کودتای نوژه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

کودتای نقاب کودتایی بود که چندی پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ ایران، توسط تنی چند از افسران ارتش شاهنشاهی ایران و با تمرکز افسران نیروی هوایی برای بازگرداندن شاپور بختیار و حذف آیت‌الله خمینی و نابودی نظام نوپای جمهوری اسلامی، طرح‌ریزی کرده بودند. کودتایی که به اشتباه با نام شهید نوژه معروف شده و شاید خیلی ها به اشتباه شهید نوژه را عامل کودتا بدانند . نام این کودتا عملیات نقاب بوده است.

برنامهٔ کودتا[ویرایش]

برنامه در ۱۸ تیر ماه ۱۳۵۹ (۱۱ ژوئیه ۱۹۸۰) با دستگیری و کشته‌شدن تعدادی از عوامل آن فاش شد. پایگاه هوایی شاهرخی (حر) در شهر کبودراهنگ استان همدان مرکز فرماندهی آن بود. فرماندهی کل کودتا به‌دست سپهبد سعید مهدیون (فرمانده سابق نیروی هوایی ایران) و رهبری قسمت نیروی هوایی این کودتا برعهدهٔ سرتیپ آیت محققی بود که نباید او را با سپهبد احمدعلی محققی آخرین فرمانده ژاندارمری کل کشور رژیم شاهنشاهی اشتباه گرفت. هدف اول کودتا حملهٔ هوایی به منزل خمینی در تهران و از بین بردن وی و سپس حمله به برج مراقبت فرودگاه مهرآباد ذکر می‌شود و سپس شکسته شدن دیوار صوتی توسط هواپیماهای در دستان کودتاگران که برتری نظامی آن‌ها را به رخ مردم بکشد.[۱]

افشای کودتا[ویرایش]

روایت‌های مختلفی از افشای کودتا وجود دارد. به گفتهٔ هاشم صباغیان قابل قبول‌ترین روایت، آگاهی کاگ‌ب، سازمان اطلاعات شوروی از برنامه‌ریزی برای انجام کودتا در ایران و مطلع شدن مقامات اطلاعاتی ایران توسط آنان بود. طبق شنیده‌های او، عوامل کاگ‌ب نه‌تنها مسئولان سازمان اطلاعات و امنیت کشور را در جریان جزئیات کودتا قرار دادند، بلکه حتی آنان را به یکی از مخفیگاه‌های کودتاگران که در آن جلساتشان را تشکیل می‌دادند، هدایت کردند.[۲]

طبق روایت رسمی مقامات جمهوری اسلامی، یکی از خلبانان به نام حمید نعمتی، موضوع کودتا را با مادرش در میان می‌گذارد و مادرش به او می‌گوید باید به انقلابیون خبردهی و جلوی این کار را بگیری که اگر غیر از این باشد شیرم حلالت نیست. او نیز چند ساعت قبل از انجام کودتا به دیدار سید علی خامنه‌ای می‌رود و او را مطلع می‌کند.[۳]

به گفتهٔ محمد ری‌شهری رئیس دادگاه حدود ۶۰۰ نفر در رابطه با این کودتا در سراسر ایران دستگیر شدند که ۵۰۰ نفر از آن‌ها از نیروهای نظامی بودند. دستگیرشدگان به رابطه با آمریکا، اسرائیل و عراق متهم شده‌اند.

رادیو ایران در روز پنجشنبه ۱۰ ژوئیه ۱۹۸۰ گزارشی مبنی بر خنثی شدن کودتایی که هدف آن به‌دست گرفتن پایگاه‌های نظامی کشور و حمله به مراکز استراتژیک و خانهٔ خمینی داشت اشاره کرد. این سومین نقشهٔ کودتایی بود که توسط دولت بنی صدر در چند ماه گذشته خنثی شد.[۴]

حزب جمهوری اسلامی، در آن زمان در تلاش بود تا این کودتا را به حزب جبهه ملی ایران که بختیار هم در آن در گذشته عضو بود نسبت دهد. اما جبهه ملی از بروز کودتایی دیگر که قلم‌ها را می‌شکند و حزب‌ها را نابود می‌کند در روزنامهٔ خود خبر می‌داد.[۵]

وقایع پس از کودتا[ویرایش]

موضع خمینی[ویرایش]

درست یک روز پس از روشن شدن کودتا، روح‌الله خمینی در مصاحبه‌ای آمریکا و شوروی را به طرح کودتایی علیه وی متهم کرد.[۴]

اعتراف[ویرایش]

دو روز پس از کودتا دو تیمسار بلندپایه دستگیر شدند. این دو به نام‌های سعید مهدیون فرمانده سابق نیروی هوایی و آیت محققی، به همکاری خود با بختیار در بازجویی‌ها اشاره کردند.[۱]

پناهندگی دو افسر به ترکیه[ویرایش]

خبرگزاری‌های ترکیه پس از این اتفاق گزارش دادند، که ۲ افسر ایرانی با هلیکوپتری به ترکیه رفته و در آنجا درخواست پناهندگی سیاسی کرده‌اند. آن‌ها خواهان رفتن به آمریکا بودند. ارتباط این دو با کودتا مشخص نبود.[۶] ایران در ۱۷ ژوئیه درخواست بازگرداندن این افراد را به ایران تسلیم مقام‌های ترکیه کرد. ترکیه تصریح کرد که هلیکوپتر را در اسرع وقت به ایران بازپس می‌دهد، ولی ارجاع این افراد را مشروط به رسیدگی به درخواست‌های این کشور از ایران کرد.[۷]

بسته شدن مرزها[ویرایش]

به دستور شورای انقلاب ایران، تمامی مرزهای زمینی، هوایی و دریایی کشور برای جلوگیری از فرار کودتاگران بسته شد. این اقدام پس از پخش خبری در رادیو مبنی بر ممنوع بودن خروج از مرز برای یک هفته و برای جلوگیری از سردرگمی مردم انجام گرفته‌شده بود. بر اساس بخشنامهٔ شورای انقلاب هواپیماهای به مقصد ایران می‌توانند در ایران بنشینند ولی تا ۴۸ ساعت باید در ایران بمانند.[۵]

دادگاه متهمان[ویرایش]

محمد بهشتی رئیس دادگاه عالی کشور از محاکمهٔ متهمان در چند روز پس از ۱۷ ژوئیه ۱۹۸۰ خبر داد و این که عده‌ای از آن‌ها به اعدام محکوم خواهند شد. در عین حال دادگاه انقلاب به ریاست یک روحانی، به احتمال زیاد صادق خلخالی به این پرونده رسیدگی خواهد کرد. دفتر رئیس‌جمهور اما از محاکمهٔ یک گروه چندنفره از سران کودتا خبر داد و به سرنوشت بقیهٔ ۳۰۰ دستگیرشده اشاره‌ای نکرد.[۷]

در اولین گروه از اعدام‌ها، در ۲۰ ژوئیه ۱۹۸۰ - ۹ روز پس از اعلام کشف این کودتا-، ۵ نفر از درجه‌داران ارتش که در زندان به سر می‌بردند، در دادگاهی غیرعلنی محکوم شده و تیرباران شدند. این ۵ تن، تیمسار سرتیپ آیت محققی (یکی از طراحان اصلی)، سروان بیژن ایران‌نژاد، سرگرد فرخزاد جهانگیری، استوار محمد مالکی و همافر یوسف پوررضایی نام داشتند.[۸]

در نهایت ۱۲۱ نفر از دستگیرشدگان در دادگاه انقلاب به حکم محمد ری‌شهری اعدام شدند.[۹]

ترور بختیار در پاریس[ویرایش]

گروه سه‌نفری از تروریست‌های سوری (محمد لوهای)، لبنانی (انیس نقاش) و لیبیایی با پوشش خبرنگار وارد اقامت‌خانهٔ بختیار شده و شروع به تیراندازی می‌کنند. در این تیراندازی یکی از همسایگان ایرانی خانهٔ وی و یکی از پلیسان محافظ وی کشته می‌شوند ولی به خود شاپور بختیار آسیبی وارد نمی‌شود. رادیو تهران ترورکنندگان را گروه پاسداران انقلاب اسلامی می‌نامند که علت ترور بختیار را شرکت وی در کودتا و همچنین دیگر مشکلات کشور می‌دانند.[۱۰] انیس نقاش در روزهای بعد اعتراف کرد، که از مقام‌هایی در ایران که سمت آن‌ها را نمی‌دانست، برای انجام این ترور، پول و امکانات دریافت کرده‌است. وزیر خارجهٔ وقت ایران صادق قطب‌زاده رابطهٔ این ترور با دولت ایران را قویاً رد کرد و خواهان مذاکره با طرف فرانسوی خود شد.[۸]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «Generals ' confess 'to Iran plot». Guardian، ‫ ۱۴ ژوئیه ۱۹۸۰، Overseas. 
  2. تاریخ ایرانی
  3. خبرآن لاین
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ «Attempt to crash Iran». Guardian، ‫۱۲ ژوئیه ۱۹۸۰، Overseas. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ «Iran closes border to foil plotters' escape». Guardian، ‫۱۶ ژوئیه ۱۹۸۰، Overseas. 
  6. «more than 25 executed in Iran». Guardian، ‫ ۱۵ ژوئیه ۱۹۸۰، Overseas. 
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ «Iran plotters face 'almost certain' death penalty». Guardian، ‫۱۷ ژوئیه ۱۹۸۰، Front page. 
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ «Iranians start to execute alleged plotters». Guardian، ‫۲۱ ژوئیه ۱۹۸۰، Front Page. 
  9. لیست اعدام شدگان
  10. «Bakhtiar escapes murder attempt». Guardian، ‫۱۹ ژوئیه ۱۹۸۰، Front page.