ویکیپدیا:اثباتپذیری
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
 |
این صفحه یکی از سیاستهای رسمی ویکیپدیا شمرده میشود. این سیاست در نزد عدهٔ زیادی از ویرایشگران مقبولیت دارد و تفاهم بر آن است که همهٔ کاربران ملزم به پیروی از آناند. اگر نیاز به تغییری در این صفحه حس میکنید، بدان دست یازید؛ ولی لطفاً پیش از انجام تغییرات عمده از صفحهٔ بحث برای مطرح کردن آن تغییرات و نظرخواهی در مورد آنها استفاده کنید. |
 |
چکیدهٔ اين صفحه : اطلاعات ویکیپدیا باید قابلاعتماد باشد. واقعیّات، دیدگاهها، نظریهها و استدلالها تنها هنگامی میتوانند در مقالات گنجانده شوند که در زمان گنجاندنشان توسط مراجع قابل اعتماد و نامدار چاپ و منتشر شده باشند. هر مطلبی که منبع آن یاد نشده باشد میتواند مورد چالش قرار گرفته و در نهایت حذف شود. |
- جهت بحث مربوط به قابل اعتماد بودن یک منبع خاص ویکیپدیا:تابلوی اعلانات منابع معتبر را ببینید.
| سیاستهای ویکیپدیا |
|---|
| استانداردهای مقاله |
| دیدگاه بیطرف اثباتپذیری تحقیق دستاول ممنوع ویکیپدیا چه چیزی نیست زندگینامهٔ زندگان |
| همکاری با دیگران |
| قانون سه برگردان نزاکت حملههای شخصی ممنوع حل اختلاف |
محک گنجاندن مطالب در ویکیپدیا اثباتپذیری آنهاست نه حقیقتداشتنشان. به عبارت دیگر محک گنجایش مطالب این است که خوانندگان قادر باشند وجود مطالب اضافه شده به ویکیپدیا را در منابع معتبر مورد بررسی قرار دهند، و نه اینکه به حقیقت آنها معتقد باشند. هر مطلبی که منبع آن یاد نشده باشد میتواند مورد چالش قرار گرفته و در نهایت حذف شود. ویرایشگران باید منبع معتبری برای هر نقل قول یا هر مطلبی که امکان به چالش کشیده شدن آن باشد، ارائه کرده، وگر نه آن مطالب پاک خواهند شد.
ویکیپدیا:اثباتپذیری یکی از سه سیاست محتوایی ویکیپدیا است. دو سیاست دیگر ویکیپدیا:تحقیق دستاول ممنوع و ویکیپدیا:دیدگاه بیطرف است. این سه سیاست به کمک هم نوع و کیفیّت مطالبی قابلقبول در فضای نام اصلی را مشخص میکنند. بنابراین آنها را نباید جدا از یکدیگر بررسی و تفسیر کرد. ویراستاران باید سعی کنند که خود را با هرسهٔ آنها آشنا کنند. این سه سیاست غیرقابل مناقشه و تغییرند. یعنی اجماع کاربران یا هیچ سیاست دیگری نمیتواند آنها را تحتالشعاع قرار داده یا برتر از آنها بنشیند. جهت بحث مربوط به قابل اعتماد بودن یک منبع به تابلوی اعلانات منابع معتبر مراجعه کنید.
فهرست مندرجات |
[ویرایش] سیاست
|
۱. مقالهها باید تنها دربردارندهٔ اطلاعاتی باشند که توسط مراجع مشهور و قابل اطمینانی منتشر شدهاند. ۲. ویراستارانی که مطلب جدیدی به مقالهای میافزایند، باید به مرجع موثق و معتبری ارجاع دهند؛ وگرنه ممکن است آن مطلب توسط هر ویراستار دیگری حذف شود. ۳. مسئولیّت آوردن منبعی موثق برعهدهٔ ویراستارانی است که میخواهند مطلب را به مقاله بیفزایند، نه آنهایی که میخواهند مطلب را حذف کنند. |
[ویرایش] مسئولیت آوردن مدرک
- برای کسب اطلاع از شیوهٔ یادکرد منابع به شیوه ارجاع به منابع رجوع کنید.
مسئولیت آوردن مدرک و ارجاع به منبع بر عهدهٔ ویراستاری است که ویرایشی در مقاله کرده و میخواهد ویرایشش باقی بماند. تمام نقل قولها یا مطالبی که مورد چالش قرار گرفته، یا احتمال دارد که مورد چالش قرار بگیرند باید به یک منبع معتبر و چاپ شده در انتهای جمله ارجاع داده شوند. منبع باید بصورت واضحی آنچه در مقاله آمده و آنگونه که نوشته شده را تأیید کند. منبع دهی باید واضح و دقیق باشد، بگونهای که خوانندگان بتوانند متن مرتبط را بیابند. ویرایشگران باید منابع را کامل ارجاع دهی کرده، شماره صفحات را ذکر کرده، و تا جای ممکن اطلاعات کاملی فراهم آورند.
اگر موضوع مقالهای هیچ منبع قابل اطمینان و موثقی ندارد ویکیپدیا نباید مقالهای پیرامون آن موضوع داشته باشد.
میتوان هر ویرایشی را که منبع نداشته باشد حذف کرد، ولی ممکن است در صورتی که پیش از دادن فرصت به افراد برای یادکرد و ارجاع به منابع مقادیر زیادی از متن را حذف کنید با اعتراض بعضی ویراستاران روبهرو شوید. اگر میخواهید برای یک عبارت یا گفته بدون منبع درخواست درج منبع نمایید، آن جمله را در داخل مقاله با {{مدرک}} علامت بزنید. یا اینکه میتوانید به مقاله برچسب {{درستی}} یا {{بدون منبع}} بزنید. روش دیگر این است که یک راه خوب این است که موضوع را به صفحهٔ بحث انتقال دهید. همچنین میتوانید عبارت بدون منبع را غیر قابل مشاهده کنید، به این شکل که <!-- را پیش از قسمتی که میخواهید مخفی شود، و --> را پس از آن قرار دهید، تا وقتی که منابع و مآخذ قابل اطمینانی برای آنها ارایه شود.
حواستان باشد که مرتکب این اشتباه نشوید که برای ناراحت نشدن دیگران اطلاعات غیرمستند را برای مدت زیادی در مقالات باقی بگذارید؛ و در مورد افراد زنده به هیچ وجه حتی برای زمان کم هم نباید اطلاعات غیرقابل اطمینان در ویکی پدیا باقی بماند. جیمبو ویلز گفتهاست:
| «هرچقدر تأکید کنم کم کردهام. به نظر میآید که تمایلی وحشتناک نزد بعضی ویراستاران وجود دارد که جملهای حدسآمیز مثل 'جایی شنیدهام که' که حاوی نوعی شبهاطلاع است باید برچسب نیاز به ذکر منبع بخورد! به هیچ وجه! باید با قاطعیت هرچهتمامتر حذف شود، مگر اینکه بتوان برایش منبع ذکر کرد. این برای همهگونه اطلاعات صحت دارد، ولی صحتش به طور خاص برای اطلاعات منفی راجع به افراد زندهاست». |
هنگام حذف مطالب این کار را مؤدبانه و متمدنانه انجام دهید، و ویکیپدیا:نزاکت را رعایت نمایید.
[ویرایش] اثباتپذیری، نه حقیقت
یک نکتهٔ کلیدی برای نوشتن مقالات دانشنامهای خوب فهم این مطلب است که این مقالات باید به واقعیات، دعاوی، نظریهها، دیدگاهها و استدلالهایی بپردازند که توسط ناشر معتبری به چاپ رسیده باشند. هدف ویکیپدیا این است که تبدیل به دانشنامهای کامل و قابلاطمینان گردد. از این رو ویراستاران باید منابع خود را یاد کنند تا دیگر ویراستاران و همچنین خوانندگان بتوانند آن مطالب را بازرسی کنند.
اثباتپذیری یا بررسیپذیری در این مقال به معنای آن نیست که از ویراستاران انتظار میرود که بررسی کنند که آیا مثلاً فلان مطلب مندرج در روزنامهٔ اطلاعات درست است یا نه (یعنی حقیقت دارد یا نه). درواقع اصلاً و به هیچ وجه منالوجوه پیشنهاد نمیشود که ویراستاران دست به چنین کاری بزنند؛ زیرا تحقیقات دست اول در ویکیپدیا جایی ندارند. مقالهها تنها باید دربردارندهٔ مطالبی باشند که توسط مراجع معتبر انتشار یافتهاست، فارغ از اینکه آیا به نظر شخصی ویراستاران مطالب درست است یا نه. محک و معیار گنجاندن مطلبی در ویکیپدیا اثبات/بررسیپذیری آن است نه حقانیتش.
یک راه خوب برای درک تفاوت میان اثباتپذیری و حقانیت دقت به مثال زیر است. فرض کنید که شما مشغول نوشتن مقالهای راجع به فلان نظریهٔ بهمان فیزیکدان معروفید. این نظریه در نشریهای معتبر چاپ شدهاست برای همین میتواند موضوع مقالهای در ویکیپدیا باشد. اما در مدت زمانی که مشغول نوشتن مقاله هستید با آن فیزیکدان تماس میگیرید و او به شما میگوید: «راستش را بخواهی من فکر میکنم این نظریه کاملاً غلط است.» گرچه شما این اطلاعات را از خالق این نظریه کسب کردهاید اما نمیتوانید سخن او را به عنوان واقعیت در ویکیپدیا بیاورید.
چرا نمیتوانید؟ چون به نحوی قابلقبول اثباتپذیر و قابلبازرسی توسط خواننده یا دیگر ویراستاران نیست. خوانندگان نمیدانند که شما کیستید؟ شما هم نمیتوانید که شماره تلفن خود را در پایان مقاله بیاورید تا هرکس که شک داشت به شما زنگ زده و مطمئن شود. حتی اگر بتوانند با شما تماس بگیرند، چرا باید حرفتان را باور کنند؟
برای اینکه این اطلاعات را در ویکیپدیا بگنجانید نخست باید ناشر یا مؤسسهٔ معتبری را راضی کنید تا مطلب شما را چاپ کند. اگر گزارش شما پس از طی مراحلی چند و راهی پیچدرپیچ سرانجام به چاپ برسد آنگاه میتوانید مطلب را ویکیپدیا بیاورید.
فرایند تحقیق پیرامون حقانیت دعاوی و بررسی واقعیات مورد ادعا خارج از حوزهٔ عملیاتی ویکیپدیاست. برای همین است که هیچ تحقیق دستاولی نباید در ویکیپدیا بیاید و نیز برای این است که اثباتپذیری اینقدر اهمیت دارد.
[ویرایش] منابع
مقالهها باید مبتنی بر مراجع موثق و معتبر و غیروابسته و مشهور به درستی باشند. همچنین منبع دهی باید بگونهای باشد که از دستبرد فکری و نقض حق تکثیر اجتناب شود. برای موضوعات دانشگاهی و آکادمیک بهتر است که منابع کتابهای تخصصی آکادمیک یا گاهنامههای تخصصی باشد. همچنین مراجع باید در تناسب با دعاوی باشند. یعنی دعاوی بزرگ(و عجیب) احتیاج به منابع قوی دارند! این منابع باید بصورت واضح ادعاهای مطرح شده در مقاله را تأیید کنند.
به طور کلی معتمدترین منابع ژورنالهای دارای بازبینی دقیق مطالب[۱] کتابهای چاپ شده توسط انتشارات دانشگاهی، روزنامههای معروف کثیرالانتشار، مجلهها و ژورنالهای چاپ ناشران معتبرند. چیزی که میان همهٔ اینها مشترک است فرایندی است که مطلب از زمان نوشتهشدن تا تأیید برای چاپ طی میکند. به عنوان یک قاعدهٔ سرانگشتی هرچقدر تعداد افرادی که در بررسی واقعیتها و امور حقوقی و قضایی و تدقیق در نوشتارها دخیلاند بیشتر باشد منبع معتبرتر است.
مطالب چاپ شده توسط انتشارات دانشگاهی دارای بازبینی دقیق مطالب[۱] دارای ارزش بسیار بالایی بوده و در موضوعاتی که موجود باشند، معمولاً قابل اعتمادترین منابع در حوزه مربوطه میباشند. مطالبی که از منابع غیر آکادمیک نقل شده ممکن است در برخی موضوعات استفاده شوند، خصوصاً اگر در انتشارات وزینی چاپ شده باشند. میزان اطمینانپذیری یک منبع بستگی به شرایط دارد. آنچه در مبحثی قابل اطمینان است ممکن است در مبحثی دیگر چنین نباشد. هنگامی که بین منابع مختلف اختلاف وجود دارد، دیدگاههای آنها باید بصورت واضحی در متن مشخص و به آن منابع ارجاع داده شود.
تمامی مقالات باید به سیاست ویکیپدیا:دیدگاه بیطرف وفادار مانده، و دیدگاه اکثریت و نیز اقلیتهای قوی منصفانه و بیتعصب پوشش داده شود. میزان پرداختن هر دیدگاه باید متناسب با میزان مقبولیتشان باشد. دیدگاههای خیلی حاشیهای نباید در مقالهٔ اصلی مطرح شوند و فقط در مقالهٔ مربوط به خود بیان میشوند.
[ویرایش] منابع خود-چاپکرده و منابع با اطمینانپذیری مشکوک
[ویرایش] منابع خود-چاپکرده (برخط و الکترونیکی یا نوشته و کتاب)
هرکسی میتواند با صرف اندکی هزینه برای خودش وبگاهی دستوپا کند یا کتابی را به هزینهٔ شخصی چاپ نماید، و آنگاه مدعی شود که در در رشتهٔ مورد نظر متخصص است. از این رو کتابهای خود-چاپکرده، وبگاههای شخصی و وبلاگها[۲] اکثراً منبع قابلقبولی نیستند.
در صنعت نشر کشورهای فارسی زبان، بعضی ناشران، کتابها را به هزینه نویسنده منتشر مینمایند و یا پیش از انتشار هیچ ویراستاری علمی و حقیقت سنجی مطالب را انجام نمیدهند. چنین کتابهایی عملا جزو کتابهای خود منتشر کرده محسوب میشوند. بدین جهت در استفاده از کتابهای منتشر شده توسط ناشران کوچک و ناشناخته باید این موضوع کنترل شود.
البته استثناهایی هم میتواند وجود داشته باشد: مثلاً پژوهشگر حرفهای معروفی در رشتهٔ مربوط به خود، یا روزنامهنگار حرفهای مشهوری باشد که مطالبش را خودش منتشر کرده باشد. گاه این موارد ممکن است به عنوان منبع قابل قبول باشد؛ البته این به شرطیاست که تخصصش پیشتر با چاپ مطالب در ژورنالهای معتبر اثبات شده باشد. ولی به هرحال حواستان را جمع کنید: اگر مطلبی که آن شخص در وبنوشتش نوشتهاست واقعاً بااهمیت باشد، کس دیگری در جایی معتبر(تر) آن را نقل کردهاست.
منابع خود-چاپکرده هیچ گاه نباید به عنوان منابع دست سوم برای نوشتن درباره اشخاص زنده استفاده شوند، حتی اگر نویسنده آنها یک متخصص، محقق یا نویسنده بسیار معروف است. زندگینامهٔ زندگان#منابع قابل اطمینان را نیز ببینید.
مقالات ویکیپدیا، یا وبگاههایی که آینه ویکیپدیا هستند نباید به عنوان منبع استفاده شوند.
[ویرایش] منابع با اطمینانپذیری مشکوک
به طور کلی منابع مشکوک منابعیاند که شهرت خوبی به درستی مطالب نداشته و دستورالعمل مناسبی برای بازرسی واقعیات ارائه شده ندارند یا از آن تبعیت نمیکنند. این منابع شامل وبگاهها و انتشاراتی هستند که پیروی زیادی از عقاید شخصی یا شایعات کرده، هدفشان ترویج یک نظر خاص بوده، یا دیدگاههایی را بیان میکنند که عموماً افراطی یا شبه علمی به حساب میآیند. به همین دلیل آنها را میتوان مانند منابع خود-چاپکرده در نظر گرفت. منابع با اطمینانپذیری مشکوک فقط باید در مقالات در مورد خودشان و بصورتی که در بخش زير ذکر شده استفاده شوند. یک مقاله ویکیپدیا درباره یک روزنامهٔ غیرقابلاطمینان نباید -بهخاطر لزوم آوردن نمونههایی از گزارشهای منتشر شده در آن روزنامه- هیچ یک از ادعاهایی که آن روزنامه درباره افراد یا شرکتهای شخص ثالث کردهاست را تکرار کند، مگر اینکه آن گزارش و ادعا در منبع معتبر دیگری منتشر شده باشد.
[ویرایش] منابع خود-چاپکرده و منابع مشکوک در مقالههای مربوط به خودشان
منابع خود-چاپکرده یا منابع مشکوک دیگر میتوانند به عنوان منبع در مقالههای مربوط به خودشان به کار روند، در صورتی که:
- با سرشناسی شخص یا شرکت مربوط باشد.
- به طرزی ناروا خودستایانه یا در جهت منافع شخصی نباشد.
- ستیزهجویانه نباشد.
- حاوی دعاویای راجع به افراد ثالث یا وقایعی که مستقیماً به موضوع مربوط نیست نباشد.
- شکی قابل اعتنا پیرامون هویت نویسنده نباشد.
- تمام مقاله بر پایه چنین منابعی بنا نشده باشد.
[ویرایش] درخواست منبع و مدرک در زندگینامه افراد زنده
زندگینامه افرادی که در قید حیات هستند نیازمند توجه ویژه است؛ زیرا زندگینامه حاوی اطلاعات بدون منبع میتواند تأثیر منفیای بر زندگی فرد بگذارد، و حتی ممکن است پیامدهای قانونی هم داشته باشد. مطالب بدون منبع را در مورد افراد زنده فوراً حذف کنید، اگر شامل انتقاد و نکوهش نسبت به شخص باشد، آنها را به صفحه بحث هم منتقل ننمایید.
[ویرایش] منابع به زبان خارجی
هرجا امکان دارد باید منابع فارسیزبان آورده شوند. به علاوه منابع فارسی زبان بر منابع به زبان خارجی برتری دارند. چرا که خوانندگان خیلی راحتتر میتوانند منابع را بازرسی کنند. هرجا کاربران نقل قولی مستقیمی را ترجمه میکنند، اصل مطلب به زبان اصلی باید در پاورقی ذکر کنند. ترجمههایی که توسط منابع معتبر چاپ شدهاند، بر ترجمههای کاربران ویکیپدیا ارجحیت دارند.
[ویرایش] ملاحظات دیگر
صرف قابل اثبات بودن مطلبی، به معنی آن نیست که میتوان مطلب را در ویکیپدیا آورد. برای توضیحات بیشتر به ویکیپدیا:ویکیپدیا چه چیزی نیست رجوع کنید. و همچنین صرف اینکه مطلبی درست است به معنی این نیست که شرایط اثباتپذیری ما را دارا است- اگر قرار است مطلبی در ویکیپدیا آورده شود آن مطلب باید منبع داشته باشد. (مسلم است که اگر اطلاعات درست باشد شما باید بتوانید منبع مناسب و قابلاعتمادی هم برایش بیابید). تأثیر دیگر این سیاست این است که از آنجا که هیچ تحقیق دست اولی توسط منابع موثق و قابلاطمینان به تأیید نرسیدهاست، نمیتواند در ویکیپدیا بیاید. رجوع کنید به تحقیق دستاول ممنوع و ویکیپدیا:ارجاعپذیری. برای شیوه ارجاع دادن به منابع به ویکیپدیا:شیوه ارجاع به منابع مراجعه کنید.
[ویرایش] ادعاهای بزرگ منابع قوی میطلبند
بعضی از نشانههای خاص به ویرایشگران پیام میدهند و ایشان را به بررسی منابع بعضی از ادعاها وامیدارند، از جمله:
- ادعای آشکار و بزرگی که توسط رسانههای معتبر و منابع اصلی پوشش داده نشده باشند.
- گزارشهایی که بر پایه اظهارات افراد مشکوک و مشکلدار باشد یا اینکه بنظر بیاید آن حرف بر خلاف منافعی که قبلاً شخص از آن دفاع کرده میباشد.
- ادعاهایی که متناقض با دیدگاه عموم محققان و متخصصان آن رشته باشد.
چنین ادعاهای بزرگی نیازمند منابع قوی میباشند و در غیر اینصورت نباید در ویکیپدیا ذکر شوند.
[ویرایش] پانویس و منابع
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ peer reviewed
- ↑ در اینجا «وبلاگ» اشاره به وبلاگهای شخصی و گروهی دارد. برخی روزنامهها (بطور نمونه مثل لس آنجلس تایمز) هستند که حاوی ستونهایی هستند که بلاگ نامگذاری شدهاند. استفاده از اینها تا زمانی که وبلاگ توسط اشخاص متخصص نوشته شده باشد و یا توسط هیئت ویراستاران آن روزنامه کنترل شود مانعی ندارد. اگر هم روزنامه نسبت به محتویات آن ستون ادعای مسئولیت نمیکند، حتما در مقاله موضوع ادعا شده را به منبع اصلی نسبت دهید. مثلا در پانویس یا جایی در مقاله قید کنید که چه کسی فلان حرف را زده. مثلا: «بر طبق نظر مصطفی رحماندوست، آمار انتشارات سال گذشته ۲۶٪ افزایش یافت...». متوجه باشید که پیغامهای خوانندگان در پایین وبلاگ قابل قبول نیستند، بلکه فقط خود محتوای اصلی قابل قبول است.
|
|||||||||||||||||||||||||||||
