جمهوری مهاباد

جمهوری مهاباد کۆماری مەهاباد
—  جمهوری خودمختار  —
پرچم مهر
شعار: ای رقیب
کشور	جمهوری مَهاباد
پایتخت	مهاباد
تاسیس خروج شوروی انحلال اعدام سران	۲۲ ژانویه ۱۹۴۶ (۲ بهمن ۱۳۲۴) ژوئن ۱۹۴۶ ۱۵ دسامبر ۱۹۴۶ (۱۶ آذر ۱۳۲۵) ۳۰ مارس ۱۹۴۷
دولت
- رئیس جمهور نخست وزیر	قاضی محمد حاجی بابا شیخ
مساحت
- جمعاً	۳۷٬۴۳۷ کیلومترمربع

جمهوری مَهاباد نام یک جمهوری خودمختار در شمال غربی ایران بود که در ۲۲ ژانویه ۱۹۴۶ (سه شنبه، ۲ بهمن ۱۳۲۴) با حمایت ارتش سرخ شوروی تشکیل داده شد.

مرکز آن در شهر مهاباد و رئیس این حکومت قاضی محمد بود.

پیش زمینه

وزیر جنگ صدر قاضی پسر عموی قاضی محمد و وزیر کشور نیز سیف قاضی برادر کوچک‌تر قاضی محمد بودند که هر کدام دارای تحصیلات عالی در روسیه و مسلط بر زبانهای ترکی و روسی و فارسی بودند که هم‌زمان با قاضی محمد در شهر مهاباد به دار آویخته شدند.

مصطفی بارزانی نیز به عنوان ژنرال ارتش با پیش مرگ‌های خود به جمهوری مهاباد پیوست.

نهایتاً جمهوری مهاباد کمتر از یکسال دوام آورد و پس از خروج ارتش شوروی از ایران اعدام رئیس جمهوری وقت (قاضی محمد) و سران آن همراه بود.

تاریخچه

در سپتامبر ۱۹۴۵ قاضی محمد و عده‌ای دیگر از شخصیت‌های جمعیت احیای کرد به شوروی دعوت شدند و با جعفر باقراف نخست وزیر جمهوری آذربایجان شوروی دیدار کردند. این نیروها خواهان کشوری کرد بودند و امیدوار بودند اتحاد شوروی از کمک مالی و تسلیحاتی بدانها دریغ نورزد. در بازگشت از این سفر بیانیه‌ای با امضاء قاضی محمد و ۱۰۵ تن از سرشناسان کرد انتشار یافت. در این بیانیه تأسیس حزب دموکرات کردستان اعلام و هدف‌های حزب برشمرده شد. بدین طریق در روز دوم آبان ماه سال ۱۳۲۴ برابر با ۱۹۴۵ میلادی، کنگره اول حزب دموکرات کردستان منعقد شد.

تنها ۱۵۹ روز بعد از تأسیس یعنی روز دوم بهمن ماه ۱۳۲۴ (برابر با ۲۲ ژانویه ۱۹۴۶)، این حزب با استفاده از شرایط مناسب آن زمان (اشغال ایران توسط متفقین) و با حمایت دولت شوروی در بخشی از خاک کردستان ایران (که در اشغال شوروی بود) جمهوری خودمختار مهاباد را تشکیل داد.

جمهوری کردستان تنها ۱۱ ماه دوام آورد و علت آن انعقاد قراردادی از جانب دولت وقت ایران با اتحاد جماهیر شوروی و حمله ارتش ایران به کردستان بود.

ارتش نهایتا در ۱۶ آذر ۱۳۲۵ جمهوری مهاباد را سرنگون کرد و نخستین رهبر حزب دموکرات و رئیس جمهور وقت یعنی قاضی محمد را به همراه بسیاری دیگر (همچون حامد مازوجی) در میدان مرکزی شهر مهاباد به دار آویخت. اعدام‌های دیگری در سقز و سایر شهرها نیز صورت گرفت. سایر اعضای حزب نیز یا زندانی شدند و یا موفق شدند به خارج و بویژه به مناطق کردنشین شمال عراق بگریزند.

پیوند به بیرون

• حزب دموکرات کردستان شصت ساله شد
• قاضی محمد تجزیه طلب نبودانگلیسی‌ها او را کشتند نه قوام السلطنه
• جمهوری مهاباد
• آیا تکرار افترا دشمنان لطمه به خود ما نمی‌زند؟!
• جمهوری مهاباد، پروسه ای هویت گرا یا پروژه ای استعماری؟
• مهاباد مه آلود!

پانویس

(چهل سال مبارزه در راه آزادی‌. چاپ دوم. ۱۳۶۷)

کتابشناسی و پیوند به بیرون

1. «The Republic of Kurdistan: Fifty Years Later,» International Journal of Kurdish Studies, ۱۱, no. ۱ & ۲, (۱۹۹۷).
2. The Kurdish Republic of ۱۹۴۶, William Eagleton, Jr. (London: Oxford University Press, ۱۹۶۳)
3. Moradi Golmorad: Ein Jahr autonome Regierung in Kurdistan, die Mahabad-Republik ۱۹۴۶ - ۱۹۴۷ in: Geschichte der kurdischen Aufstandsbewegungen von der arabisch-islamischen Invasion bis zur Mahabad-Republik, Bremen ۱۹۹۲, ISBN ۳۹۲۹۰۸۹۰۰۹
4. M. Khoubrouy-Pak: Une république éphémère au Kurdistan, Paris u.a. ۲۰۰۲, ISBN ۲۷۴۷۵۲۸۰۳۰
5. Archie Roosevelt, Jr., «The Kurdish Republic of Mahabad», Middle East Journal, no. ۱ (July ۱۹۴۷), pp. ۲۴۷-۶۹.
6. The Kurds: People without a country, Encyclopedia Britannica [۱]
7. Meiselas, Susan Kurdistan In the Shadow of History, Random House, ۱۹۹۷. ISBN ۰۶۷۹۴۲۳۸۹۳
8. McDowall, David A Modern History of the Kurds, I. B. Tauris, ۱۹۹۶ (Current revision at May ۱۴, ۲۰۰۴). ISBN ۱۸۶۰۶۴۱۸۵۷
9. Yassin, Burhaneddin A., Vision or Realty: The Kurds in the Policy of the Great Powers, ۱۹۴۱-۱۹۴۷, Lund University Press, Lund/Sweden, ۱۹۹۵. ISSN ۰۵۱۹-۹۷۰۰, ISBN ۹۱-۷۹۶۶-۳۱۵-X Lund University Press. ou ISBN 0-86238-389-7 Chartwell-Bratt Ltd.
10. Масуд Барзани. Мустафа Барзани и курдское освободительное движение. Пер. А. Ш. Хаурами, СПб, Наука, ۲۰۰۵. (روسی)
11. М. С. Лазарев. Курдистан и курдский вопрос (۱۹۲۳—۱۹۴۵). М., Издательская фирма «Восточная литература» РАН, ۲۰۰۵. (روسی)
12. Жигалина О. И. Национальное движение курдов в Иране (۱۹۱۸—۱۹۴۷). М., «Наука», ۱۹۸۸. (روسی)
13. История Курдистана. Под ред. М. С. Лазарева, Ш. Х. Мгои. М., ۱۹۹۹. (روسی)
14. Муртаза Зарбахт. От Иракского Курдистана до другого берега реки Аракс. Пер. с курдск. А. Ш. Хаурами. М.-СПб, ۲۰۰۳. (روسی)