انتخابات در ایران

در جمهوری اسلامی ایران انتخاب در سطوح مختلف برگذار می‌شود. هم‌اکنون همهٔ قوه‌ها با رای مستقیم یا غیرمستقیم مردم تعیین می‌شود.

تاریخچه

قاجاریه

پس از انقلاب مشروطه در شاهنشاهی ایران در زمان مظفرالدین‌شاه قاجار، حکومت مشروطه در ایران تشکیل شد و نخستین انتخابات‌ها کمی بعد در ایران آغاز شد.

فرمان مظفرالدین شاه در تاریخ ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی برای آغاز به کار مجلس:

مصصم شدیم که مجلس شورای ملی از منتخبین شاهزادگان قاجاریه، علماء، اعیان، اشراف، ملاکین و تجار و اصناف به انتخاب طبقات مرقومه در دارالخلافه تهران تشکیل و تنظیم شود که در مهام امور دولتی و مملکتی و مصالح عامه مشاوره و مداقه لازمه را به عمل آورده به هیئت وزرای دولت خواه ما در اصلاحاتی که برای سعادت و خوشبختی ایران خواهد شد اعانت و کمک لازم را بنماید.

جمهوری اسلامی

پس از انقلاب اسلامی ایران نیز مردم‌سالاری تشکیل شد و انتخابات ادامه یافت. هم‌اکنون قوهٔ مجریه و مقننه توسط مردم انتخاب می‌شوند و قوه قضائیه توسط رهبر ایران که خود توسط مجلس خبرگان رهبری انتخاب می‌گردد و اعضای مجلس خبرگان رهبر نیز توسط مردم انتخاب می‌شوند.

نوع انتخاب‌ها

شاهنشاهی مشروطهٔ ایران

در زمان قاجار تنها انتخابات مجلس شورای ملی برگزار می‌شد.

پهلوی

در دوره محمدرضاشاه پهلوی دوم، انتخابات مجلس سنا نیز طبق قانون اساسی مشروطه برگزار می‌شد همچنین دو همه‌پرسی نیز برگزار شد.

جمهوری اسلامی ایران

همه‌پرسی‌ها

در ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی با مشارکت و رای بی‌سابقه تصویب شد. ۱۲ مرداد انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی برگزار شد و پس از نهایی شدن، ۱۲ آذرماه قانون اساسی را به همه‌پرسی گذاشتند و تصویب شد و در سال ۱۳۶۸ نیز همه‌پرسی‌ای برای اصلاح چند بند قانون اساسی برگزار شد که تصویب شد.

انتخابات جمهوری اسلامی

طبق قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران چهار دسته انتخابات در ایران برگزار می‌شود انتخابات مجلس شورای اسلامی، انتخابات ریاست جمهوری، انتخابات شورای اسلامی شهر و روستا، انتخابات مجلس خبرگان رهبری نیز برگزار شد.

	انتخابات	تاریخ برگزاری	واجدان	رای‌دهندگان	مشارکت	نامزدان	گزیدگان
۱	همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی	۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸	۲۰٬۸۵۷٬۳۹۱	۲۰٬۴۴۰٬۱۰۸	۹۸٫۰۰	-	-
۲	خبرگان بررسی قانون اساسی	۱۲ مرداد ۱۳۵۸	۲۰٬۸۵۷٬۳۹۱	۱۰٬۷۸۴٬۹۳۲	۵۱٫۷۱	۴۲۸	۷۳
۳	همه‌پرسی تایید قانون اساسی	۱۱ و ۱۲ آذر ۱۳۵۸	۲۰٬۸۵۷٬۳۹۱	۱۵٬۶۹۰٬۱۴۲	۷۵٫۲۳	-	-
۴	ریاست جمهوری ۱	۵ بهمن ۱۳۵۸	۲۰٬۹۹۳٬۶۴۳	۱۴٬۱۵۲٬۸۸۷	۶۷٫۴۲	۱۲۴	۱
۵	مجلس ۱	۲۴ اسفند ۱۳۵۸	۲۰٬۸۵۷٬۳۹۱	۱۰٬۸۷۵٬۹۶۹	۵۲٫۱۴	۳۶۹۴	۲۷۰
۶	ریاست جمهوری ۲	۲ مرداد ۱۳۶۰	۲۲٬۶۸۷٬۰۱۷	۱۴٬۵۷۳٬۴۹۳	۶۴٫۲۴	۷۱	۱
۷	ریاست جمهوری ۳	۱۰ مهر ۱۳۶۰	۲۲٬۶۸۷٬۰۱۷	۱۶٬۸۴۷٬۷۱۵	۷۴٫۲۶	۴۶	۱
۸	خبرگان ۱	۱۹ آذر ۱۳۶۱	۲۳٬۲۷۷٬۸۷۱	۱۸٬۰۱۳٬۰۶۱	۷۷٫۳۸	۱۶۸	۸۲
۹	مجلس ۲	۲۶ فروردین ۱۳۶۳	۲۴٬۱۴۳٬۴۹۸	۱۵٬۶۰۷٬۳۰۶	۶۴٫۶۴	۱۵۹۲	۲۷۰
۱۰	ریاست جمهوری ۴	۲۵ مرداد ۱۳۶۴	۲۵٬۹۹۳٬۸۰۲	۱۴٬۲۳۸٬۵۸۷	۵۴٫۷۸	۵۰	۱
۱۱	مجلس ۳	۱۹ فروردین ۱۳۶۷	۲۷٬۹۸۶٬۷۳۶	۱۶٬۷۱۴٬۲۸۱	۵۹٫۷۲	۱۹۹۹	۲۷۰
۱۲	ریاست جمهوری ۵	۶ مرداد ۱۳۶۸	۳۰٬۱۳۹٬۵۹۸	۱۶٬۴۵۲٬۵۶۲	۵۴٫۵۹	۷۹	۱
۱۳	همه‌پرسی بازنگری قانون اساسی	۶ مرداد ۱۳۶۸	۳۰٬۱۳۹٬۵۹۸	۱۶٬۴۲۸٬۹۷۶	۵۴٫۵۱	-	-
۱۴	خبرگان ۲	۱۹ مهر ۱۳۶۹	۳۱٬۲۸۰٬۰۸۴	۱۱٬۶۰۲٬۶۱۳	۳۷٫۰۹	۱۸۰	۸۳
۱۵	مجلس ۴	۲۱ فروردین	۳۲٬۴۶۵٬۵۵۸	۱۸٬۷۶۷٬۰۴۲	۵۷٫۸۱	۳۲۳۳	۲۷۰
۱۶	ریاست جمهوری ۶	۲۱ خرداد ۱۳۷۲	۳۳٬۱۵۶٬۰۵۵	۱۶٬۷۹۶٬۷۵۵	۵۰٫۶۶	۱۲۸	۱
۱۷	مجلس ۵	۱۸ اسفند ۱۳۷۴	۳۴٬۷۱۶٬۰۰۰	۲۴٬۶۸۲٬۳۸۶	۷۱٫۱۰	۸۳۶۵	۲۷۰
۱۸	ریاست جمهوری ۷	۲ خرداد ۱۳۷۶	۳۶٬۴۶۶٬۴۸۷	۲۹٬۱۴۵٬۷۵۴	۷۹٫۹۳	۲۸۳	۱
۱۹	خبرگان ۳	۱ آبان ۱۳۷۷	۳۸٬۵۵۰٬۵۹۷	۱۷٬۸۵۷٬۸۶۹	۴۶٫۳۲	۳۹۶	۸۶
۲۰	شورای اسلامی ۱	۷ اسفند ۱۳۷۷	۳۶٬۷۳۹٬۹۸۲	۲۳٬۶۶۸٬۷۳۹	۶۴٫۴۲	۳۳۶۱۳۸
۲۱	مجلس ۶	۲۹ بهمن ۱۳۷۷	۳۸٬۷۲۶٬۴۳۱	۲۶٬۰۸۲٬۱۵۷	۶۷٫۳۵	۶۸۵۳	۲۹۰
۲۲	ریاست جمهوری ۸	۱۸ خرداد ۱۳۸۰	۴۲٬۱۷۰٬۲۳۰	۲۸٬۱۵۵٬۹۶۹	۶۶٫۷۷	۸۱۴	۱
۲۳	شورای اسلامی ۲	۹ اسفند ۱۳۸۱	۴۱٬۵۰۱٬۷۸۳	۲۰٬۲۳۵٬۸۹۸	۴۹٫۹۶	۲۱۸۹۵۷	۱۰۹۵۸۸
۲۴	مجلس ۷	۱ اسفند ۱۳۸۲	۴۶٬۳۵۱٬۰۳۲	۲۳٬۷۳۴٬۶۷۷	۵۱٫۲۱	۸۱۷۲	۲۹۰
۲۵٬۱	ریاست جمهوری ۹ دور ۱	۲۷ خرداد ۱۳۸۴	۴۶٬۷۸۶٬۴۱۸	۲۹٬۴۰۰٬۸۵۷	۶۲٫۸۴	۱۰۱۴	۲
۲۵٬۲	ریاست جمهوری ۹ دور ۲	۳ تیر ۱۳۸۴	۴۶٬۷۸۶٬۴۱۸	۲۷٬۹۵۸٬۹۳۱	۵۹٫۷۶	۲	۱
۲۶	خبرگان ۴	۲۴ آذر ۱۳۸۵	۴۶٬۵۴۹٬۰۴۲	۲۸٬۳۲۱٬۲۷۰	۶۱٫۰۰	۴۹۳	۸۶
۲۷	شورای اسلامی ۳	۲۴ آذر ۱۳۸۵	۴۳٬۵۰۰٬۰۰۰	۲۸٬۱۹۹٬۹۰۳	۶۴٫۸۳	۲۴۷۷۵۹	۱۰۹۵۳۶
۲۸	مجلس ۸	۲۴ اسفند ۱۳۸۶	۴۳٬۸۲۴٬۲۵۴	۲۴٬۲۷۹٬۷۱۷	۵۵٫۴۰	۷۶۰۰	۲۹۰
۲۹	ریاست جمهوری ۱۰	۲۲ خرداد ۱۳۸۸	۴۶٬۱۹۹٬۹۹۷	۳۹٬۳۷۱٬۲۱۴	۸۴٫۸۳	۴۷۶	۱
۳۰	مجلس ۹	۱۲ اسفند ۱۳۹۰	۴۸٬۲۸۸٬۷۹۹	۳۰٬۹۰۵٬۶۰۵	۶۴٬۰۰	۵۳۹۵	۲۹۰

تاریخچه قانون انتخابات

قاجاریه

مجلس اول

مطابق فرمان مظفرالدین شاه مجلس شورای ملی به شرح زیر بود:

نمایندگان

سواد خواندن، نوشتن و توان تکلم به زبان فارسی از شرایط نامزدهای انتخابات بود و فقط طبقه‌های خاصی از اجتماع حق داشتند در مجلس نماینده داشته باشند.

رای‌دهندگان

• شرط طبقه اجتماعی: شاهزادگان قاجار، روحانیون، اشراف، تجار، زمین‌داران و اصناف طبقه‌هایی بودند که به فرمان شاه می‌توانستند نمایندگان خود را برگزینند و از مردم عادی کسانی حق رای داشتند که ملکی به ارزش دست کم هزار تومان می‌داشتند و یا جزو اصناف شناخته‌شده می‌بودند و اجاره مغازه‌شان حداقل به اندازه متوسط اجاره محل می‌بود و صنف‌هایی کم‌درآمد مانند حمالان و شتربانان نماینده و حق رای نداشتند.
• شرط سن:داشتن بیست و پنج سال سن و "رعیت ایران" بودن از شرایط افرادی بود که حق رای داشتند.
• شرط جنسیت:زن‌ها حق رای نداشتند.

نتیجه

در مجلس اول تهران ۶۰ نماینده داشت و سایر ایالت‌ها ۹۶ کرسی داشتند. نمایندگان ایالت‌ها توسط مجلس ایالتی به صورت دو مرحله‌ای انتخاب می‌شدند و نتیجهٔ رای مجلس ایالتی نمایندگان مجلس شورای ملی برگزیده می‌شدند.

مجلس عالی

نوشتار اصلی: استبداد صغیر

مجلس عالی پس از استبداد صغیر و به توپ بستن مجلس توسط محمدشاه قاجار و فتح تهران توسط مشروطه‌خواهان تشکیل شد و این مجلس محمدشاه قاجار را عزل کرد و احمدشاه قاجار را به جای وی به پادشاهی رساند.

تغییرات در قانون انتخابات

• نمایندگان مجلس عالی شرط شغل و طبقه اجتماعی را از قانون انتخابات حذف کردند
• شرط ثروت را از ۱۰۰۰ تومان به ۲۵۰ تومان تغییر دادند.
• کرسی‌های تهران را به ۱۵ نماینده کاهش دادند و کرسی ایالت‌های دیگر را به ۱۰۱ کرسی افزایش دادند
• برای اقلیت‌های مذهبی ۴ کرسی تعیین کردند.

مجلس دوم

سه ماه پس از فتح تهران مجلس دوم شورای ملی تشکیل شد.

نظامنامه انتخابات سال ۱۲۸۸

در سال ۱۲۸۸ نظامنامه انتخابات را تصویب کرد و تغییراتی در قانون انتخابات به وجود آورد:

• شرط سن رای‌دهندگان:اتباع حداقل بیست سال داشته باشند
• شرط وضعیت اجتماعی: فرد ایران باشد و یکی از شروط زیر را داشته باشد:
  • معروفیت محلی داشته
  • لااقل شش ماه قبل از انتخاب در محل انتخاب یا توابع آن سکنی داشته باشند
  • لااقل دارای دویست و پنجاه تومان علاقه ملکی یا ده تومان مالیات بده باشند و یا پنجاه تومان عایدی سالیانه داشته‌باشد
  • تحصیل‌کرده باشند
• شرط جنیسیت: زن‌ها حق رای نداشتند.
• افرادی که اجازهٔ رای نداشتند:
  • افراد خارج از رشد
  • آنهاییکه در تحت قیمومیت شرعی هستند
  • تبعه خارجه
  • اشخاصیکه خروجشان از دین حنیف اسلام در حضور یکی از حکام شرع جامع‌الشرایط بثبوت رسیده باشد
  • ورشکستگان بتقصیر
  • مرتکبین قتل و سرقت و مقصرینی که مستوجب مجازات قانونی اسلامی شده‌اند.
  • معروفین بارتکاب قتل و سرقت و غیره که شرعا برائت خود را ثابت نکرده باشند.
  • اهل نظام بری و بحری (نظامیان) که مشغول خدمتند.

نظامنامه انتخابات سال ۱۲۹۰

مجلس دوم در سال ۱۲۹۰ نظامنامه انتخابات تغییراتی داد به شرح زیر بود

• شرط طبقه اجتماعی:شرط مالکیت برای رای‌دهندگان لغو شد.
• افراد زیر به آنهایی که اجازهٔ رای نداشتند افزوده شد:
  • متکدیان
  • اشخاصی که به وسائل بی‌شرفانه تحصیل معاش می‌نمایند
  • مقصرین سیاسی که بر ضد اساس حکومت ملی و استقلال مملکت قیام و اقدام کرده‌اند
• شرط سنی نمایندگان:

سن نامزدهای انتخاباتی باید در محدوده سنی سی تا هفتاد سال باشد

• شرط مذهب:

نمایندگان باید مسلمان باشند مگر نمایندگان اقلیت‌های مذهبی (مسیحی و زرتشتی و کلیمی)

پهلوی

نوشتار اصلی: تصویب‌نامه انجمن‌های ایالتی ولایتی

در سال ۱۳۴۱ قانون در زمان سلطنت محمدرضا پهلوی قانون انجمن‌های ایالتی و ولایتی تصویب شد که در آن شروط زیر را تغییر داد:

• برای اولین بار به زنان ایرانی حق رای می‌داد
• شرط مسلمانی و قسم خوردن به قرآن را برمی‌داشت.

مخالفت‌ها

روحانیون قم مخالفت‌های شدیدی با این قانون نشان دادند و به خشونت نیز کشیده شد ولی در نهایت اجرا شد.

جمهوری اسلامی

ساختار حقوقی جمهوری اسلامی به ترتیبی تنظیم شد که همه مقام‌های حکومتی به صورت مستقیم و یا غیرمستقیم با رای مردم انتخاب شوند و تنها تغییر قانون رای در این دوره در مورد شرط سن رای‌دهندگان بود که در ابتدا به ۱۵ سال رسید و دوباره آن را در سال ۱۳۸۵ از ۱۵ سال به ۱۸ سال تغییر دادند.

منابع

• ایرانی‌ها چگونه صاحب حق رای شدند؟