کرکوک

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۵°۲۸′۰″ شمالی ۴۴°۱۹′۰″ شرقی / ۳۵.۴۶۶۶۷° شمالی ۴۴.۳۱۶۶۷° شرقی / 35.46667; 44.31667

کرکوک
تصویری از کرکوک

۳۵°۱۷′ شمالی ۴۴°۱۱′ شرقی / ۳۵.۲۸° شمالی ۴۴.۱۹° شرقی / 35.28; 44.19

اطلاعات کلی
نام رسمی : کرکوک
کشور : عراق Iraq location map.svg
استان :

کرکوک

نام‌های قدیمی : آرافکا یا آراپخا ,
گَرمَکان , کرخه د-بث اسلوخ
کرکوک بر عراق واقع شده‌است
کرکوک

مردم
جمعیت ۸۵۰،۷۸۷ نفر (۲۰۰۹)[۱]


کَرْکوکْ (به کردی: Kerkûk، کەرکووک)، (به عربی: كركوك)، (به ترکی: Kerkük)، شهری در عراق و مرکز استان کرکوک است.

این شهر در ۲۵۰ کیلومتری شمال بغداد قرار گرفته و بر طبق آمار سال ۲۰۰۹ جمعیت آن ۸۵۰،۷۸۷ نفر بوده‌است.

این شهر یکی از شهرها در جریان درگیری‌های نظامی در سال ۲۰۱۴ بود.[۲]

نام

کرکوک شهری باستانی و ادامه شهر باستانی روزگار هوریان است. نام کرکوک نیز بسیار باستانی است. این نام در آغاز به شکل آرافکا یا آراپخا (Arraphka) بود که از زبان هوری باستان آمده و به معنی «شهر» است.[نیازمند منبع]

هوریان قومی آسیانی بودند که با گرجی‌ها و لازها هم‌تبارند.[۳] پس از سرنگونی دولت آشور، منطقهٔ پیرامون کرکوک به نام «کورکورا» معروف شد. این نام شاید به نام بابا گُرگُر که امروزه نام چاه‌های نفت کرکوک است در پیوند باشد.[۴]

در زمان سلوکیان این شهر را «کرخه د-بث اسلوخ» می‌نامیدند که در زبان آرامی به معنی "ارگ خاندان سلوکی" بود.[۵] آرامی زبان میانجی منطقه هلال بارور در آن دوره بود.[۶] سلوکس نیکاتور ویا فرزندش آنتیوخوس، هنگام تجدید بنای این شهر، پنج خاندان سرشناس را از استخر فارس به این ناحیه آوردند و به آنان زمین دادند و محله‌های شهر را به نام آنان نامیدند. در دوران پارتیان، این شهر جزو پادشاهی محلی آدیابن بود. پادشاه محلی این شهر به اردشیر بابکان در برانداختن اشکانیان کمک نمود[۷].

در روزگار پارتیان و ساسانیان کرکوک گَرمَکان نام داشت که در زبان فارسی به معنی «مکان گرم» است. این نام همچنان توسط کردهای منطقه و به‌صورت گرمیان استفاده می‌شود.[۸]

نفت

کرکوک یکی از غنی‌ترین شهرهای عراق می‌باشد و دارای ۴۰٪ صادرات نفت عراق است. شاید این عامل مهمترین دلیل کشتار و کوچ اجباری کردها توسط رژیم صدام از این شهر بوده است. اصلی‌ترین چاه‌های نفت کرکوک به نام باباگرگر شهرت دارند. دیگر حوزه‌های نفتی مهم آن جمبور، بای حسن جنوبی و شمالی، آفانا، خباز، جبل بور و خرماله نام دارند.

از پدیده‌های شگفت در منطقه باباگرگر آتش‌های فروزنده بر روی زمین است که در پی نشت گاز از حوزه نفتی به روی زمین پدیدآمده. این آتش‌ها که آتش جاویدان نام گرفته‌اند سده‌هاست که در آن زمین‌ها می‌سوزند. رودخانه زاب کوچک (از شاخه‌های دجله) از ۴۵ کیلومتری کرکوک می‌گذرد و به آبیاری زمین‌های کرکوک یاری می‌رساند. نخستین زمین و ورزشگاه بازی گلف در خاورمیانه در کرکوک بنا شد.

مسائل قومی

کرکوک شهری کرد نشین بوده [۹] [۱۰] اما در دوره‌های مختلف حکومت عثمانی قبایل ترکمن نیز به این شهر کوچ داده شده‌اند[۱۱]. کرکوک در منطقه گسترده‌ای دارای جمعیتی آمیخته از اقوام گوناگون واقع شده‌است و این منطقه در گذر سده بیستم شاهد تغییرات بزرگی در ترکیب قومی خود بوده‌است. هر سه قوم کرد، ترکمن‌های عراق، و عرب‌ها بر این شهر و منطقه ادعای ارضی دارند و هر سه گروه برای مدعای خود شواهد تاریخی ارائه می‌دهند.[۱۲] پروژه تعریب این شهر مهم‌ترین پروژه عربی کردن در زمان صدام حسین بود.

بر اساس ادعای ترکمن‌ها در زمان چیرگی حکومت عثمانی بر این منطقه، ترکمن‌ها اکثریت جمعیت شهر کرکوک را تشکیل می‌دادند اما کردها در مناطق روستایی پیرامون شهر اکثریت داشتند.[۱۳] استخراج نفت در میدان‌های نفتی کرکوک که از حدود سال ۱۹۳۰ آغاز شد نیز مهاجرت شمار زیادی از کارگران عرب و کرد را به استان کرکوک در پی داشت و این شهر رفته‌رفته از حالت یک شهر ترکمن‌نشین به‌در آمد.[۱۴][۱۵]

بر پایه سرشماری رسمی سال ۱۹۵۷ در آن سال از بین (۱۲۰٫۴۰۲ نفر) کل ساکنان شهر کرکوک: ترکمن‌ها (۴۵٫۳۰۶ نفر)، کردها (۴۰٫۰۳۷ نفر)، عرب‌ها (۲۷٫۱۲۷ نفر)، سریانی‌ها (۱٫۵۰۹ نفر) و یهودی‌ها (۱۰۱ نفر) از جمعیت شهر را تشکیل می‌دادند. [۱۶] که بر این اساس ترکمن‌ها: ۴۰ درصد، کردها: ۳۵ درصد و عرب‌ها: کمتر از ۲۵ درصد از ساکنان شهر را شامل می‌شدند.[۱۷]

نتایج سرشماری از شهر کرکوک و استان کرکوک ۱۹۵۷[۱۸]
زبان مادری شهر کرکوک باقی استان کرکوک کل استان کرکوک کل استان کرکوک%
کردی ۴۰٬۰۴۷ ۱۴۷٬۵۴۶ ۱۸۷٬۵۹۳ ۴۸٫۲٪
عربی ۲۷٬۱۲۷ ۸۲٬۴۹۳ ۱۰۹٬۶۲۰ ۲۸٫۲٪
ترکی ۴۵٬۳۰۶ ۳۸٬۰۶۵ ۸۳٬۳۷۱ ۲۱٫۴٪
آرامی ۱٬۵۰۹ ۹۶ ۱٬۶۰۵ ۰٫۴٪
عبری ۱۰۱ ۲۲ ۱۲۳ ۰٫۰۳٪
دیگر ۶٬۳۳۰ ۲۱۵ ۶٬۵۴۵ ۱٫۷۷٪
کل ۱۲۰٬۴۰۲ ۲۶۸٬۴۳۷ ۳۸۸٬۸۲۹ ۱۰۰٪

سیاست‌های عربی‌سازی صدام حسین در این منطقه پس از سال ۱۹۹۱ باعث تبعید و کشتار حدود ۱۲۰ هزار کرد (پروژه انفال)، ترکمن و آشوری از استان‌های شمالی عراق به جنوب آن کشور شد که به گفته دیدبان حقوق بشر سازمان ملل بیشتر آن‌ها از کرکوک و روستاهای اطراف بودند.[۱۹]

در سال ۲۰۰۳ مساحت استان کرکوک ۹۶۷۹ کیلیومتر مربع و جمعیت آن ۸۴۸٬۰۰۰ نفر بوده است. پس از سرنگونی رژیم صدام در سال ۲۰۰۳ بسیاری از کردها و تعدادی از ترکمن‌های رانده شده به شهر بازگشته و از سوی دیگر بسیاری از عشایر عرب اسکان داده شده در آنجا به مناطق جنوبی خود بازگشتند. این پدیده در بسیاری از شهرها مانند کرکوک که مورد نسل‌کشی و عربی کردن واقع شده بودن روی داد.[۲۰] به گونه‌ای که از سال ۲۰۰۳ تا سال ۲۰۱۰ جمعیت کردها در شهر کرکوک از ۱۵۰٫۰۰۰ به ۳۵۰٫۰۰۰ نفر افزایش یافته‌است.[۲۱]

در اوایل سالهای سرنگونی صدام در سال ۲۰۰۳ میلادی حکومت انتقالی برای بازگشت بیرون شدگان فرایندی را آغاز کرد.کردها نیز کوشش بسیاری برای بازگشت به کرکوک کردند و بر همین پایه ۳۰۰ هزار تن که بیشترشان کرد بودند به کرکوک بازگشتند و جمعیت شهر از ۸۵۰ هزار تن به ۱۱۵۰۰۰۰ هزارن تن رسید.پس از آن پیش مرگهای کرد محدودیت ها و خشونتهایی را علیه ساکنان غیرکرد کرکوک مانند عربها و ترکمنها اعمال کردند که بر همین پایه ۱۵۰ هزار عرب شیعه مجبور به ترک کرکوک شدند.طی سالهای بعدی ۳۵۰ هزار کرد که نیمی از آنها هیچ گاه در کرکوک زندگی نکرده بودند با پشتیبانی و تشویق دو حزب اصلی کرد ضمن خرید زمینهای عربها و ساخت و ساز در آنها به کرکوک مهاجرت کردند.[۲۲]

کرکوک در طول تاریخ شهری کردنشین بوده که اقلیت بزرگ ترکمن و اقلیتهای کوچک عرب، آشوری، و یهودی در طول زمان یا به آنجا کوچ کرده‌اند و یا از دیرباز در این دیار می‌زیسته‌اند [۲۳]. اما به دلیل وجود منابع نفت حکومت‌های مختلف عراق قبل از سال ۲۰۰۳ در پی تغییر ترکیب جمعیت این شهر به سود اعراب تحت عنوان پروژه تعریب بوده‌اند. پس از تصویب قانون اساسی عراق، بر اساس یکی از بندهای آن موسوم به بند 140 باید در مناطق کردنشین خارج از اداره اقلیم کردستان عراق از جمله کرکوک، خانقین، شنگال و غیره همه‌پرسی جهت تمایل به بازگشت به اداره حکومت اقلیم کردستان برگزار شود[۲۴] [۲۵] [۲۶].

در مجلس استانی کرکوک (با مجموعاً ۴۱ عضو) ترکیب مجلس استان در سال (۲۰۱۱) به صورت زیر بوده‌است: ۲۷ عضو کرد، ۸ عضو عرب و ۶ عضو ترکمن.[۲۷] در انتخابات سال ۲۰۱۴ برای مجلس نمایندگان عراق از استان کرکوک، ۸ نماینده کرد، ۲ نماینده ترکمن و ۲ نماینده عرب هستند.[۲۸]

محله‌ها

محله‌های اصلی شهر کرکوک:[۲۹]

  • کردنشین:

رحیم‌آباد (واقع در دروازه شمالی شهر کرکوک)، شورجه، آزادی، اسکان، بلاخ، قوریه و ماموستائیان، اطراف ارگ کرکوک

  • ترکمن‌نشین:

مصلی، بیریادی، بلاغ، معلمین، راه بغداد، تسعین، قوریا، عرفه، قصاب خانه، الماس، ۱أذار، الحی العسکری

  • عرب‌نشین:

مناطق کارگران (واقع در جاده بغداد)، منطقه یک حزیران، منطقه نصر و عروبه، القادسیة، غرناطه

  • آشوری‌نشین:

شاطرلو، عرفه، الماس

شهرهای خواهرخوانده

تاریخ کشور شهر خواهرخوانده
۲۰۱۲ ترکیهترکیه قونیه[۳۰]


منابع

  1. "World Gazetteer". World Gazetteer. 2009-01-26. Archived from the original on 9 Feb 2013. Retrieved 2009-01-26. 
  2. http://witebej.com/F_HewalDireje.aspx?Cor=Kurdistan&Jimare=1261
  3. Soldiers Help Preserve Archeological Sites By Sergeant Sean Kimmons
  4. Edward Balfour, Encyclopaedia Asiatica, p. 214, Cosmo Publications, 1976
  5. The Acts of Mar Mari the Apostle By Amir Harrak. p. 27.
  6. The World's Greatest Story: The Epic of the Jewish People in Biblical Times By Joan Comay. p. 384.
  7. دانشنامه ایرانیکا مدخل بث سلوک، مایکل مورونی
  8. Iraq’s Policy of Ethnic Cleansing: Onslaught to change national/demographic characteristics of the Kirkuk Region by Nouri Talabany
  9. http://www.loghatnaameh.org/dehkhodaworddetail-6a0101c7ab324a83a3979cdb244b9fc8-fa.html
  10. http://www.vajehyab.com/dehkhoda/%DA%A9%D8%B1%DA%A9%D9%88%DA%A9
  11. http://en.wikipedia.org/wiki/Iraqi_Turkmens
  12. Bruinessen, Martin van, and Walter Posch. 2005. Looking into Iraq. Paris: European Union Institute for Security Studies.
  13. Bruinessen, Martin van, and Walter Posch. 2005. Looking into Iraq. Paris: European Union Institute for Security Studies.
  14. Bruinessen, Martin van, and Walter Posch. 2005
  15. Bruinessen, Martin van, and Walter Posch. 2005. Looking into Iraq. Paris: European Union Institute for Security Studies.
  16. Bruinessen, Martin van, and Walter Posch. 2005. Looking into Iraq. Paris: European Union Institute for Security Studies.
  17. Understanding radical Islam: medieval ideology in the twenty-first century,Brian R. Farmer, page 154, 2007
  18. Anderson, Liam D.; Stansfield, Gareth R. V. (2009), Crisis in Kirkuk: The Ethnopolitics of Conflict and Compromise, University of Pennsylvania Press, p. 43, ISBN 0-8122-4176-2 
  19. Human Rights Watch, "Iraq: forcible expulsion of ethnic minorities", Human Rights Watch Vol. 15 No. 3 (E), March 2003.
  20. کشف یک گور دسته جمعی در کرکوک-ایسنا
  21. Reuter, July 31 2011. Analysis: Kurds serve warning as U.S. withdrawal nears.
  22. محمود دهقانی. «کرکوک در انتظار بحرانی بزرگ». مرکز تحقیقات استراتژیک، خرداد 1386. بازبینی‌شده در تیر 1393. 
  23. http://www.encyclopedia.com/topic/Kirkuk.aspx#2
  24. http://www.com140.com/
  25. http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/kirkuks-article-140-expired-or-not
  26. http://www.rferl.org/content/article/1073445.html
  27. انتخابات مجلس استانی کرکوک
  28. http://www.alsumaria.tv/Iraq-Elections-2014/Province/4/%D9%83%D8%B1%D9%83%D9%88%D9%83
  29. کرکوک، تصویری دقیق پیش از انفجار
  30. [http://www.kurdpress.com/Fa/NSite/FullStory/News/?Id=36676#Title= کرکوک%20و%20قونیه%20خواهرخوانده%20شدند «کرکوک و قونیه خواهرخوانده شدند»]. خبرگزاری بین‌المللی کردپرس-سه شنبه ۲۸ آذر ۱۳۹۱.