کشاورزی در ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
استفاده زمین در ایران
عمده زمین‌های زراعی در ایران
یک مزرعه چای در لاهیجان در حال برداشت چای, شمال ایران.

ایران نخستین کشور دنیاست که در آن کشاورزی و زراعت آغاز گردیده‌است.[۱] تقریباً یک سوم زمین‌های ایران قابلیت کشاورزی را دارند اما به دلیل خاک نامرغوب و نامناسب بودن توزیع آب در بیشتر نواحی، در اکثریت زمین‌های قابل کشت در ایران کشت و زرعی انجام نمی‌شود. فقط ۱۲٪ از وسعت ایران تحت عملیات کشاورزی می‌باشند (شامل باغات، تاکستان‌ها و زمین‌های قابل کشتکاری) اما کمتر از یک سوم از زمین‌های قابل کشتکاری تحت آبیاری بوده و مابقی تحت کشاورزی خشک می‌باشند. شمال و شمال‌غرب ایران دارای خاک حاصلخیز هستند.

ایران در زمینه کشاورزی و باغداری، در خصوص برخی تولیدات دارای رتبه‌های بالایی است. بنا بر آمار سال ۲۰۰۷، این کشور در تولید خیار در جهان دارای مقام دوم،[۲] بادام مقام چهارم،[۳] سیب مقام پنجم[۴] گیلاس سوم،[۵] انجیر مقام سوم،[۶] پسته مقام اول،[۷] طالبی مقام چهارم،[۸] گردو مقام چهارم،[۹] زردآلو مقام دوم،[۱۰] خرما مقام دوم،[۱۱] نخود مقام چهارم،[۱۲] هندوانه مقام پنجم،[۱۳] می‌باشد.

پیشینه[ویرایش]

درخت پسته در کرمان
نوشتار اصلی: پیشینه کشاورزی در ایران

ایران نخستین کشور دنیاست که در آن کشاورزی و زراعت آغاز گردیده‌است و انسان اولیه برای اولین بار در فلات ایران به کشت و آبیاری و پرورش دام مشغول شده‌است. در قرن اول پیش از میلاد ایرانی‌ها همه درختان میوه‌ای که در یونان کشت می‌شده (به استثنای زیتون) کشت می‌کرده‌اند. با هجوم اسکندر کشاورزی ایران رو به زوال گذاشت و بسیاری از مزارع از بین رفت و این وضع تا زمان به حکومت رسیدن اردشیر بابکان ادامه یافت. ساسانیان به بازسازی قنات‌ها و تشویق و گسترش کشاورزی، باغبانی و دامپروری پرداختند. پس از ساسانیان تا حمله مغول، کشاورزی ایران به تناوب دچار رکود (در زمان بنی امیه) و پیشرفت (در زمان بنی عباس و حکومتهای محلی) گردید.

دانشمندان این سرزمین در خلال مطالعه درباره ویژگی دارویی گیاهان به امور کاملاً فنی نیز می‌پرداختند و دستگاه‌هایی برای بهره برداری از آب تهیه دیدند که از آن جمله می‌توان چرخ چاه خودکار را نام برد.[۱۴]

تولید و مصرف[ویرایش]

کالا; ارزش بین‌المللی; x$1000 مقدار; برحسب تن
شیر ۱٬۷۱۵٬۳۱۳ ۶٬۵۰۰٬۰۰۰
انگور ۱٬۳۹۱٬۷۰۰ ۲٬۹۰۰٬۰۰۰
گوجه فرنگی ۱٬۱۸۴٬۶۵۰ ۵٬۰۰۰٬۰۰۰
گندم ۱٬۱۶۹٬۶۰۳ ۱۵٬۰۰۰٬۰۰۰
سیب ۷۶۴٬۰۰۵ ۲٬۶۶۰٬۰۰۰
پسته ۷۶۰٬۱۸۴ ۲۳۰٬۰۰۰
سیب‌زمینی ۷۲۹٬۶۰۱ ۴٬۵۰۰٬۰۰۰
تخم‌مرغ ۵۴۳٬۵۴۳ ۷۱۱٬۰۰۰
برنج ۴۷۱٬۱۳۵ ۲٬۸۰۰٬۰۰۰
پرتقال ۴۰۴٬۲۰۲ ۲٬۳۰۰٬۰۰۰
هندوانه ۳۴۴٬۰۹۱ ۳٬۳۰۰٬۰۰۰
تره‌بار ۳۲۸٬۳۸۷ ۱٬۷۵۰٬۰۰۰
خرما ۳۱۳٬۴۷۰ ۱٬۰۰۰٬۰۰۰
پیاز ۳۱۳٬۲۹۳ ۱٬۷۰۰٬۰۰۰
خیار و خیار ترشی ۲۹۰٬۱۴۶ ۱٬۷۲۰٬۰۰۰
چغندر قند ۲۴۳٬۹۵۹ ۵٬۳۰۰٬۰۰۰
میوه ۲۲۳٬۳۱۴ ۱٬۴۰۰٬۰۰۰
طالبی ۲۱۸٬۰۹۱ ۱٬۲۳۰٬۰۰۰
آجیل(نداشتن معادل فارسی) ۲۰۸٬۵۰۶ ۱۷۰٬۰۰۰
گیلاس ۱۹۶٬۳۱۷ ۲۲۵٬۰۰۰

رتبه‌های تولید محصولات کشاورزی[ویرایش]

رتبه جهانی

رتبه ۱ در تولید: زعفران، پسته، خاویار، زرشک، میوه توتی انار

رتبه ۲ در تولید: زرد الو، خرما

رتبه ۳ در تولید: هندوانه، گیلاس، طالبی، سیب، خیار

رتبه ۴ در تولید: گوسفند، میوه جات، به، پشم، بادام، گردو

رتبه ۵ در تولید: سبزیجات، رازیانه، نخود

رتبه ۶ در تولید: آجیل، شیر گاو، گوجه فرنگی

رتبه ۷ در تولید: انگور، پیاز، آلبالو، کیوی، شیر گوسفند

رتبه ۸ در تولید: ادویه جات، هلو، نارنگی، لیمو (زرد و سبز)، پرتقال، شیر بز، کدو، کدو تنبل، خرچه (میوه‌ای که در آذربایجان غربی می‌روید) رتبه ۹ در تولید: عدس

رتبه ۱۰ خرمالو، چای، عسل

بیشترین تولیدات بر اساس وزن در سال ۱۳۹۰[ویرایش]

گندم ۱۴ میلیون تن

گوجه فرنگی ۶٫۸ میلیون تن

شیر گاو ۶٫۳ میلیون تن[۱۵]

آبیاری و زمین‌های تحت کشت[ویرایش]

با وجود اینکه ایران کشور وسیعی است، رویهم‌رفته خاک ایران برای کشاورزی در ابعاد بزرگ آنچنان مناسب نیست. تنها ۱۲٪ از مساحت ایران یعنی کمتر از ۲۰۰ هزار کیلومتر مربع تحت عملیات کشاورزی می‌باشد. هنوز ۶۳٪ زمین‌های با ظرفیت کشت و زرع دست نخورده هستند. در ایران از ۵۰٪ تا ۶۰٪ ظرفیت و استعداد زمین‌هایی که تحت عملیات کشاورزی است (۱۸۵ هزار کیلومتر مربع) استفاده می‌گردد. در ایران هم زمین‌های نیاز به آبیاری و هم زمین‌های باران-سیر وجود دارد. زمین های زیر کشت ایران در حدود شانزده میلیون هکتار برآورد میشود و از این زمینها حدود نیمی از آن کشت آبی و نیمی دیگر به صورت دیم کشت میشود.

بارش و تولید محصولات کشاورزی[۱۶]
مارس ۲۰۰۱ مارس ۲۰۰۳ مارس ۲۰۰۵ مارس ۲۰۰۷ مارس ۲۰۰۸ مارس ۲۰۰۹ مارس ۲۰۱۰ مارس ۲۰۱۱
تولید (میلیون تن) ۶۵ ۸۰ ۸۷ ۹۷ ۹۲ ۷۰ ۹۱ ۹۹
بارش (میلی متر) ۵۲ ۷۰ ۶۹ ۶۲ ۷۵ ۵۱ ۶۱ ۶۹

واردات و صادرات[ویرایش]

ارزش تجارت محصولات غذایی و کشاورزی ایران در سال 1392-1391 بالغ بر ۱۸ میلیارد و ۴۱۲ میلیون دلار بوده و از این مقدار ۵٫۲ میلیارد دلار مربوط به صادرات غذایی و کشاورزی و ۱۳ میلیارد و ۲۱۴ میلیون دلار نیز مربوط به واردات محصولات غذایی و کشاورزی کشور بوده است.

۱۰ محصول عمده صادرات غذایی و کشاورزی کشور در سال 1392-1391 به شرح زیر بوده است: انواع پسته خندان (۷۰۶٫۳ میلیون دلار)، رب گوجه فرنگی (۱۶۹٫۹ میلیون دلار)، مغز پسته تازه یا خشک (۱۵۱٫۴ میلیون دلار)، ماست بجز فراورده‌های تعذیه کودکان شیرخوار (۱۴۴٫۷ میلیون دلار)، بستنی و سایر شربتهای یخ‌زده حتی دارای کاکائو (۱۴۰٫۹ میلیون دلار)، شیرینی همچنین شکلات سفید بدون کاکائو (۱۳۷٫۸ میلیون دلار)، تیزابی بی‌دانه انگور خشک کرده (۱۳۳٫۶ میلیون دلار)، هندوانه (۱۳۰٫۱ میلیون دلار)، بیسکویتهایی که به آنها مواد شیرین‌کننده افزوده‌اند (۱۲۷٫۲ میلیون دلار) و پنیر (۱۲۵٫۱ میلیون دلار).

۱۰ محصول عمده واردات غذایی و کشاورزی کشوردر سال 1392-1391 به شرح زیر بوده است: برنج (۲٫۳ میلیارد دلار)، کنجاله سویا (۱٫۸۲۷ میلیارد دلار)، دانه ذرت دامی (۱٫۵۲۶ میلیارد دلار)، دانه سخت گندم (۱٫۲۷۳ میلیارد دلار)، شکر تصفیه نشده (۸۳۲٫۲ میلیون دلار)، روغن خام سویا (۷۶۵٫۶ میلیون دلار)، پالم اولئین (۶۳۷٫۸ میلیون دلار)، قطعات گوشت بی استخوان یخ زده از نوع گاو (۳۷۸٫۶ میلیون دلار)، موز سبز تازه یا خشک کرده (۳۵۲٫۸ میلیون دلار) و کره بسته‌بندی شده به صورت بسته‌های بیش از ۵۰۰ گرم (۲۶۸٫۲ میلیون دلار). [۱۷]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Agriculture in Iran»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۷ مارس ۲۰۱۱).