مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲

اف-۴ فانتوم ۲
نوع هواپیما	جنگنده-بمب‌افکن چندمنظوره
کشور سازنده	ایالات متحده
شرکت سازنده	مک دانل داگلاس
نخستین پرواز	۲۷ می ۱۹۵۸
تاریخ رونمایی	۳۰ دسامبر ۱۹۶۰
وضعیت کنونی	۶۳۱ فروند فعال در کشورهای غیر از ایالات متحده، همچنین به‌عنوان هواپیمای کنترلی - بدون سرنشین (drone) در آمریکا فعال است.
بکارگیرنده(ها)	نیروی هوایی ایالات متحده آمریکا نیروی دریایی ایالات متحده گارد ساحلی ایالات متحده آمریکا نیروی هوایی ایران نیروی هوایی اسرائیل
آغاز ساخت	۱۹۵۸-۱۹۸۱
تعداد ساخته‌شده	۵٬۱۹۵ فروند
بهای هر فروند	۲٫۴ میلیون دلار ایالات متحده مدل اف-۴ای

مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲ (به انگلیسی: McDonnell Douglas F-4 Phantom II)‏ (فانتوم به انگلیسی به معنای شبح) جنگنده/بمب‌افکن دو سرنشینه و ۲ موتوره مافوق صوت و دوربرد است که توانایی عملیات در همه شرایط آب و هوایی را دارد. از فانتوم به عنوان یکی از بهترین جنگنده‌های سده بیستم میلادی نام برده می‌شود. فانتوم ۲ از سال ۱۹۶۰ وارد خدمت در نیروی دریایی ایالات متحده گردید و کمی بعد نیروی هوایی و نیروی تفنگداران دریایی ایالات متحده هم استفاده از آن را آغاز کردند. شرکت مک‌دانل داگلاس این هواپیما را تا اواخر دهه ۱۹۷۰ برای نیروی دریایی ایالات متحده می‌ساخت سرعت فانتوم به عنوان یک جنگنده بزرگ به بیش از ۲/۲ ماخ می‌رسد، در عین حال توانایی حمل ۸۴۸۰ کیلوگرم سلاح و مهمات از جمله موشک٬راکت و بمب را در ۹ جایگاه خارجی دارا می‌باشد. اف-۴ مانند دیگر رهگیرهای زمان خود بدون توپ داخلی طراحی شده بود. در مدل‌های بعدی، توپ چرخشی ام۶۱ والکان جاسازی شد. این جنگنده در ابتدای خدمت خود توانست ۱۵ رکورد جهانی هنگام پرواز همچون حداکثر سرعت و حداکثر ارتفاع پرواز را به خود اختصاص دهد.

فانتوم به طور گسترده در جنگ ویتنام مورد استفاده قرار گرفت و به عنوان یک جنگنده برتری هوایی (و در اواخر جنگ شناسایی و بمب‌افکن) به خوبی ایفای نقش نمود. فانتوم ۴ آخرین جنگنده نیروی هوایی آمریکا بود که خلبانان تک‌خال زیادی در قرن بیستم داشت. در جنگ ویتنام، یک خلبان از نیروی هوایی آمریکا و یک خلبان از نیروی دریایی آمریکا هرکدام به پنج پیروزی در نبرد هوایی دست یافتند و به عنوان خلبان تک‌خال رسیدند. این هواپیما در طی دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ ستون فقرات نیروی هوایی آمریکا را تشکیل می‌داد. این هواپیما به‌تدریج با هواپیماهایی جدیدتری همچون اف۱۵ و اف۱۶ در نیروی هوایی امریکا، اف-۱۴ تام‌کت و اف-۱۸ هورنت در نیروی دریایی آمریکا جایگزین شد. در سال ۱۹۹۱ در جنگ خلیج از فانتوم اف-۴ برای شناسایی، شکار رادارها و موشک‌های زمین‌به‌هوا و نیز تحت‌فشار قرار دادن جنگنده‌های عراقی استفاده شد تا اینکه در سال ۱۹۹۶ میلادی رسما بازنشسته شد. فانتوم اف-۴ تنها هواپیمایی بود که در هر دو تیم نمایش هوایی ایالات متحده یعنی تاندربیردز نیروی هوایی ایالات متحده (اف۴ای) و بلوانجل (متعلق به نیروی دریایی ایالات متحده) (اف۴جی) بکار گرفته شد. فانتوم علاوه بر نیروهای دریایی و هوایی ایالات متحده در ارتش ۱۱ کشور دیگر نیز خدمت کرده‌است. فانتوم‌های اسراییلی در درگیری‌های اعراب و اسراییل عملیات‌های بسیاری انجام داده‌اند.

دولت ایران در سال ۱۹۷۴ تعداد ۲۰۹ فروند از این جنگنده را خرید که در جنگ ایران و عراق نقش مهمی ایفا کردند. این هواپیما هنوز در نیروی هوایی ۱۱ کشور از جمله ایران (انواع E و D ،RF4E) خدمت می‌کند. در نیروی هوایی ایالات متحده از آن به عنوان پهپاد (بدون سرنشین) به عنوان هدف در تمرینات موشکی و درگیری‌های هوایی استفاده می‌شود. خط تولید این هواپیما از ۱۹۵۸ تا ۱۹۸۱ فعال بوده و ۵۱۹۵ فروند اف-۴ در آن تولید شده‌است که بیشترین تعداد هواپیمای مافوق صوت تولید شده از یک نوع در آمریکاست.

توسعه

در سال ۱۹۵۳ دفتر طراحی مک‌دانل کار بر روی اصلاح اف‌۳اچ را آغاز نمود. در سال ۱۹۵۴ یک نمونه کامل از هواپیمای طراحی شده به نام اف۳اج-جی ساخته شد و به نیروی دریایی ارائه گردید. این طرح به شدت مورد توجه قرار گرفت و بنابراین دستور ساخت دو فروند نمونه اولیه از سوی نیروی دریایی به مک‌دانل داده شد. این طرح، هواپیمایی بود تک‌سرنشین و مجهز به ۴ قبضه مسلسل ۲۰ میلیمتری و دارای ۱۱ جایگاه حمل بمب و یا موشک که توانایی عملیات در هم شرایط آب‌وهوایی را دارا بود. نیروی رانش آن توسط ۲ موتور از نوع جی-۶۵ تامین می‌گردید و این جنگنده را به راحتی به سرعت ۱/۵ ماخ می‌رساند. اما در سال ۱۹۵۴ میلادی با توجه به شرایط جدید حاکم بر سیاست خارجی ایالات متحده و مأموریت‌های محوله به نیروی دریایی، موارد مهمی به قابلیت‌های درخواستی مورد نظر برای این جنگنده اضافه شد که موجب تاخیر در طراحی و ساخت این هواپیما گردید، از جمله این موارد می‌توان قابلیت شرکت در عملیات‌های رهگیری و دفاع، قابلیت پرواز در شرایط جوی مختلف و مشکل، اضافه شدن یک رادار پیشرفته و افزودن نفر دوم به خدمه برای هدایت رادار را نام برد.

طراحی

نگاه کلی

کابین اف۴ فانتوم ۲

فانتوم اف۴، جنگنده-بمب‌افکن دوسرننشینه‌ای است که به عنوان هواپیمای رهگیر برای پر کردن خلأ موجود در جنگنده‌های دفاعی نیروی دریایی آمریکا طراحی شد. از نوآوری‌های بکار رفته در آن می‌توان به رادار دوپلر پالس پیشرفته آن و نیز بکارگیری گسترده تیتانیوم در بدنه آن اشاره کرد.

علاوه بر اندازه و بیشینه وزن برخاست بالای ۶۰،۰۰۰ پوندی (۲۷،۰۰۰ کیلوگرم) آن، اف۴ بیشینه سرعت ۲،۲۳ ماخ را دارد و نرخ اوجگیری اولیه آن بیش از ۴۱،۰۰۰ فوت بر دقیقه (۲۱۰ متر بر ثانیه) است. نه محفظه خروجی آن توانایی حمل بیش از ۱۸،۶۵۰ پوند (۸۴۸۰ کیلوگرم) سلاح، شامل موشک‌های هوابه‌هوا، هوابه‌زمین، هدایت‌شده، هدایت‌نشده و بمب‌های هسته‌ای را دارد. همچون دیگر هواپیماهای رهگیر آن زمان، اف۴ بدون توپ داخلی بود.

طراحی این هواپیمای جنگنده دوسرنشینه که برد بالا و امکان حمل جنگ‌افزار بالایی را داشت پایه‌ای برای طراحی نسل بعدی جنگنده‌های سبک بهینه شده برای جنگ در طول روز بود.

ویژگی‌های پرواز

در جنگ‌های هوایی بزرگترین برتری فانتوم شتاب بالای آن بوده است. این توانایی باعث می‌شد خلبان‌های متبحر حق انتخاب برای آغاز یک جنگ هوایی یا عقب نشینی از آن را داشته باشند. هواپیمای غول پیکر فانتوم که برای شلیک موشک‌های هدایت شونده با رادار طراحی شده بودند چابکی رقبای ساخت شوروی خود را نداشتند و گاه در مانورهای سخت از مسیر خود منحرف شده و دچار پیچ خوردن‌های غیر قابل کنترل می‌شد، با این حال خلبانان معتقد بودند که هواپیما انعطاف خوبی در عملکرد دارد و پرواز با آن راحت است. در سال ۱۹۷۲ به بال‌های مدل اف-۴ ای، پیش‌بال را افزودند که به آن توانایی مانور با زاویه حمله بالا را می‌داد.

ویدیویی از پرواز اف-۴ فانتوم۲

موتورهای جی ۷۹ دود سیاه غلیظی را تولید می‌کرد که فانتوم‌ها را از دور قابل شناسایی می‌کرد. خلبانها این دود را با بکار گیری حالت پس سوز از میان می‌بردند اما این کار راندمان سوخت را کم می‌کرد. بعضی از خلبان‌ها پس سوز را در یک موتور هواپیما استفاده می‌کردند که این کار روی شتاب هواپیما همان تاثیر را می‌گذاشت که از پس سوز در هر دو موتور استفاده شود و از طرفی هم دود به شدت سیاه غلیظ موقعیت هواپیما را مشخص نمی‌کرد.

یکی از ضعف‌های بزرگ فانتوم در طراحی‌های اولیه آن نبود مسلسل داخلی در آن بود. چون برای دوره کوتاهی عقیده بر این بود که جنگهای هوایی چرخشی در سرعت‌های مافوق‌صوت غیرممکن است و در واقع به خلبانان یاد داده نمی‌شد که چگونه با این هواپیما با جنگنده‌های دیگر درگیر شوند. اما در واقعیت جنگهای هوایی معمولا در سرعتهای زیر صوت دنبال می‌شدند چون خلبانان با کاهش سرعت خود تلاش می‌کردند پشت سر هواپیمای دشمن قرار بگیرند. ضمنا موشکهای هوابه‌هوای گرمایاب و هدایت‌شده آن دوران هم ضعیف بودند و شانس اصابت کمی داشتند. در نهایت این ضعف با اضافه کردن مسلسل ۲۰ میلیمتری شش لول ام۶۱ والکان در اف-۴ ای جبران شد.

هزینه‌ها

	اف-۴ سی	آراف-۴ سی	اف-۴ دی	اف-۴ ای
هزینه بخش تحقیق و توسعه	–	۶۱،۲۰۰ از ۱۹۶۵ تا ۱۹۳۷ ۴۵۱،۳۴۲ از ۱۹۷۳ تا اکنون	–	۲۲،۷۰۰ از ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۳ ۱۶۷،۴۱۰ از ۱۹۷۳ تا اکنون
بدنه	۱،۳۸۸،۷۲۵ در ۱۹۶۵ ۱۰،۲۴۱،۶۶۴ (اکنون)	۱،۶۷۹،۰۰۰ در ۱۹۶۵ ۱۲،۳۸۲،۴۰۳ (اکنون)	۱،۰۱۸،۶۸۲ در ۱۹۶۵ ۷،۵۱۲،۶۴۵ در ۲۰۰۸	۱،۶۶۲،۰۰۰ در ۱۹۶۵ ۱۲،۲۵۷،۰۳۱ (اکنون)
موتورها	۳۱۷،۶۴۷ در ۱۹۶۵ ۲،۳۴۲،۶۰۵ (اکنون)	۲۷۶،۰۰۰ در ۱۹۶۵ ۲،۰۳۵،۴۶۴ (اکنون)	۲۶۰،۵۶۳ در ۱۹۶۵ ۱،۹۲۱،۶۱۸ (اکنون)	۳۹۳،۰۰۰ در ۱۹۶۵ ۲،۸۹۸،۳۲۳ (اکنون)
تجهیزات الکترونیکی	۵۲،۲۸۷ در ۱۹۶۵ ۱۸۵،۶۱۰ (اکنون)	۲۹۳،۰۰۰ در ۱۹۶۵ ۲،۱۶۰،۸۳۶ (اکنون)	۲۶۲،۱۰۱ در ۱۹۶۵ ۱،۹۳۲،۹۶۰ (اکنون)	۲۹۹،۰۰۰ در ۱۹۶۵ ۲،۲۰۵،۰۸۶ (اکنون)
جنگ‌افزار	۱۳۹،۷۰۶ در ۱۹۶۵ ۱،۰۳۰،۳۱۳ (اکنون)	۷۳،۰۰۰ در ۱۹۶۵ ۵۳۸،۳۶۵ (اکنون)	۱۳۳،۴۳۰ در ۱۹۶۵ ۹۸۴،۰۲۹ (اکنون)	۱۱۱،۰۰۰ در ۱۹۶۵ ۸۱۸،۶۱۰ (اکنون)
مهمات	–	–	۶،۸۱۷ در ۱۹۶۵ ۵۰،۲۷۴ (اکنون)	۸،۰۰۰ در ۱۹۶۵ ۵۸،۹۹۹ (اکنون)
هزینه پرواز	۱،۹ میلیون (۱۹۶۵) ۱۴ میلیون (اکنون)	۲،۳ میلیون (۱۹۶۵) ۱۷ میلیون (اکنون)	۱،۷ میلیون (۱۹۶۵) ۱۲،۵ میلیون (اکنون)	۲،۴ میلیون (۱۹۶۵) ۱۷،۷ میلیون (اکنون)
هزینه تغییرات	۱۱۶،۲۸۹ از ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۳ ۸۵۷،۶۱۶ از ۱۹۷۳ تا اکنون	۵۵،۲۱۷ از ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۳ ۴۰۷،۲۱۸ از ۱۹۷۳ تا ۲۰۰۸	۲۳۳،۴۵۸ از ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۳ ۱،۷۲۱،۷۲۲ از ۱۹۷۳ تا اکنون	۷،۹۹۵ از ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۳ ۵۸،۹۶۲ از ۱۹۷۳ تا اکنون
هزینه پرواز هر ساعت	۹۲۴ در ۱۹۶۵ ۶،۸۱۴ در ۲۰۰۸	۸۶۷ در ۱۹۶۵ ۶،۳۹۵ (اکنون)	۸۹۶ در ۱۹۶۵ ۶،۶۰۸ (اکنون)	۸۶۷ در ۱۹۶۵ ۶،۶۰۸ (اکنون)
هزینه نگهداری به‌ازای هر ساعت پرواز	۵۴۵ در ۱۹۶۵ ۴،۰۱۹ (اکنون)

نکته: مقادیر این جدول با ارزش دلار آمریکا در سال ۱۹۶۵ بیان شده‌اند و تغییرات آن به ازای تورم محاسبه شده‌است.

فانتوم در خدمت نیروی هوایی ایران

اولین اسکادران تخصصی جنگنده اف-۴ دی در ایران-۱۹۷۱

نیروی هوایی شاهنشاهی در ابتدا تصمیم داشت جهت دور کردن میگهای نیروی هوایی شوروی، جنگنده اف-۱۱۱ را از کارخانه جنرال داینامیکس خریداری نماید. ولی با شکست پروژه این هواپیما، آمریکا تصمیم گرفت که جنگنده فانتوم را که در جنگ ویتنام امتحان خوبی پس داده بود را به ایران بفروشد. گفتنی است این هواپیما نیز در نبرد با جنگنده پیشرفته میگ-۲۵ ناکام ماند و ایران مجبور شد از شرکت گرومن سوپر جنگنده اف-۱۴ تام‌کت را خریداری نماید.

نیروی هوایی شاهنشاهی ایران بعد از نیروی هوایی اسرائیل دومین مشتری این جنگنده از لحاظ تعداد سفارش به‌شمار می‌رود. تعداد دقیق فانتوم‌های تحویل شده به ایران از سوی آمریکا دقیقاً مشخص نیست. بر اساس یکی از برآوردها، ۲۹ فروند اف-۴ دی، ۱۶۲ فروند اف-۴ ای و ۱۷ فروند آراف-۴ ای به ایران تحویل داده شده است. منبع خبری دیگری روال سفارش و تحویل فانتوم‌ها به ایران را به این ترتیب معرفی کرده: سفارش ۳۲ فانتوم اف-۴ دی در ۱۹۶۷ و تحویل آنها در سپتامبر ۱۹۶۸، سفارش ۱۷۷ اف-۴ ای و ۱۶ آراف-۴ ای در ۱۹۷۳ و تحویل آنها در ۱۹۷۷.

بسیاری از تجهیزات اضافه و قطعات یدک خریداری شده در آمریکا نگهداری می‌شده‌اند. خلبانان ایرانی این جنگنده در آمریکا و پاکستان دوره‌های آموزشی را طی کرده بودند. نیروی هوایی شاهنشاهی ایران از این جنگنده در جنگ ظفار و کمک به سرکوب شورشیان عمان و همچنین پاسداری از مرزهای شمالی و غربی ایران در برابر تجاوزات هوایی پراکنده شوروی و عراق استفاده نموده است.

بعد از انقلاب ۱۳۵۷ و قطع رابطه ایران و آمریکا، این احتمال وجود دارد که این جنگنده با قطعات اصلی و مادر تجهیز نشده باشد. در طول جنگ ایران و عراق نیز ایران قطعات یدکی این جنگنده را از طرق مختلفی تامین می‌کرد. گاه این قطعات را در چهاچوب توافقاتی همچون ماجرای ایران-کنترا به طور مستقیم از آمریکا تامین می‌کرد. گاه با کمک دلالان اسلحه اسرائیلی به طور مخفیانه، و گاه نیز موتورهای ساخت رولز-رویس پی‌ال‌سی را از کشورهای اروپایی عضو پیمان ناتو خریداری و بجای موتورهای اصلی بدون قطعات یدکی جایگزین می‌کرد.

پیروزی‌های هوایی هواپیماهای اف-۴ ایران در جنگ ایران و عراق

• ۲۹ فروند میگ-۲۱
• ۲۱ فروند میگ-۲۳
• ۱۵ فروند سوخو-۱۷
• ۲ فروند هلیکوپتر میل-۲۴
• ۲ فروند آنتونف-۲۴
• ۲ فروند میراژ اف۱
• ۱ فروند سوپر اتاندارد
• ۱ فروند توپولف-۲۲
• ۱ فروند هلیکوپتر بل ۴۱۲
• ۱ فروند هلیکوپتر سوپر فریو
• در دو پیروزی نیز جنگندهُ دشمن شناسایی نشد.

پیروزی های هوایی جنگنده های فانتوم در جنگ ایران و عراق که تاکنون نام خلبانان آن ثبت شده است

نام خلبان	تعداد پیروزی	جنگنده‌های شکار شده
		نوع	سلاح	تاریخ
عباس دوران	۳	میگ-۲۳ میگ-۲۳ میگ-۲۱	ایم-٧ئی ایم-٧ئی ایم-٧ئی	٥٩/٧/٧ ٥٩/٧/٧ ٥٩/٨/١١
قیاسی	۳	میراژ اف-۱ میراژ اف-۱ میراژ اف-۱	ایم-٧ئی ایم-٩پی ایم-٩پی	٦٧/١١/٢١ ٦٧/١١/٢١ ٦٧/١١/٢١
راثی	۱	میگ-۲۳	٢٠میلیمتری	٥٩/٦/٢٩
ادیبی	۱	سوپر اتاندارد	ایم-٧ئی	٦٣/١/١٣
حسیبی	١	میگ-٢٣	ایم-٩پی	٥٩/٧/٢١
عباسی	۱	میگ-۲۳	ایم-٩پی	٦٠/٢/٦
سالاری	۱	میگ-۲۳	ایم-٩پی	٦٧/٣/٢٤
افخمی	۱	میگ-۲۱	؟	؟/٥٩/٩
سرلک	۱	میگ-۲۱	٢٠میلیمتری	٦٠/٢/٥
مهلوجی	۱	میگ-۲۱	ایم-٩پی	٦٠/٢/٦
مفیدی	۱	میگ-۲۱	ایم-٩پی	٦٠/٦/٣١

مشخصه‌های کلی اف-۴ فانتوم

مشخصات عمومی

• خدمه: ۲
• طول: ۶۳ فیت ۰ اینچ (۱۹٫۲ متر)
• پهنای بال: ۳۸ فیت ۴٫۵ اینچ (۱۱٫۷ متر)
• ارتفاع: ۱۶ فیت ۶ اینچ (۵٫۰ متر)
• بال: مساحت ۵۳۰٫۰ فیت مربع (۴۹٫۲ مترمربع)
• ماهیواره: NACA ۰۰۰۶٫۴-۶۴ root, NACA ۰۰۰۳-۶۴ tip
• وزن خالی: ۳۰٬۳۲۸ پوند (۱۳٬۷۵۷ کیلو)
• وزن بارگیری: ۴۱٬۵۰۰ پوند (۱۸٬۸۲۵ کیلو)
• بیشینه وزن برخاست: ۶۱٬۷۹۵ پوند (۲۸٬۰۳۰ کیلو)
• پیشرانه: ۲× J79-GE17A توربوفن اکسیال کمپرسور, ۱۷٬۸۴۵ پوند نیرو (۷۹٫۴ کیلونیوتن) هرکدام
• نسبت کشیدن بلند کردن از صفر ۰٫۰۲۲۴
• مساحت کشش: ۱۱٫۸۷ ft² (۱٫۱۰ m²)
• نسبت بعد بال: ۲٫۷۷
• ظرفیت سوخت ۱٬۹۹۴ گالون، با سه مخزن سوخت، ۳۳۳۵ گالون.
• حداکثر وزن برخاست: ۳۶٬۸۳۱ پوند

عملکرد

• سرعت بیشینه: ماخ ۲٫۲۳ (۱٬۴۷۲مایل بر ساعت، ۲٬۳۷۰ کیلومتر بر ساعت) در ۴۰۰۰۰ فیتی
• سرعت پیمایش: ۵۰۶ گره (۵۸۵ مایل بر ساعت، ۹۴۰ کیلومتر بر ساعت)
• شعاع عملیاتی: ۳۶۷ ۳۶۷ ناتیکال مایل (۴۲۲ مایل، ۶۸۰ کیلومتر)
• برد ترابری: ۱٬۴۰۳ ناتیکال مایل (۱٬۶۱۵مایل، ۲٬۶۰۰ کیلومتر) با سه مخزن سوخت اضافی
• سقف پروازی: ۶۰٬۰۰۰ فیت (۱۸٬۳۰۰ متر)
• نرخ اوج‌گیری: ۴۱٬۳۰۰ فیت بر دقیقه (۲۱۰ متر بر ثانیه)
• بارگیری بال: ۷۸ پوند بر فیت مربع (۳۸۳ کیلو بر مترمربع)
• نسبت بلندکردن به کشیدن: ۸٫۵۸
• نسبت نیرو به وزن: ۰٫۸۶ با وزن پر
• مسافت برخاست: ۴٬۴۹۰ ft (۱٬۳۷۰ m) at ۵۳٬۸۱۴ lb (۲۴٬۴۱۰ kg)
• مسافت فرود: ۳٬۶۸۰ ft (۱٬۱۲۰ m) at ۳۶٬۸۳۱ lb (۱۶٬۷۰۶ kg)

جنگ‌افزار

• تا ۱۸۶۵۰ پوند (۸۴۸۰ کیلو) مهمات در ۹ جایگاه خارجی، شامل بمب‌های ام کی۸۲، بمبهای چندمنظوره، بمبهای خوشه‌ای، بمبهای هدایت لیزری و تی‌وی، پاد راکت، موشکهای هوا به زمین، مهمات ضد باندفرودگاه، موشک ضد کشتی، پادهای هدف‌گیری، پدهای شناسایی، تسلیحات هسته‌ای. پادهای حمل و مخزن سوخت هم قابل به‌کارگیری است.

جستارهای وابسته

• پیروزی‌های ایران در نبردهای هوایی با عراق
• تام کوپر (نویسنده)
• خلبان جنگنده
• عملیات سلطان ۱۰

منابع

• Angelucci, Enzo. The American Fighter. Sparkford, Somerset, UK: Haynes Publishing Group, 1987. ISBN 0-85429-635-2.
• Beit-Hallahmi, Benjamin. The Israeli Connection: Whom Israel Arms and Why. London: I.G Tauris, 1987. ISBN 1-85043-069-1.
• Bowers, Peter M. and Enzo Angellucci. The American Fighter. New York: Orion Books, 1987. ISBN 0-517-56588-9.
• Burden, Rodney, Michael I. Draper, Douglas A. Rough, Colin R. Smith and David L. Wilton. Falklands: The Air War. London: Arms and Armour Press, 1986. ISBN 0-85368-842-7.
• Burgess, Richard E. The Naval Aviation Guide, 4th ed. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press, 1985. ISBN 0-87021-409-8.
• Calvert, Denis. "Le Tigri della RAF (RAF's Tigers)"(in Italian). Aerei magazine N.5, Parma, Italy: Delta editrice, 1991.
• Carrara, Dino. "Phantom Targets: The USAFs Last F-4 Squadron". Air International, Volume 71, no. 5, November 2006. Stamford, Lincolnshire, UK: Key Publishing, pp. 42–48. ISSN 0306-5634.
• Donald, David. "RAF Phantoms". Wings of Fame. London: Aerospace. Volume 15, 1999. pp. 4–21. ISBN 1-86184-033-0.
• Donald, David and Jon Lake, eds. "Desert Storm: The First Phase". World Air Power Journal. London: Aerospace, Volume 5, Spring 1991. ISSN 0959-0750.
• Donald, David and Jon Lake, eds. "Desert Storm: Gulf Victory". World Air Power Journal. London: Aerospace, Volume 6, Summer 1991. ISSN 0959-0750.
• Donald, David and Jon Lake, eds. Encyclopedia of World Military Aircraft. London: AIRtime Publishing, 1996. ISBN 1-880588-24-2.
• Donald, David and Jon Lake, eds. McDonnell F-4 Phantom: Spirit in the Skies. London: AIRtime Publishing, 2002. ISBN 1-880588-31-5.
• Dorr, Robert F. "Navy Phantoms in Vietnam". Wings of fame, Volume 1, 1995. London: Aerospace Publishing. ISBN 1-874023-68-9.
• Dorr, Robert F. "McDonnell F3H Demon". Aeroplane. Volume 36, No. 3, March 2008, pp. 58–61. London: IBC.
• Dorr, Robert F. and Chris Bishop, eds. Vietnam Air War Debrief. London: Aerospace Publishing, 1996. ISBN 1-874023-78-6.
• Dorr, Robert F. and Jon Lake. Fighters of the United States Air Force. London: Temple Press, 1990. ISBN 0-600-55094-X.
• Fricker, John. "Boeing /McDonnell Douglas F-4 Phantom II Current Operators". World Air Power Journal. London: Aerospace, Volume 40, Spring 2000. ISBN 1-86184-043-8.
• Green, William and Gordon Swanborough. The Great Book of Fighters. St. Paul, Minnesota: MBI Publishing, 2001. ISBN 0-7603-1194-3.
• Grossnick, Roy and William J. Armstrong. United States Naval Aviation, 1910–1995. Annapolis, Maryland: Naval Historical Center, 1997. ISBN 0-16-049124-X.
• Higham, Robin and Carol Williams. Flying Combat Aircraft of USAAF-USAF (Vol.2). Manhattan, Kansas: Sunflower University Press, 1978. ISBN 0-8138-0375-6.
• Hobson, Chris. Vietnam Air Losses, USAF, USN, USMC, Fixed-Wing Aircraft Losses in Southeast Asia 1961–1973. North Branch, Minnesota: Specialty Press, 2001. ISBN 1-85780-115-6.
• Jefford, C.G. RAF Squadrons: A Comprehensive Record of the Movement and Equipment of All RAF Squadrons and Their Antecedents Since 1912:. Shrewsbury, UK: Airlife Publishing, 2nd edition, 2001. ISBN 1-84037-141-2
• Jones, Lloyd S. U.S. Fighters: 1925–1980s. Fallbrook, California: Aero Publishers, Inc., 1975. ISBN 0-8168-9200-8.
• Knaack, Marcelle Size. Encyclopedia of U.S. Air Force Aircraft and Missile Systems: Volume 1 Post-World War II Fighters 1945–1973. Washington, DC: Office of Air Force History, 1978. ISBN 0-912799-59-5.
• Lake Jon. McDonnell F-4 Phantom: Spirit in the Skies. London: Aerospace Publishing, 1992. ISBN 1-880588-04-8.
• List, Friedrich. "German Air Arms Review". Air International, Volume 70, No. 5, May 2006, pp. 50–57. Stamford, Lincolnshire, UK: Key Publishing. ISSN 0306-5634.
• Melampy, Jake. "Phantoms West". Air International, Volume 80, No. 1, January 2011, pp. 36–38. Stamford, Lincolnshire, UK: Key Publishing. ISSN 0306-5634.
• Nordeen, Lon. Fighters Over Israel: The Story of the Israeli Air Force from the War of Independence to the Bekaa Valley. London: Guild Publishing, 1991. ISBN 1-85367-098-7.
• Richardson, Doug and Mike Spick. F-4 Phantom II (Modern Fighting Aircraft, Volume 4) . New York: Arco Publishing, 1984. ISBN 0-668-06068-9.
• Swanborough, Gordon and Peter Bowers. United States Military Aircraft Since 1909. Washington, District of Columbia: Smithsonian, 1989. ISBN 0-87474-880-1.
• Swanborough, Gordon and Peter Bowers. United States Navy Aircraft since 1911. London: Putnam, 1976. ISBN 0-370-10054-9.
• Taylor, Michael J.H. Jane’s American Fighting Aircraft of the 20th century. New York: Mallard Press, 1991. ISBN 0-7924-5627-0.
• Thetford, Owen. British Naval Aircraft since 1912. London: Putnam, Fourth Edition, 1994, pp. 254–255. ISBN 0-85177-861-5.
• Thornborough, Anthony M. and Peter E. Davies. The Phantom Story. London: Arms and Armour Press, 1994. ISBN 1-85409-121-2.
• Wagner, Ray. American Combat Planes, Third Enlarged Edition. New York: Doubleday, 1982. ISBN 0-385-13120-8.

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲ موجود است.