باغ ایرانی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
باغ ایرانی
40sotoon.jpg
اطلاعات اثر
کشور پرچم ایران ایران
نوع فرهنگی
معیار ثبت (i)(ii)(iii)(iv)(vi)
شمارهٔ ثبت ۱۳۷۲
منطقه آسیا و اقیانوس آرام
تاریخچه
تاریخچهٔ ثبت ۲۰۱۱ (طی نشست سی‌وپنجم)
منطقهٔ بر پایهٔ دسته‌بندی یونسکو

باغ ایرانی به ساختار و طرّاحی منحصر به فرد آن اشاره دارد. باغ ایرانی پاسارگاد را ریشهٔ معماری این باغ‌ها دانسته‌اند. کوروش کبیر شخصاً دستور داده بود که باغ پاسارگاد چگونه ایجاد شود و درخت‌ها نیز به چه شکل کاشته شوند و در واقع هندسی‌سازی باغ و شکل و شمایل آن از دیدگاه کوروش به باغ ایرانی گرفته شده‌است. در دورهٔ ساسانیان نیز باغ‌ها در جلوی کاخ‌ها و معابد شکل گرفتند و این موضوع در دورهٔ اسلامی نیز ادامه یافت.[۱]

قدیمی ترین سند تصویری که نظم باغ ایرانی را به تصویر می کشد به دوره ساسانیان باز می گردد. در نقش برجسته طاق بستان، صحنه شکار خسرو پرویز، طرح باغ-شکار او را در طاق بستان نشان می دهد. این نقش برجسته تا حدود زیادی هندسه باغ و عملکرد آن را هویدا می کند.[۲]

این باغ‌ها عنوان یک ساختار کامل، بیانگر رابطهٔ تنگاتنگ میان بستر فرهنگی و طبیعی است و نشانه‌ای از سازگار نمودن و همسو کردن نیازهای انسان و طبیعت است. در گذشته باغ ایرانی بروز توان نهفتهٔ محیط و ادراک پیچیدگی‌های آن بود. خالق باغ با اتکا به دانش تجربی خود فضایی را ایجاد می‌کرد که باعث بقاء و پویایی بستر طبیعی می‌شد.[۳]

تاریخچه[ویرایش]

باغ مقابل کاخ داریوش سوم در تخت جمشید

آغاز انتظام بخشی به باغ را باید در زمان هخامنشیان جستجو نمود. در باغ‌های سلطنتی پاسارگاد (قرن ۶ قبل از میلاد)وجود هندسه منظم در باغ شاهی(اختصاصی) و در مقیاس کلان در باغ های پیرامون کاخها، تبدیل به الگویی شده است که بعدها در دوره ساسانی و پس از اسلام شاهد تکامل آن هستیم.[۴]

در دوران ساسانی (۶۳۳-۲۲۴م) باغسازی گسترش فراوانی می‌یابد. جایگاه والای طبیعت در تفکر زرتشت به ویژه پرستش آب موجب گردید تا علاوه بر انتظام انسانی در باغ چشم اندازها و بستر طبیعی نیز مطرح گردد. باغ قصرهای این دوره همانند تخت سلیمان و کاخ فیروز آباد بیستون در بستر طبیعی جذاب مانند دریاچه و چشمه مکان یابی گردیدند.

تنوع هندسی مشخص ترین ویژگی باغ‌های این دوره‌است. انتظام‌های محوری، مرکزی و چهاربخشی در باغ‌های این دوره دیده می‌شود. با استقرار تمدن اسلامی در دوره بنی‌امیه در سامره و اندلس باغ‌هایی احداث گردیدند که همچنان از باغ‌های ساسانی مورد الگوبرداری قرار گرفته بود. بسیاری از محققین با شکوه‌ترین عصر باغسازی در ایران را در دوره صفویه می‌دانند. در این دوره باغات در گستره شهر به عنوان هنر شکل دهنده ساختار فیزیکی شهر بودند و همچون منظومه‌ای سبز تمامی ساختار شهر را تحت تأثیر قرار می‌دادند. باغسازی در دوران صفویه از قزوین شروع شد. این شهر به عنوان پایتخت صفویه انتخاب گردید و به صورت باغ شهر سازمان یافته بود که اکنون از باغ‌های درباری بجز چند ساختمان چیزی باقی نمانده‌است. در زمان شاه عباس ، پایتخت از قزوین به اصفهان تغییر مکان داد. در اصفهان از همنشینی فضاهای فضاهای شهری، خیابان، میدان و باغ ساختار هندسی این باغ شهر شکل گرفت.

سیر تحول طراحی باغ در دورهٔ صفویه نیز همانند زنجیره‌ای به دورهٔ تیموریان مرتبط بوده و در دوران قاجاریه به علت ارتباطات فرهنگی گسترده ایران با اروپا نشانه‌هایی از از الگوی باغسازی اروپایی در باغ‌های ایران نفوذ کرد و در دوران پهلوی به علت سهولت تردد بین ایران و دیگر کشورهای اروپایی احداث باغ‌ها و پارک‌های اروپایی و یا آمیخته‌ای از آنها رواج یافت.

ابتدایی‌ترین و ساده‌ترین اصل هندسی باغ ایجاد محوری در میانهٔ باغ و به موازات طول آن می‌باشد. به طور معمول در دو طرف این محور درختان سایه انداز کاشته شده‌است. هندسه باغ از تقسیمات راست گوشه تشکیل شده‌است. مهمترین این تقسیمات، انتظام چهار بخشی است. انتظام باغ بر اساس هندسه محوری و تقارن است. شکل باغ ایرانی شامل انتظام آب، انتظام گیاه و انتظام معماری است. این انتظام در قالی‌های ایرانی نیز قابل جست و جو می‌باشد و عناصر این انتظام (آب، گیاه و معماری) در نگارگری ایرانی موجودند و تصویری ایده‌آل از باغ ایرانی را ارائه می‌دهند.[۵]

میراث جهانی[ویرایش]

مجموعه نه باغ ایرانی در ایران و دو باغ در هند و یک باغ در پاکستان در میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده‌اند. این باغ‌ها عبارتند از:[۶]

باغ‌های ایرانی که در میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده‌اند
شماره ثبت نام مکان سال ثبت مساحت
۱۳۷۲-۰۰۱ باغ ایرانی پاسارگاد پاسارگاد ۲۰۱۱ ۲۴۹٫۶۵ هکتار
۱۳۷۲-۰۰۲ باغ ارم شیراز ۲۰۱۱ ۱۲٫۷ هکتار
۱۳۷۲-۰۰۳ باغ چهلستون اصفهان ۲۰۱۱ ۵٫۸ هکتار
۱۳۷۲-۰۰۴ باغ فین کاشان ۲۰۱۱ ۷٫۶ هکتار
۱۳۷۲-۰۰۵ باغ عباس‌آباد مازندران ۲۰۱۱ ۴۲۰٫۲ هکتار
۱۳۷۲-۰۰۶ باغ شازده کرمان ۲۰۱۱ ۵٫۵ هکتار
۱۳۷۲-۰۰۷ باغ دولت‌آباد یزد ۲۰۱۱ ۸ هکتار
۱۳۷۲-۰۰۸ باغ پهلوان‌پور مهریز ۲۰۱۱ ۳٫۵ هکتار
۱۳۷۲-۰۰۹ باغ اکبریه بیرجند ۲۰۱۱ ۳٫۴ هکتار
۲۵۲ تاج محل اگرا ۱۹۸۳ ۳ هکتار
۲۳۲ آرامگاه همایون دهلی‌نو ۱۹۸۳ ۳۰ هکتار
۱۷۱ باغ شالیمار لاهور ۱۹۸۱ ۲۰ هکتار

دسته بندی مکانی[ویرایش]

استان اصفهان[ویرایش]

استان فارس[ویرایش]

استان قزوین[ویرایش]

استان کرمان[ویرایش]

استان خراسان جنوبی[ویرایش]

استان خراسان رضوی[ویرایش]

استان کهگیلویه و بویراحمد[ویرایش]

استان سمنان[ویرایش]

استان مازندران[ویرایش]

استان تهران[ویرایش]

استان همدان[ویرایش]

استان یزد[ویرایش]

نگارخانه[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  • Sara Nazem، حیدری، فاطمه، وهما ایرانی بهبهانی. باغ ایرانی. تهران: همشهری، ۱۳۸۷.
  • فرنوش تهرانی، «معنای باغ ایرانی»، جدید آنلاین، ۱۲ نوامبر ۲۰۰۹، [۱] (به گزارش مصور این صفحه توجه شود.)
  • فرنوش تهرانی، «چهرهٔ باغ ایرانی»، جدید آنلاین، ۱۳ نوامبر ۲۰۰۹، [۲] (به گزارش مصور این صفحه توجه شود.)
جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ باغ ایرانی موجود است.