملیاتی را مختل کردند. ناوگان آمریکا مستقیما وارد جنگ با ایران شده اسکله سلمان را نابود کردند.

گرچه عراق از قبل شروع انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷ جزو کشورهای تحت حمایت بلوک شرق بود اما گرهارد کونزلمن یکی از وقایعی را که سبب حمایت جدی دولت گورباچف رئیس جمهور شوروی از عراق در یکی از برهه‌های جنگ شد را افشای ماجرای مک فارلین (سفر مشاور امنیت ملی رونالد ریگان رئیس جمهور آمریکا به تهران) می‌داند.^{[۱۸][۱۹][۲۰]}

گرهارد کونزلمن معتقد است: سفر محرمانه مک فارلین به ایران حکایت از آن داشت که ایران و آمریکا به خلاف جنگ لفظی پایان ناپذیر خود، پشت صحنه مشغول بده بستانهای سیاسی و نظامی بوده‌اند.^[۲۱]

نوشتار اصلی: ماجرای مک فارلین

[ویرایش] علل دوباره قدرت گرفتن عراق

بخشی از مهم‌ترین عوامل عبارت بودند از:

• استفاده وسیع عراق از جنگ‌افزار شیمیایی و سکوت مجامع جهانی در برابر این اقدام عراق؛
• بسته‌شدن راهکارهای عملیاتی و نیاز به راهکارهای جدید که فناوری آن در اختیار ایران نبود؛
• عدم تمرکز تجهیزات نظامی موجود در کشور در سازمانی که عمل کننده اصلی در جنگ بود (سپاه پاسداران اسلامی)؛

• مهم‌تر از همه، عقب‌ماندگی اساسی ایران از نظر تجهیزات نظامی پیشرفته به ویژه پس از سال ۱۳۶۳، به دو علت توازن نسبی میان ایران و عراق، با تحویل ابزارهای پیشرفته به آن کشور، به نفع عراق دگرگون شد:
• ۱. تحریم همه‌جانبه کشورهای جهان در واگذاری تجهیزات هر چند عمومی نظامی به ایران؛
• ۲. کاهش توان اقتصادی کشور برای خرید اقلام نظامی.

البته توان نظامی عراق، امر مبهمی نبود که ایران در ارزیابی‌های نظامی خود از آن غافل شده‌باشد؛ ولی توجه به یک امر مهم ضروری است و آن اینکه هم‌زمان با تحولاتی که با پیروزی‌های ایران در جبهه‌های جنگ حاصل شد ـ و بیشتر از خسارتی که ایران به ارتش عراق وارد کرد ـ نظام جهانی به تجهیز و تقویت عراق پرداخت. به عنوان مثال، پس از آن که آشکار شد عراق توان پیشروی در خاک ایران را ندارد، فرانسه در بهمن‌ ماه ۱۳۵۹ اقدام به فروش هواپیماهای میراژ به عراق کرد.^[۲۲] هم‌چنین پس از آن که توان نظامی ایران در طراحی عملیات خیبر مشخص شد، سلاح‌های شیمیایی در حد گسترده به عراق فروخته شد و برای فشار بیشتر بر ایران و تهدید جریان فروش نفت و محدود ساختن منابع ارزی ایران، فرانسه هواپیماهای سوپراتاندارد و موشک اگزوست را به عراق فروخت.^[۲۲] این روند پس از عملیات بدر با فروش میگ ۲۵ از طرف روس‌ها ادامه یافت^[۲۲] و پس از عملیات کربلای پنج، سلاح‌های شیمیایی با کیفیت بهتر هم‌چون سیانور به عراق داده‌شد.^[۲۲] در سال ۱۳۶۶ نیز با ایجاد تغییراتی در برد موشک‌های اسکاد ـ بی، عراق توانست تهران و شهرهای دورتر را هدف قرار دهد.^[۲۲] در حقیقت، تحولات نظامی عراق از توان داخلی آن کشور ناشی نمی‌شد بلکه قدرت‌های بزرگ، اصلی‌ترین عامل در تجهیز و تقویت عراق بودند^[۲۲] و این امری نبود که به آسانی قابل پیش‌بینی و مقابله باشد.

عراق به عنوان یک کشور توسعه نیافته در آغاز جنگ، فاقد فناوری پیشرفته نظامی بود ولی در طول جنگ، از انواع سلاح‌ها و ادوات نظامی پیشرفته که دارای جدیدترین فناوری‌ها بودند، بهره‌مند شد.

همان‌طور که ذکر شد، این سلاح‌ها هم‌زمان با پیروزی نیروهای ایران، در اختیار عراق قرار گرفت.

همچنین، امریکا هم‌زمان با تحریم تسلیحاتی ایران، قطعات رایانه‌ای پیشرفته‌ در اختیار عراق قرار دادکه این کشور را قادر می‌ساخت برد موشک‌ اسکاد ـ بی را به ۱۲۰۰ کیلومتر برساند.^[۲۲] علاوه بر آن، سایر کشورها نیز در مقاطع مختلف، انواع مهمات، خودرو، تجهیزات مخابراتی و.. را در اختیار عراق قرار دادند.^[۲۲] این در حالی بود که چند دفتر وزارتی و شرکت‌های دولتی ایران در کشورهای غربی، به ویژه انگلستان به بهانه خرید سلاح برای ایران بسته شد.^[۲۲] از سوی دیگر، امریکا ایران را به طور کامل تحریم اقتصادی کرد و حتی دولت سوئد برای جلوگیری از فروش قایق موتوری با ظرفیت پایین، به جمهوری اسلامی فشار زیادی به شرکت‌های سوئدی و مراکز ایرانی در سوئد وارد آورد.^[۲۲]

[ویرایش] قطعنامه ۵۹۸

نوشتار اصلی: قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت

قطعنامه ۵۹۸ که چهارمین قطعنامه دارای جنبه اجرایی از مجموع ۱۷ قطعنامه سازمان ملل در طول ۸ سال جنگ(مقایسه شود با جنگ عراق و کویت: ۱۳ قطعنامه در ۸ ماه) بود، در مرداد ماه سال ۱۳۶۶ به تصویب شورای امنیت سازمان ملل متحد رسید.^[۲۳]

قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل متحد که جنگ ایران و عراق بر اساس آن پایان یافت، معاهده الجزایر را مبنای عقب نشینی ارتشهای دو کشور به پشت مرزهای خود تعیین کرد.

نامه محرمانه آیت‌الله خمینی درباره پذیرش قطعنامه ۵۹۸ خطاب به مسئولان لشکری و کشوری^[۲۴]:

«...... حال که مسئولان نظامی ما اعم از ارتش و سپاه که خبرگان جنگ می‌باشند، صریحاً اعتراف می‌کنند که ارتش اسلام به این زودی‌ها هیچ پیروزی به دست نخواهند آورد و نظر به این که مسئولان دلسوز نظامی و سیاسی نظام جمهوری اسلامی از این پس جنگ را به هیچ وجه به صلاح کشور نمی‌دانند و با قاطعیت می‌گویند که یک دهم سلاحهایی را که استکبار شرق و غرب در اختیار صدام گذارده‌اند به هیچ وجه و با هیچ قیمتی نمی‌شود در جهان تهیه کرد و با توجه به نامه تکان دهنده فرمانده سپاه پاسداران که یکی از ده‌ها گزارش نظامی سیاسی است که بعد از شکست‌های اخیر به اینجانب رسیده و به اعتراف جانشینی فرمانده کل نیروهای مسلح، فرمانده سپاه یکی از معدود فرماندهانی است که در صورت تهیه مایحتاج جنگ معتقد به ادامه جنگ می‌باشد و با توجه به استفاده گسترده دشمن از سلاحهای شیمیایی و نبود وسائل خنثی کننده آن، اینجانب با آتش بس موافقت می‌نمایم و برای روشن شدن در مورد اتخاذ این تصمیم تلخ به نکاتی از نامه فرمانده سپاه که در تاریخ ۶۷/۴/۲ نگاشته‌است اشاره می‌شود....

...

.... شما عزیزان از هر کس بهتر می‌دانید که این تصمیم برای من چون زهر کشنده‌است ولی راضی به رضای خداوند متعال هستم و برای صیانت از دین او و حفاظت از جمهوری اسلامی ایران اگر آبروئی داشته باشم خرج می‌کنم، خداوندا ما برای دین تو قیام کردیم و برای دین تو جنگیدیم و برای حفظ دین تو آتش بس را قبول می‌کنیم....

...

..... گفتم جلسه‌ای تشکیل گردد آتش بس را به مردم تفهیم نمایند. مواظب باشید ممکن است افراد داغ و تند با شعارهای انقلابی شما را از آنچه صلاح اسلام است دور کنند، صریحا می‌گویم باید تمام همتتان در توجیه این کار باشد. قدمی انحرافی حرام است و موجب عکس العمل می‌شود. شما می‌دانید که مسئولان رده بالای نظام با چشمی خونبار و قلبی مالامال از عشق به اسلام و میهن اسلامی‌مان چنین تصمیمی گرفته‌اند خدا را در نظر بگیرید و هر چه اتفاق می‌افتد از دوست بدانی....»

ایران در مرحله‌ای که رژیم عراق در حال پیشروی به درون خاک ایران بود^[۳]، موافقت خود را با قطعنامه ۵۹۸ اعلام کرد.

آیت‌الله خمینی در روز ۲۹ تیر ۱۳۶۷ در مورد پذیرش قطعنامه ۵۹۸ چنین گفت: «... با قبول آتش بس موافقت نمودم، و در مقطع کنونی آن را به مصلحت انقلاب و نظام می‌دانم. و خدا می‌داند که اگر نبود انگیزه‌ای که همه ما عزت و اعتبار ما باید در مسیر مصلحت اسلام و مسلمین قربانی شود، هرگز راضی به این عمل نمی‌بودم، و مرگ و شهادت برایم گواراتر بود. بدا به حال من که هنوز زنده مانده‌ام و جام زهر آلود قبول قطعنامه را سرکشیدم».چ

بعد از قبول قطعنامه ۵۹۸ از جانب ایران ، صدام اعلام کرد دور جدیدی از حملات را آغاز خواهد کرد . با شروع حملات جدید صدام که با تجهیزات جدید و پیشرفته صورت میگرفت آیت‌الله خمینی در پیامی مردم را برای دفاع متر به متر از خاک ایران به جبهه‌ها فراخواند. با افزایش نیروهای ایرانی در جبهه‌ها جلوی قسمتی از حمله‌های صدام گرفته شد و تعدادی از شهرهای دوباره اشغال شده توسط صدام مانند مهران پس گرفته شد . صدام با توجه یه شرایط جدید قظعنامه را پذیرفت و کاملا از خاک ایران خارج شد. بعد از آتش بس نسبی بین مرزهای ایران و عراق ، نیروهای سازمان ملل در مرزهای بین دو کشور مستقر شدند.^[۲۵]

[ویرایش] پس از آتش‌بس

جنگ ایران و عراق با آمار رسمی دولتی ایران ۲۱۳ هزار کشته و ۳۳۵ هزار معلول و ۴۰ هزار اسیر و هزار میلیارد دلار خسارت بر جامعه ایران وارد کرده‌است. در حال حاضر، ۲ میلیون و ۴۰۰ هزار هکتار اراضی ایران همچنان آلوده به مین است . احتمالاً آمارهای مشابه در خصوص کشته شدگان، معلولین، خسارات مالی و غیره می‌تواند جزو صدماتی باشد که بر مردم عراق در آن جنگ نیز وارد آمده باشد.جنگ ایران و عراق، بعد از جنگ ویتنام که ۱۵ سال به طول انجامید، دومین جنگ طولانی قرن بیستم بود(جنگ جهانی اول ۴ سال و جنگ جهانی دوم ۶ سال به طول انجامید) مدافعان ایرانی برای دفاع از خرمشهر ۳۵ روز جنگیدند. در حالی که در باز پسگیری خرمشهر، ایران ۲ روزه موفق شد.

[ویرایش] مقایسه قدرت نظامی ایران و عراق

قدرت نظامی ایران و عراق از آغاز جنگ در سال ۱۹۸۰ میلادی تا پایان جنگ در سال ۱۹۸۷ هیچگاه با یکدیگر یکسان نبود. حمایت تمامی کشورهای عربی بجز سوریه از رژیم بعث عراق و حمایت مالی و تسلیحاتی بسیاری از کشورهای جهان از رژیم بعث عراق، تفاوت نابرابری قدرت نظامی میان دو کشور را به خوبی نمایان می‌کند. جدول زیر، نمودار قدرت نظامی دو کشور را در آغاز جنگ و در پایان جنگ نشان می‌دهد که توسط مجله اکونومیست منتشر شد.^[۲۶]

نابرابری توازن قدرت (۱۹۸۰-۱۹۸۷)	عراق	ایران
تانک‌ها در سال ۱۹۸۰	۲۷۰۰	۱۷۴۰
تانک‌ها در سال ۱۹۸۷	۴۵۰۰	۱۰۰۰
هواپیماهای جنگنده در سال ۱۹۸۰	۳۳۲	۴۴۵
هواپیماهای جنگنده در سال ۱۹۸۷	۵۰۰+	۶۵*
بالگردهای جنگنده در سال ۱۹۸۰	۴۰	۵۰۰
بالگردهای جنگنده در سال ۱۹۸۷	۱۵۰	۶۰
توپخانه در سال ۱۹۸۰	۱۰۰۰	۱۰۰۰+
توپخانه در سال ۱۹۸۷	۴۰۰۰+	۱۰۰۰+

[ویرایش] حامیان عراق

• مصر: پس از حمله عراق به ایران، روابط مصر و عراق که بدلیل برسمیت شناختن اسرائیل توسط مصر و امضای پیمان کمپ دیود قطع شده بود مجددا برقرار گردید. همچنین به نوشته روزنامه واشنگتن پست ، با وجود انکار دولت مصر بیش از سی هزار نیروی مصری در ارتش عراق همکاری می‌کنند. مصر همچنین نقش فعالی در تسلیح عراق خصوصا در ابتدای جنگ داشت.^[۲۷]

^{[۲۸] [۲۷] [۲۹] [۳۰] [۳۱]}

• اردن:نیز بخشی از نیروهای نظامی خود را برای کمک به عراق اعزام کرد. همچنین اولین گلوله تانک توسط ملک حسین پادشاه اردن در کنار صدام و در روز ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ به سمت ایران شلیک شد. ^[۳۲]

• عربستان سعودی

• کویت

• ایالات متحده آمریکا

• اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی

• فرانسه

• سنگاپور

[ویرایش] حامیان ایران

• سوریه، رییس جمهور وقت سوریه حافظ اسد در طی جنگ ایران و عراق به حمایت از ایران پرداخت به این صورت که یک خط لوله اصلی نفت عراق به مدیترانه را بست تا باعث کاهش درآمد صدام شود.

[ویرایش] تامین کنندگان اسلحه

• لیبی

• کره شمالی

• چین

• اسرائیل

نوشتار اصلی: روابط ایران و اسرائیل در جنگ ایران و عراق

اسرائیل در طی جنگ به ایران جنگ افزار فرستاد. دلیل اصلی این مسئله دشمنی عراق با اسرائیل بود.^[۳۳] در اواخر دههٔ ۱۹۸۰ عراق یک رآکتور هسته‌ای «کلاس ازيريس» را از فرانسه خریداری کرد. اطلاعات نظامی اسرائیل اینگونه تصور نمود که این کار با هدف تولید پلوتونیوم برای پیشبرد برنامهٔ سلاح‌های هسته‌ای عراق بوده‌است. همچنین اطلاعات نظامی اسرائیل تابستان سال ۱۹۸۱ را آخرین فرصت برای نابودی رآکتورها پیش از بارگیری سوخت هسته‌ای تعیین کرده بود.

با اجرای عملیات اپرا تاسیسات هسته‌ای عراق را پیش از سوخت گیری توسط شوروی نابود کرد. این عملیات مانع از دستیابی عراق به تسلیحات هسته‌ای گردید. بر پایهٔ ادعای یک اسرائیلی، شرکت‌های اسرائیلی با واسطه، یکی از تولیدکنندگان اسلحه برای ایران در طول جنگ بودند. مدرکی که این موضوع را تایید کند ادعای یک اسرائیلی به نام «ناهوم مانبار» است که گفته‌است که در طول جنگ ایران و عراق، اسلحه‌هایی را از طریق شرکت‌هابی لهستانی، به کشور ایران فروخته‌است.^{[۳۴] [۳۵] [۳۶]}

[ویرایش] جنایات جنگی

[ویرایش] استفاده از سلاح‌های شیمیایی توسط عراق

با بیش از ۱۰۰۰۰۰^[۳۷] قربانی ناشی از جنگ شیمیایی عراق بر ضد ایران در طول هشت سال جنگ تحمیلی، ایران یکی از بزرگ ترین قربانیان سلاح‌های کشتار جمعی می‌باشد.
بر اساس گزارشهای بنیاد شهید ایران، تخمین رسمی شهروندان غیرنظامی که به سلاح‌های شیمیایی آلوده شده‌اند و کودکانی که بر اثر آن آلوده شده‌اند را در بر ندارد.بسیاری از آنان به بیماریهای خونی، ریه و پوستی مبتلا شده‌اند.
بمباران شيميايي شهر سردشت توسط عراق در ۷ تير ۱۳۶۶ فجيع‌ترين تهاجم از اين نوع بود كه سبب كشته و مجروح شدن عده ي بسياري از مردم غيرنظامي شد. جمهوري اسلامي ايران شهر سردشت را نخستين شهر قرباني جنگ افزارهاي شيميايي در جهان بعد از بمباران هسته‌اي هيروشيما ناميد.

وحشيانه‌ترين مورد استفاده در اسفند ۱۳۶۶، در حلبچه بوده است كه وسيع ترين مورد استفاده از جنگ افزارهاي شيميايي از زمان جنگ جهاني اول تاكنون به شمار مي رود كه حداقل ۵۰۰۰ تن از مردم كُرد و مسلمان اين شهر را كشته و ۷۰۰۰ تَن ديگر را مجروح كرد.^[۳۸]

بر اساس گزارشهای رسمی، گاز اعصاب باعث مرگ بیش از ۲۰۰۰۰ سرباز ایرانی به صورت آنی می‌باشد.از ۹۰۰۰۰ بازمانده این حملات ۵۰۰۰ نفر از آنها به طور مرتب به درمان نیاز دارند و در حدود ۱۰۰۰ نفر از آنان هنوز در بیمارستان بستری می‌باشند و حال آنان وخیم گزارش شده‌است.بسیاری دیگر نیز مورد اصابت گاز خردل بوده‌اند.^[۳۹] همچنین عراق گازهای شیمیایی را بر ضد غیرنظامیان، روستاییان و بیمارستان‌ها استفاده کرد که باعث مرگ بسیاری از آنان شد. علاوه بر این ۳۰۸ موشک عراقی در طی سالهای ۱۹۸۸-۱۹۸۰ بر ضد نواحی پر جمعیت ایران شلیک شد که باعث مرگ ۱۲۹۳۱ نفر شد.^[۳۷]

در ماه مارس ۱۹۸۶ شورای امنیت سازمان ملل متحد اعلام کرد که «اعضای این شورا پس از تحقیقات کارشناسان به این نتیجه رسیدند که سلاح‌های شیمیایی در موارد زیادی توسط نیروهای عراقی بر ضد نظامیان ایرانی به کار برده شده‌است و اعضای شورای امنیت به شدت این اقدام عراق در ادامه دادن استفاده از سلاح‌های شیمیایی را محکوم می‌کنند.»^{[نیازمند منبع]}

تنها کشوری که ابن موضوع را وتو کرد ایالات متحده بود.^[۴۰]

بنا به گفته کلنل والتر لانگ (به انگلیسی: Colonel Walter Lang)، یک مقام ارشد وقت سازمان اطلاعات دفاعی آمریکا(بازنشسته)«استفاده از سلاح‌های شیمیایی در میدانهای جنگی توسط عراق موضوع مهمی برای ریگان و دستیاران او نبود.زیرا تنها برای آنها مهم بود که عراق در این جنگ شکست نخورد.» همچنین او ادعا کرد که سازمان اطلاعات دفاعی «هرگز استفاده از سلاح‌های شیمیایی بر ضد غیرنظامیان را نپذیرفت.اما استفاده از آن در میدان جنگ برای جلوگیری از شکست عراق را اجتناب ناپذیر می‌دانست.»^[۴۱] گرچه با وجود این اظهارات دولت ریگان حتی پس از حمله شیمیایی عراق با گازهای سمی به به شهروندان عراقی کرد خود کمکهای خود به عراق را قطع نکرد.^{[۴۲][۴۳][۴۴]}

ملت و دولت ایران از دو موضوع بسیار ناراحت و خشمگین هستند.

یک اینکه جامعه جهانی به عراق در توسعه سلاح‌های شیمیایی کمک کرد و دوم اینکه جامعه جهانی هیج اقدامی برای تنبیه دولت بعث عراق، حتی پس از دریافت گزارشهای تایید شده‌ای از استفاده سلاح‌های شیمیایی انجام نداد.و این ناراحتی پس از اشغال عراق و سرنگونی رژیم بعثی عراق به دست کشورهای غربی به ویژه ایالات متحده آمریکا افزایش یافت.

همچنین کمیته اطلاعات دفاعی، ایران را به استفاده از سلاح‌های شیمیایی متهم کرد.اما این ادعاها تا کنون تایید نشده‌است.

بر اساس گفته‌های جوست هیلترمن (به انگلیسی: Joost Hiltermann) (پژوهشگر اصلی سازمان دیده بان حقوق بشر در سال‌های ۱۹۹۴-۱۹۹۲، یک پژوهش دوساله که همچنین بازرسی‌های میدانی را در برمی گرفت و همچنین به اسناد رژیم عراق دست یافته‌است و در حال بررسی آنهاست) درباره جنگ ایران و عراق شماری از اتهامات و اظهارات درباره به کارگیری سلاح‌های شیمیایی توسط ایران وجود دارد.امادر هیچ موردی هیچ گزارش معتبری وجود ندارد.^[۴۵]بر اساس گفته‌های Gary Sick و Lawrence Potter این اتهامات بر ضد ایران را «ادعاً خواند و افزود»هیچ دلیل قانع کننده‌ای درباره اینکه ایران در زمینه استفاده از سلاح‌های شیمیایی گناهکار اصلی باشد ارایه نشده‌است.، شاید به خاطر اینکه در آن زمان هیچ مدرک و دلیلی وجود نداشته‌است.^[۴۶][۴۷]

در دادگاه دسامبر ۲۰۰۶ صدام گفت که «با افتخار» مسوولیت هرگونه حمله با سلاح‌های متعارف یا شیمیایی بر ضد ایران را به عهده می‌گیرد.^[۴۸][۴۹]

بر طبق گزارش عراق به سازمان ملل متحد، مواد لازم برای تولید سلاح‌های شیمیایی از شرکتهایی از آمریکا، آلمان غربی، انگلستان، فرانسه و جمهوری خلق چین به دست آمده‌است.در دسامبر ۲۰۰۲ در گزارش ۱۲۰۰ صفحه‌ای عراق نام شرکتهای شرقی و غربی و از جمله اشخاصی که در مجموع ۱۷۶۰۲ تن مواد شیمیایی را در طول دو دهه در اختیار عراق گذاشته‌اند فاش شد.بزرگ ترین ذخیره مواد خام برای تولید این سلاح‌های شیمیایی به میزان ۴۵۱۵ تن از سنگاپور، ۴۲۶۱ تن از هلند، ۲۴۰۰ تن مصر، ۲۳۴۳ تن هندوستان، ۱۲۰۷ تن از دولت فدرال آلمان، می‌باشد.یک شرکت هندی، اگزومت پلاستیک (به انگلیسی: Exomet Plastic)، که اکنون بخشی از EPC می‌باشد ۲۲۹۲ تن از مواد پیش نیاز را به عراق صادر کرد. شرکت ال خلیج (فارس) شیمی که در سنگاپور قرار دارد و متعلق به سرمایه‌داران اماراتی می‌باشد بیشتر از ۴۵۰۰ تن پیش نیازهای گازهای VX، سارین و خردل به همراه وسایل تولید آن را به عراق فرستاد.

[ویرایش] شکنجه و قتل عام اسرای ایرانی

وضعیت اردوگاههای اسرای ایرانی در عراق با وضعیت اردوگاههای هیتلر مقایسه شده است. هزاران تن از اسرای ایرانی در دوران جنگ توسط ارتش و استخبارات عراق شکنجه و کشته شدند. کارشکنی صدام در روند آزادی اسرا این مسئله را تا بیش از یک دهه پس از پایان جنگ ادامه داد. پس از سرنگونی رژیم صدام و دستگیری مقامات استخبارات عراق اطلاعات بیشتری پیرامون جنایات عراق در طول جنگ یا ایران افشا شد. تعداد اسرای ایرانی کشته شده بیش از شش هزار نفر تخمین زده شده است. ^[۵۰]

[ویرایش] اسامی فرماندهان

• فرماندهان ایران
  • فرماندهان ارتش
  • فرماندهان سپاه
• فرماندهان عراق

[ویرایش] جستارهای وابسته

• انقلاب ایران
• کودتای نوژه
• جنگ خلیج فارس
• آزادسازی خرمشهر
• بمباران مدرسه‌های ایران توسط عراق در زمستان ۱۳۶۵
• حلبچه

[ویرایش] منابع

• دلایل و زمینه‌های برتری عراق در ماه‌های پایانی جنگ چه بود که باعث تسریع در پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شد.

• فاجعه جنگ هشت ساله ایران و عراق فراموش شدنی نیست.

• نگاهی به تاریخچه هشت سال جنگ ایران و عراق

• اسناد دو دهه مناسبات پنهان میان امریکا، ایران و عراق

• ساجد - سایت جامع دفاع مقدس
• اطلاعات جدول از ویکی‌پدیای انگلیسی بازدید ۹ سپتامبر ۲۰۰۷ Iran-Iraq War

[ویرایش] اسناد

• متن عهدنامه مرزی بین ایران و عراق در سال ۱۹۷۵ (قرار داد الجزایر)
• قطعنامه ۵۱۴ شورای امنیت
• قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت

[ویرایش] کتاب شناسی

• تقویم تاریخ دفاع مقدس، جلد اول:آخرین روزهای صلح، مرکز پژوهش‌های دفاع مقدس
• تاریخ دفاع مقدس، جلد دوم:غرش توپ‌ها، مرکز پژوهش‌های دفاع مقدس
• درویشی، فرهاد و همکاران، ریشه‌های تهاجم، تهران:مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ
• درودیان، محمد، سیری در جنگ ایران و عراق(سالنمای تحلیلی)، تهران:مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ
• درودیان، محمد، خونین شهر تا خرمشهر، تهران:مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ
• درودیان، محمد، خرمشهر تا فاو، تهران:مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ
• درودیان، محمد، فاو تا شلمچه، تهران:مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ
• درودیان، محمد، شلمچه تا حلبچه‌، تهران:مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ
• درودیان، محمد، حلبچه تا مرصاد، تهران:مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ
• درودیان، محمد، پایان جنگ، تهران:مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ
• خاطرات امیر سپهبد صیاد شیرازی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی
• A report on Iranian victims of Iraqi blister agents, Medical Management of Chemical Casualties. Link: http://www.sc-ems.com/ems/NuclearBiologicalChemical/MedicalAspectsofNBC/chapters/chapter_7.htm
• Report by The New Jersey Star-Ledger, Link: http://www.nj.com/specialprojects/index.ssf?/specialprojects/mideaststories/me1209.html
• Report by The South Africa Star, Link: http://www.thestar.co.za/index.php?fArticleId=39470
• Report by The NY Times, Link: http://www.commondreams.org/headlines03/0213-05.htm
• Report by MSNBC, Link: http://msnbc.msn.com/id/3068535/site/newsweek
• Report: Iranian WMD Veterans sue Germany, Link: http://www.netiran.com/?fn=artd(1585)
• Report: Vets suing the U.S., Link: http://www.payvand.com/news/00/nov/1108.html
• NPR audio report on Iranian WMD veterans, Link: http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1742878
• More medical reports: http://www.chronicillnet.org/PGWS/tuite/IRMED/IRANTOC.htm

[ویرایش] پیوند به بیرون

• مجموعه ای از فیلمهای مستند جنگ ایران و عراق
• از ویرانه‌های ساواک تا شبه ارتشی عظیم
• از ویرانه‌های ساواک تا شبه ارتشی عظیم
• مصاحبه اختصاصی دبیرکل اسبق سازمان ملل متحد پیرامون جنگ عراق علیه ایران
• کتاب ایستاده بر آرمان، روایت فروپاشی یک انقلاب، نوشته علی غریب، چاپ: انتشارات انقلاب اسلامی
• روزشمار جنگ از ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۷
• وبلاگ کتابدار کتابخانه جنگ
• جامعه‌شناسی جنگ (آمار شهدای جنگ)
• تصاویری از جنگ ایران و عراق
• نگاهی به تاریخچه هشت سال جنگ ایران و عراق
• اسناد دو دهه مناسبات پنهان میان امریکا، ایران و عراق
• اسناد سخن می‌گویند: بازی دو طرفه میان امریکا و رهبران و سرداران جنگ ۸ ساله با عراق
• وضعیت جبهه های ایران در سخنرانی شهید احمد کاظمی ، چند روز پس از پذيرش قطعنامه ۵۹۸

ن . ب . و موضوعات ایران تاریخ تاریخ ایران پیش از اسلام · تاریخ ایران پس از اسلام · ایران زمین · هندوایرانیان (زبان‌های هندوایرانی) · تمدن جیرفت · آریایی · جنبش روشنفکری · جنبش زنان · مردم ایران · تاجیک‌ها · شاهنشاهی ایران (تاریخ ایران پس از اسلام · پادشاهان) · تاریخ نظامی · نظام پادشاهی · جنبش مشروطه ایران · شرکت نفت ایران و انگلیس · عملیات آژاکس · انقلاب سفید · انقلاب ۱۳۵۷ · اشغال سفارت آمریکا در تهران · جنگ ایران و عراق · پرواز شماره ۶۵۵ ایران ایر · واقعه حج ۱۳۶۶ · لوح‌های گلی تخت جمشید · تاریخ جمهوری اسلامی ایران دولت و سیاست قانون اساسی · مقام رهبری · رئیس جمهور · نظام قضایی · مجلس خبرگان · مجلس شورای اسلامی · شورای نگهبان قانون اساسی · مجمع تشخیص مصلحت نظام · شورای عالی انقلاب فرهنگی · شورای عالی امنیت ملی · وزارتخانه‌های ایران · شورای اسلامی شهر و روستا · نیروهای مسلح (نیروی زمینی ارتش · نیروی هوایی ارتش · نیروی هوایی ارتش) · سپاه پاسداران  · نیروی انتظامی · نظام جمهوری اسلامی ایران · ولایت فقیه · انتخابات · حقوق بشر  · (قتل‌های زنجیره‌ای  · طرح ارتقای امنیت اجتماعی  · سانسور · بهائی‌ستیزی  · سهمیه‌بندی جنسیتی دانشگاه‌ها) · مقامات دولتی · سفیران · استانداران · روابط خارجی · اصلاح طلبان · محافظه‌کاران · تحریم علیه ایران · برنامه هسته‌ای · تروریسم · اتهام تروریسم دولتی به ایران مردم زبان‌ها · شهروندان (خارج از کشور) · مسلمانان · بهائیان  · مسیحیان · ارامنه · یهودیان · اقلیت‌های قومی · اقلیت‌های مذهبی · زرتشتیان  · زنان جغرافیا محیط زیست فلات ایران · استان‌ها · شهرها · رودها · کوه‌ها · زمین لرزه‌ها (زمین‌لرزه بم) اقتصاد کشاورزی · بانک مرکزی · کارخانه‌ها (صنعت خودرسازی) · مراکز تحقیقاتی · صنایع الکترونیک · سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران · شرکت نفت · سازمان صنایع هوایی · برج میلاد · صادرات نظامی · ریال · بورس تهران · حق تکثیر · بورس نفت · بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی · منطقه صنعتی عسلویه  · منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس  · صنعت نفت ایران  · منطقه آزاد تجاری کیش · منطقه آزاد تجاری چابهار · قوانین مالیاتی · اکو · معادن · ساختمان سازی · سازمان خصوصی سازی (اصل ۴۴ قانون اساسی) · سرمایه‌گذاری خارجی · دیوان محاسبات · شرکت ارتباطات · خطوط راه آهن ايران · خطوط هوایی · خطوط کشتیرانی ایران · وزارت نفت · برنامه هسته‌ای · محیط زیست و جامعه فرهنگ ایرانشناسی · نوروز  · آموزش (تحصیلات عالی · دانش · دانشمندان ایرانی · دانشگاه‌ها  · انقلاب فرهنگی) · فلسفه · فهرست ایرانیان · ادبیات · بهداشت (ایدز) · رسانه (خبرگزاری‌ها · روزنامه‌ها) · معماران  · هنر (هنر معاصر) · نقاشی · باغ · خوشنویسی · سینما · غذاها · تعطیلات عمومی · نشانه‌های ملی · موسیقی (موسیقی سنتی · موسیقی محلی · موسیقی پاپ · موسیقی راک) · وبلاگ‌ها · افسانه‌ها · فولکلور · اسلام · اسلامی سازی · پیش‌آهنگی · ورزش (فوتبال) موضوعات دیگر تقویم · پرچم · جواهرات سلطنتی · ایرانی‌ستیزی · نام‌های ایرانی · تهرانجلس · سرود شاهنشاهی ایران درگاه ایران