اروندرود

اروندرود
اروندرود
سرچشمه	دجله، فرات، کارون
ریزشگاه	خلیج فارس
ریزشگاه‌های حوضه زهکشی	ایران، عراق
طول	۲۰۰ کیلومتر
ارتفاع	- متر
میانگین بده	۱۷۵۰ متر مکعب بر ثانیه

اَروَندرود (به عربی: شط العرب) رودخانهٔ پهناوری است در جنوب غربی ایران و در مرز ایران و عراق که از همریزش رودهای دجله، فرات و سپس کارون پدید آمده‌است. دجله و فرات پیش از پیوستن به کارون در شهر قرنه در ۳۷۵ کیلومتری جنوب بغداد به هم می‌پیوندند. درازای اروندرود از قرنه تا ریزشگاه آن در خلیج فارس ۱۹۰ کیلومتر است. ریزشگاه اروندرود در میان شهر ایرانی اروندکنار و شهر عراقی فاو است.

ایران و عراق سابقهٔ مناقشات طولانی بر سر مالکیت و حق استفاده از این رودخانه دارند. این مناقشات سابقه‌ای ۴۰۰ ساله دارد و از زمان همجواری امپراطوری عثمانی با مرزهای غربی ایران آغاز شده است. در طول این مدت قراردادهای متعددی برای چگونگی بهره‌برداری از رودخانه بین دو کشور به امضا رسیده است. مهمترین این پیمان‌ها پیمان ۱۹۷۵ الجزایر می‌باشد که بخشی از آن در ارتباط با تعیین مرز در محل رودخانه است. این قرارداد تا امروز پابرجا مانده است.

تاریخ

نقشه.

اروندرود در شاهنامه چند بار و بکار رفته که در آن شاعر به رودخانه ای که به عربی دجله خوانده میشود و در نزدیکی شهر بغداد است اشاره دارددر صورتی که فاصله اروند رود با بغداد ۳۷۵ کیلومتر است:

«

همی رفت منزل به منزل چو باد/سری پر ز کینه دلی پر ز درد به اروند رود اندر آورد روی/چنان چون بود مرد دیهیم جوی اگر پهلوانی ندانی زبان /بتازی تو اروند را دجله خوان دگر منزل آن شاه آزادمرد/لب دجله و شهر بغداد کرد

»

و همچنین:

«

فرخ زاد هر مزد با آب چشم / به اروند رود اندر آمد بخشم به کرخ اندر آمد یکی حمله برد / که از نیزه داران نماند ایچ گرد هم آنگه ز بغداد بیرون شدند / سوی رزم جستن به هامون شدند چو برخاست گرد نبرد از میان / شکست اندر آمد به ایرانیان

»

وهمچنین احمد کسروی در کتاب تاریخ پانصد ساله خوزستان بارها از نام شط العرب برای این رودخانه استفاده نموده و در این کتاب هیچ استفاده ای از نام اروند رود برای این رودخانه نکرده است

این رودخانه در کتب جغرافیایی بعد از اسلام توصیف شده‌است اما در بعضی منابع گاهی اوقات توصیف اروند بر رود کارون دلالت دارد و در مواردی بر شط العرب یا اروندرود.

در اوستا اگرچه از نام خلیج فارس بطور صریح نام برده نشده اما در مهریشت در مبحث مهر یا میترا اشاره‌ای نیز به اروندرود شده‌است که در آن دوره «ارونگ» یا «ارنگ» گفته می‌شده‌است و چنین آمده:

«

«دارنده دشت‌های فراخ» و «اسب‌های تیزرو» که از سخن راستین آگاه است و پهلوانی است خوش اندام و نبرد آزما، دارای هزار گوش و هزار چشم و هزار چستی و چالاکی یاد شده، کسی است که جنگ و پیروزی با اوست، هرگز نمی‌خسبد، هرگز فریب نمی‌خورد، اگر کسی با او پیمان شکند خواه در شرق هندوستان باشد یا بر دهنه شط ارنگ، از ناوک او گریز ندارد، او نخستین ایزد معنوی است که پیش از طلوع خورشید فنا ناپذیر تیز اسب بر بالای کوه هرا بر می‌آید و از آن جایگاه بلند سراسر منزلگاه‌های آریایی را می‌نگرد.

»

اروند واژه‌ای پارسی میانه است به معنی بزرگ و شکوه و در دوره باستان به همه طول رود دجله و اروندرود امروزی گفته می‌شد. اگر اروند را با تلفظ اوروند بخوانیم معنی آب رونده یا رودخانه معنی می‌دهد. نام دجله نیز عربی‌شده تیگره پارسی باستان است که تیگره نیز صورت کهن همان واژه تیز است.

ایران و عراق در ۱۵ اسفند سال ۱۳۵۳ طی معاهده ۱۹۷۵ الجزایر ژرفگاه اروندرود را به عنوان خط مرزی میان دو کشور تعیین کردند. همچنین نام این رودخانه در مجله نشنال جئوگرافیک شط العرب ثبت شده است

مناقشه بین ایران و عراق

اروندرود در سواحل بصره، عراق

مالکیت اروند رود مسئله‌ای است که از دیرباز مورد اختلاف ایران و همسایه غربی خود بوده‌است. دولت عراق و پیش از آن دولت عثمانی ادعا می‌کرده‌اند که کل اروندرود به آن کشور تعلق داشته و مرز دو کشور در ساحل شرقی این رودخانه است. در مقابل دولت ایران نیز معتقد بوده که اروندرود یک رودخانه مرزی و متعلق به هر دو کشور است و بر اساس عرف بین‌المللی مرز دو کشور، باید ژرفگاه رودخانه باشد. تاکنون چندین قرارداد بین ایران و عثمانی و بعد ایران و عراق منعقد شده که مهمترین آنها عبارتند از:

• عهدنامه ارزروم ۲ (۱۸۴۷)
• پروتوکل استامبول (۱۹۱۳)
• صورتجلسات تحدید حدود (۱۹۱۴ تا ۱۹۳۷)
• عهدنامه ۱۹۳۷
• پیمان ۱۹۷۵ الجزایر

منابع

• کتاب گیتاشناسی ایران جلد سوم-مهندس عباس جعفری - چاپ ۱۳۸۴

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار منابعی در رابطه با اروندرود موجود است.

• The Iran–Iraq border، ۱۸۴۰–۱۹۵۸ بایگانی دانشگاه کمبریج