تبریز

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

برای دیگر کاربردها تبریز (ابهام‌زدایی) را ببینید.

'۰۵°۳۸ شمالی، '۱۸°۴۶ شرقی

تبریز
اطلاعات کلی
نام رسمی:	تبریز
کشور:	ایران
استان:	آذربایجان شرقی
شهرستان:	تبریز
بخش:	مرکزی
نام‌های قدیمی:	تَورِز، تَورِژ، تِبریز، توری[۱][۲]
تبریز
مردم
جمعیت	۱٬۳۷۸٬۹۳۵ نفر[۳]
زبان‌های گفتاری:	ترکی آذربایجانی[۱]
مذهب:	شیعه[۱]
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا:	۱۳۵۰ تا ۱۵۵۰ متر[۴]
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه:	۱۲٫۲ درجهٔ سانتی‌گراد[۵]
بارش سالانه:	۳۱۰ میلی‌لیتر[۵]
روزهای یخبندان سالانه:	۱۰۴ روز[۵]
اطلاعات شهری
شهردار:	علی‌رضا نوین[۷]
ره‌آورد:	فرش، آجیل، محصولات چرمی[۸]
پیش‌شماره تلفنی:	۰۴۱۱[۶]
وب‌گاه:	شهرداری تبریز

تبریز یکی از شهرهای بزرگ ایران و مرکز استان آذربایجان شرقی می‌باشد. این شهر بزرگ‌ترین شهر منطقهٔ شمال غرب کشور و قطب اداری، ارتباطی، بازرگانی، سیاسی، صنعتی، فرهنگی و نظامی این منطقه می‌باشد.^[۱] براساس آخرین سرشماری مرکز آمار ایران که در سال ۱۳۸۵ صورت گرفته‌است، شهر تبریز با جمعیتی بالغ بر ۱٬۳۷۸٬۹۳۵ نفر، چهارمین شهر پرجمعیت ایران پس از شهرهای تهران، مشهد و اصفهان محسوب می‌گردد.^[۳] این شهر به‌دلیل جای‌دادن بسیاری از کارخانجات مادر و بزرگ صنعتی در خود و نیز وجود بیش از ۶۰۰ شرکت قطعه‌ساز در آن، دومین شهر آلوده و نیز دومین شهر صنعتی کشور پس از تهران به‌شمار می‌رود و به‌دلیل صنعتی‌بودن، یکی از مهم‌ترین شهرهای مهاجرپذیر ایران محسوب می‌شود.^[۷]

شهر تبریز در غرب استان آذربایجان شرقی و در منتهی‌الیه مشرق و تقریباً جنوب شرق جلگهٔ تبریز قرار گرفته‌است. این شهر از سمت شمال شرق به کوه‌های «گوزنی» و باباباغی، از سمت شمال به کوه‌های «پکه‌چین» و عون بن علی، از سمت شرق به «گردنهٔ پایان» و از سمت جنوب به دامنه‌های کوه سهند محدود ‌شده‌است.^[۴][۹][۱] آب و هوای تبریز در زمستان‌ها بسیار سرد و در تابستان‌ها خشک و گرم است؛^[۱۰] اگرچه حرارت به‌دلیل نزدیکی به کوه سهند و وجود باغ‌های زیادی در اطراف شهر تعدیل می‌شود.^[۲]

نام تبریز در کتاب‌ها و اسناد تاریخی، تحت نام‌های مختلفی نظیر «تَورِز»، «تَورِژ»، «تِبریز» و «توری» به‌ثبت رسیده‌است. این شهر در طول تاریخ بار‌ها ویران و تجدید بنا شده‌است. بنای تبریز به‌دوران اشکانی و ساسانی می‌رسد؛ ولی در آغاز دوران اسلامی ده کوچکی بیش نبوده‌است.^[۲] این شهر در طی حکومت چهارصدسالهٔ خاندان «رَوّادی» و اسکان قبیلهٔ عرب «اَزْد»، به شکوفایی رسید.^[۱] اوج شکوفایی تبریز در زمان ایلخانان بود که در این زمان، این شهر پایتخت قلمرویی پهناور از نیل تا آسیای مرکزی بوده‌است.^[۱۱] شهر تبریز در سده‌های گذشته شاهد حوادث متعددی از قبیل اشغال توسط بیگانگان و زمین‌لرزه‌های مهلک بوده‌است.^[۲] این شهر پایتخت آق‌قویونلوها و قراقویونلوها، اولین پایتخت حکومت صفویه و آغازگر انقلاب مشروطه برعلیه استبداد محمدعلی شاه بوده‌است.^[۱۱][۱۲]

شهر تبریز به‌سبب موقعیت مناسب خود، در گذشته از مراکز تجاری منطقه بوده‌است^[۱۳] و هم‌اکنون نیز یکی از مراکز مهم صنعتی در سطح ایران محسوب می‌شود. این شهر در دو سدهٔ اخیر، مبدأ بسیاری از تحولات اجتماعی، فرهنگی و صنعتی در کشور بوده‌است و نقشی کلیدی در تحولاتی مانند انقلاب مشروطیت، انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷ و مدرنیزه‌کردن ایران داشته‌است. مردمان تبریز هم‌اکنون به زبان ترکی آذربایجانی تکلم می‌نمایند. هرچند اسناد و شواهد موجود نشان می‌دهد که پیش‌تر زبانی ایرانی با ریشهٔ غیرترکی در این شهر تکلم می‌شده‌است.^{[۱۴][۱][۲]}

فهرست مندرجات ۱ وجه تسمیه ۲ پیشینه ۲.۱ دوران باستان ۲.۲ از فتح آذربایجان توسط اعراب تا ایلخانان ۲.۳ از ایلخانان تا جنبش مشروطه ۲.۴ از جنبش مشروطه تاکنون ۳ وضعیت طبیعی ۳.۱ جغرافیا ۳.۲ رودخانه‌ها ۳.۳ آب‌ و هوا ۳.۴ زمین‌لرزه‌ها ۴ مردم ۴.۱ زبان ۴.۲ فرهنگ ۴.۳ مذهب ۴.۴ جمعیت ۵ بخش‌ها ۵.۱ گسترش شهر ۵.۲ حاشیه‌نشینی ۵.۳ مناطق شهرداری ۵.۴ محله‌ها ۶ جای‌های تاریخی ۶.۱ بناهای تاریخی ۶.۲ خانه‌های تاریخی ۶.۳ مسجدهای تاریخی ۷ جای‌های دیدنی ۷.۱ نمایشگاه بین‌المللی ۷.۲ فضای سبز ۷.۳ موزه‌ها ۸ مراکز آموزشی ۸.۱ آموزش عمومی ۸.۲ آموزش عالی ۹ صنعت ۹.۱ کارخانجات صنعتی ۱۰ حمل و نقل ۱۰.۱ فرودگاه بین‌المللی ۱۰.۲ راه‌آهن ۱۰.۳ قطار شهری ۱۰.۴ سامانه اتوبوس تندرو ۱۰.۵ مونوریل ۱۱ رسانه‌ها ۱۱.۱ صدا و سیما ۱۱.۲ نشریه‌ها ۱۲ سوغاتی‌ها ۱۲.۱ غذاهای سنتی ۱۲.۲ شیرینی‌ها ۱۲.۳ صنایع دستی ۱۳ شهرهای خواهر ۱۴ نگارخانه ۱۵ پانویس‌ها ۱۶ منابع ۱۶.۱ فارسی ۱۶.۲ عربی ۱۶.۳ انگلیسی ۱۷ پیوند به بیرون

وجه تسمیه

نوشتار اصلی: وجه تسمیه تبریز

یاقوت حموی در «معجم‌البلدان» گزارش می‌دهد که نام شهر در زمان دیدار یاقوت از تبریز در زبان محلی «تِبریز» تلفظ می‌شده‌است.^[۱۵] با توجه به این، مینورسکی معتقد است که تلفظ تِبریز باید به گویش ایرانی آذری قدیم تعلق داشته‌باشد. این گویش به گویش‌های موسوم به گویش‌های ایرانی جنوب دریای خزر وابسته‌است؛ یا به احتمال بیش‌تر، تلفظ تِبریز معرب‌شدهٔ نام شهر در باب فِعلیل (در زبان عربی) است. همچنین شیوهٔ نگارش نام این شهر در زبان ارمنی و تجزیه و تحلیل صیغهٔٔ ارمنی، نمایانگر وابستگی واژهٔ تَوریژ به «زبان پهلوی شمالی» می‌باشد. مینورسکی در پایان چنین نتیجه می‌گیرد که این مسأله نشان می‌دهد که ریشهٔ نام شهر به زمان‌های بسیار دور تا اوایل سلسلهٔ ساسانی یا شاید قبل از اشکانیان برمی‌گردد.^[۲]

بنابر گفتهٔ مصطفی مؤمنی در دانشنامهٔ اسلامی، اهالی بومی آذربایجان تبریز را توری (چشمه یا رود گرم) می‌خوانده‌اند. تا اوایل قرن چهاردهم خورشیدی نیز روستاییان اطراف تبریز این شهر را توری می‌نامیده‌اند. حتی در حال حاضر مردمان «قنبرآباد» در اطراف تبریز به این شهر توری می‌گویند. در نوشته‌های کهن (برای نمونه ابوالفداء) نام این شهر به‌شکل «تُوریز» آمده‌است و هنوز هم در زبان‌های کردی و تاتی «توریز» و «تُوْری» به‌کار می‌رود. عده‌ای از شرق‌شناسان و منابع کهن، نام شهر را دارای ریشه‌ای کهن در پارسی میانه و کهن و مرتبط با گرما و فعالیت‌های گرمایی کوه سهند دانسته‌اند. همچنین منابع ارمنی که نام شهر را در قرن پنجم (بلکه چهارم) میلادی، «تورژ» و «تَوْرِش» دانسته‌اند و به‌فارسی هم تَورز تلفظ کرده‌اند و با توجه به‌معنای متداول فارسی «تب‌ریز» و «تب‌پنهان‌کن» و احتمالاً نام تبریز «پنهان‌کنندهٔ تف و گرما» و با «جنبش‌های آتشفشانی کوه سهند» مرتبط بوده‌است.^[۱]

دانشنامهٔ بریتانیکا نیز نظری مشابه دارد و تبریز را در اصل «تپ + ریز» می‌داند، چیزی که باعث روان شدن گرما می‌شود و احتمالاً به‌خاطر چشمه‌های آب‌گرم اطراف آن است.^[۱۰]

در مورد نام شهر توجیه مصطلح ولی عامیانهٔ دیگری وجود دارد؛ از جمله این‌که زبیده زن هارون‌الرشید به بیماری تب نوبه مبتلا شده‌بود؛ چند روزی در آن حوالی اقامت کرده‌، در اثر هوای لطیف و دل‌انگیز آن‌جا بیماری وی زایل شده، فرموده شهری در آن‌محل بنا کنند و نام آن‌را «تب‌ریز» بگذارند.^[۱۶] هرچند احمد کسروی در کتاب آذری یا زبان باستان آذربایجان توجیهات از این دست را عامیانه و نادرست می‌داند.^[۱۷]

پیشینه

نوشتار اصلی: پیشینه تبریز

نوشتار اصلی: اولین‌های تبریز در تاریخ ایران

دوران باستان

ارتباط شهر تبریز با گروهی از شهرها و قلعه‌های همزمان با دوران مادها، در میان محققین مورد مشاجرهٔ فراوان قرار گرفته‌است.^[۲] تعدادی از محققین بر این عقیده‌اند که دژ «تارویی-تارمکیس»، که نام آن در کتیبهٔ سارگن دوم -پادشاه آشور در بین سال‌های ۷۰۵ تا ۷۲۱ پیش از میلاد مسیح- آمده‌است، در محل شهر کنونی تبریز قرار دارد. این دژ بنابر کتیبهٔ سارگن، محل نگه‌داری اسب‌های ذخیرهٔ سواران اورارتو بوده‌است که در حملهٔ آشوری‌ها ویران شده‌است.^[۱]

شهر کنونی تبریز برروی خرابه‌های شهر «تَوْرِژ» (بارها) بنا شده‌است. تورژ یکی از بااهمیت‌ترین مراکز بازرگانی منطقه بوده‌است و به‌عنوان پل ارتباطی میان شرق و غرب اهمیت فراوانی داشته‌است. این شهر در زمان حکمرانان اشکانی‌تبار ارمنستان، پایتخت این منطقه بوده‌است.^{[۱۸] [۱۹]} هرچند ولادیمیر مینورسکی در دانشنامهٔ اسلام، این نظریه را رد می‌کند و بیان می‌کند این داستان که شاه اشکانی‌تبار ارمنستان، به‌خاطر انتقام کشته‌شدن اردوان (آخرین پادشاه اشکانی) به‌دست اردشیر بابکان (بنیان‌گذار سلسلهٔ ساسانی)، تبریز را اشغال کرده‌است و این شهر را پایتخت ارمنستان قرار می‌دهد. براساس نوشته‌های واردان -تاریخ‌نگار ارمنی در قرن چهاردهم میلادی- در منابع قدیمی به چنین چیزی اشاره نشده‌است و این روایت ریشه‌ای عامیانه دارد.^[۲]

در کتاب تاریخ ایران (چاپ دانشگاه کمبریج) آمده‌است که شهر تبریز در اوایل دورهٔ ساسانی (سدهٔ سه یا چهار میلادی) بنا شده‌است و یا به ااحتمال بیش‌تر، در سدهٔ هفتم این واقعه روی داده‌است.^[۱۱]

از فتح آذربایجان توسط اعراب تا ایلخانان

در زمان فتح آذربایجان به‌دست اعراب در سال ۲۲ هجری، آن‌گونه که در کتاب فتوح (نوشتهٔ البلاذری) آمده‌است، توجه سپاه اعراب بیش‌تر متوجه شهر اردبیل بوده‌است و حتی نامی از تبریز در فهرست شهرهایی که مرزبان پارسی از آن‌ها سربازگیری کرده‌بود، نیامده‌است. چنین پیداست که تبریز همان‌گونه که «فاستوس بیزانسی» اشاره‌کرده‌است، در قرن چهارم میلادی ویران شده‌بود و در زمان حملهٔ اعراب، قریه‌ای کوچک بیش نبوده‌است.^[۲]

پس از فتح آذربایجان، گروهی از اعراب در آذربایجان ساکن شدند. در زمان خلافت منصور عباسی (۱۳۶ـ۱۵۸)، و در حدود سال ۱۳۷ هجری، مردی به‌نام «رَوّاد» از قبیلهٔ «اَزْد» از قبایل مشهور یمن در تبریز مسکن گزید و پسران او اقدام به‌ساخت نخستین دیوار شهر کردند.^[۱] به گفتهٔ یاقوت حموی، تبریز قریه‌ای بود تا آن‌که رواد ازدی در زمان متوکل عباسی به آن درآمد. پس از رواد، پسرش «وجنا» با برادرانش در آن‌جا قصرها ساختند و گرد شهر دیوار کشیدند. سپس مردم به آن شهر درآمدند.^[۱۵] نویسندگانی مانند ابن خرداذبه،^[۲۰] بلاذری^[۲۱] و طبری، تبریز را در بین شهرهای کوچک آذربایجان نام برده‌اند.^[۲] درحالی‌که مقدسی شهر را تحسین کرده و هم‌عصر او ابن حوقل (حدود ۳۶۷ هجری) تبریز را آبادتر از اغلب شهرهای کوچک آذربایجان می‌شمارد.^[۱۳] این شهر از نیمهٔ اول سدهٔ سوم هجری روبه گسترش نهاد و اهمیت آن در منطقهٔ آذربایجان به اندازه‌ای بود که متوکل عباسی پس از زمین‌لرزهٔ سخت و ویرانگر تبریز در سال ۲۴۴ هجری، بی‌درنگ فرمان بازسازی شهر را صادر نمود.^[۱] تبریز که در دورهٔ فرمانروایی «ابومنصور وهسودان روادی» روبه گسترش و آبادانی نهاده‌بود، در اثر زمین‌لرزهٔ سال ۴۳۴ هجری مجدداً به‌شدت آسیب دید.^[۱] به‌طوری‌که ناصرخسرو که در ۴۳۸ هجری از ین شهر دیدن کرده‌است، مساحت تبریز را ۱۴۰۰ در ۱۴۰۰ گام بیان کرده که بر این اساس به‌نظر نمی‌رسد مساحت شهر متجاوز از یک کیلومتر مربع بوده‌باشد.^[۱۳] اعضای خاندان روادیان تا ۴۴۶ هجری با چند وقفه، حاکمان تبریز بوده‌اند. در این سال طغرل سلجوقی، وهسودان روادی را خراج‌گزار خود کرد و به گفتهٔ ابن اثیر، طغرل در سال ۴۵۰ هجری «مملان بن وهسودان» را به حکمرانی آذربایجان گماشت. الب ارسلان (جانشین طغرل) در ۴۶۳ حملان را از حکومت آذربایجان برکنار نمود و نزدیک به چهارصدسال فرمانروایی خاندان روادی را در این سرزمین پایان داد.^[۱]

در نوشته‌های تاریخی از دوران سلجوقی، اشاره‌های زیادی به تبریز یافت نمی‌شود. در راحةالصدور آمده که طغرل جشن ازدواج خود را با دختر خلیفه در نزدیکی این شهر برپا ساخت.^[۲۲] بعد از وفات سلطان محمود غزنوی (به‌سال ۵۲۵ هجری) بین داود پسر سلطان محمود و مسعود برادر وی تنشی جهت تصاحب تبریز پیش آمد که در این میان داود پیروز شد و تبریز را مقر حکومت خود ساخت. آن‌چنان که از شواهد تاریخی برمی‌آید از زمان قزل ارسلان (۵۸۲-۵۸۷ هجری) به بعد تبریز برای همیشه پایتخت آذربایجان گردید.^[۱۳]

در ابتدای قرن هفتم هجری مغول‌ها دوبار به تبریز حمله بردند ولی با دریافت غرامت بازگشتند. در سال ۶۲۷ هجری مغول‏ها در نهایت بر تمام آذربایجان و به‌خصوص تبریز دست یافتند.^[۱۳]

از ایلخانان تا جنبش مشروطه

اوج شکوفایی تبریز در زمان ایلخانان بود؛ یعنی زمانی که این شهر پایتخت قلمرویی بود که از نیل تا آسیای میانه گسترده شده‌بود. تبریز در دوران تیموریان، قراقویونلوها و اوایل سلسلهٔ صفویه نیز پایتخت ایران بوده‌است.^[۱۱] این شهر به‌سال ۱۵۰۰ میلادی (۹۰۶ هجری) به تصرف شاه اسماعیل درآمد و اولین پایتخت ایران جدید در دورهٔ صفویه شد. در این زمان حدود دوسوم جمعیت ۲۰۰-۳۰۰ هزار نفری تبریز سنی‌مذهب بودند و به‌زودی سیاست‌های سختی جهت تحمیل مذهب شیعه بر سنیان تبریز اعمال گردید. نزدیکی این شهر به مرز ایران و عثمانی موجب شد که تبریز در برابر تهدیدهای این حکومت آسیب‌پذیر شود؛ به‌طوری که چندین‌بار به تصرف عثمانیان درآمد تا این که شاه تهماسب صفوی در سال ۱۵۱۴ میلادی (۹۲۰ هجری) پایتخت را از تبریز به قزوین منتقل نمود.^[۲] تبریز در دورهٔ قاجار ولی‌عهدنشین این سلسله بود و ولی‌عهدان سلسلهٔ قاجار در این شهر اقامت می‌گزیدند.^[۲]

از جنبش مشروطه تاکنون

تبریز در جنبش مشروطه نقشی مهمی برعهده داشت و دلیری و فداکاری کسانی چون ستارخان (سردار ملی)، باقرخان (سالار ملی)، و شیخ‌الاسلام به پیروزی جنبش و گرفتن مشروطه منجر شد. پس از سرکوب مشروطه توسط محمدعلی شاه قاجار تمام حرکت‌های مشروطه‌خواهانه در تهران خاموش شدند؛ اما در تبریز و تنها در چند محلهٔ آن، هنوز کسانی بودند که حاضر باشند تا پای جان از این دست‌آورد پاسداری کنند. ستارخان و پیروانش در محلهٔ امیرخیز، باقرخان از محلهٔ خیابان و مارالان و ارامنهٔ این محله‌ها و حدود یک‌صد داوطلب مسلحی که توسط روشنفکران ارمنی شهر از قفقاز سازماندهی شده‌بودند، شروع به مقاومت کردند و به‌تدریج چند محلهٔ دیگر نیز به آن‌ها پیوستند. مقاومت آن‌ها در مقابل نیروهای طرفدار محمدعلی شاه، به سرکردگی امام جمعهٔ تبریز و با حمایت طایفهٔ شاهسون و دیگر مدافعان استبداد، ماه‌ها ادامه داشت تا این‌که در اصفهان و گیلان نیز مردم به‌پا خواستند و مشروطه‌خواهان با فتح تهران به پیروزی رسیدند. در واقع شروع قیام مشروطه‌خواهان برعلیه استبداد محمدعلی شاهی، از شهر تبریز بوده‌است.^[۱۲]

رونق مبادلات تجاری و فرهنگی تبریز و مرکزیت اقتصادی این شهر در طول سده‌ها، به پیشرفت و گسترش نهادهای مدنی و اجتماعی تبریز منجر شده‌است. به‌ویژه در دوران قاجار، تبریز به‌سبب همجواری با روسیه و عثمانی و نزدیکی این شهر به راه‌های ارتباطی غرب، نقطهٔ آغازین بسیاری از پیشرفت‌ها در سطح کشور بوده‌است. در این دوران بسیاری از جنبش‌های فکری، تحولات اجتماعی، اقتصادی و فنی و بسیاری از نهاد‌های مدنی پیش از تهران و دیگر نقاط ایران، در این شهر شکل می‌گرفت.^[۱] بسیاری از اولین‌های تاریخ ایران مانند اولین چاپخانه،^[۲۴][۲۵] اولین سینمای عمومی،^[۲۶] اولین کودکستان و اولین مدرسهٔ کر و لال‌های ایران،^[۲۳] ادبیات نوین، نمایشنامه‌نویسی به زبان فارسی^[۲۷] و آذری،^[۲۸] اولین خیابانی که در ایران دارای برق شد^[۲۳] و... در تبریز بوده‌اند.

در سال ۱۳۲۴ خورشیدی فرقهٔ دموکرات آذربایجان با حمایت شوروی سعی در برپایی حکومتی مستقل از دولت مرکزی ایران کرد و تبریز مرکز فعالیت‌های این گروه بود. ولی با بیرون‌رفتن نیروهای شوروی، این فرقه نیز با شکست سختی روبه‌رو شد.^[۲۹] سیاست دوران شوروی کمونیستی و استالین موسوم به «دیوار آهنین» و بسته‌شدن مرزهای شمالی ایران در این دوران، ضربهٔ بزرگی به رونق شهر -به‌عنوان مرکز مبادلات منطقه با همسایگان شمالی ایران- وارد نمود.^[۱۱] در ۲۹ بهمن ۱۳۵۶ خورشیدی، تظاهرات مردم تبریز به مناسبت چهلمین روز کشته‌شدگان ۱۹ دی ۱۳۵۶ تظاهرات قم به درگیری کشید و معترضین عملاً بیش‌تر نقاط شهر را تسخیر نمودند.^[۳۰] در سال‌های نخست بعد از انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷، طرفداران «حزب جمهوری خلق مسلمان ایران»، برخی ناآرامی‌ها را در این شهر پدید آوردند که با دخالت دولت ایران و تعطیلی حزب مذکور، این ناآرامی‌ها خاتمه یافت. تبریز در سال‌های جنگ عراق با ایران نقش بارزی داشت و حضور نیروهای داوطلب از تبریز در آن دوران درخور توجه بود. بنابر آمار رسمی موجود، شمار کشته‌شدگان این شهر در این جنگ بیش از ۴٬۲۰۰ تن بوده‌است.^[۱]

وضعیت طبیعی

جغرافیا

شهر تبریز در غرب استان آذربایجان شرقی و در منتهی‌الیه مشرق و تقریباً جنوب شرق جلگهٔ تبریز قرار گرفته‌است. این شهر از سمت شمال شرق به کوه‌های «گوزنی» و باباباغی، از سمت شمال به کوه‌های «پکه‌چین» و عون بن علی، از سمت شرق به «گردنهٔ پایان» و از سمت جنوب به دامنه‌های کوه سهند محدود ‌شده‌است.^{[۴][۳۱][۱]}

شهر تبریز از سمت شمال، جنوب و شرق به کوهستان و از سمت غرب به زمین‌های هموار و شوره‌زارهای تلخه‌رود محدود شده‌است و به‌شکل یک چالهٔ نسبتاً بزرگ و یا یک جلگهٔ بین کوهی درآمده‌است. ارتفاع این شهر از سطح دریا بین ۱۳۵۰ متر تا ۱۵۵۰ متر در نقاط مختلف آن متغیر است و شیب عمومی زمین‌های تبریز به‌سمت مرکز شهر و سپس به‌سمت مغرب می‌باشد.^[۱]

مساحت شهر تبریز از حدود ۷ کیلومتر مربع در سال ۱۲۸۰ خورشیدی، به ۱۷٫۷ کیلومتر مربع در سال ۱۳۳۵، ۴۵٫۸ کیلومتر مربع در سال ۱۳۵۵ و ۱۴۰ کیلومتر مربع در سال ۱۳۶۵ رسیده‌است. به‌عبارت دیگر در طول ۸۵ سال، مساحت این شهر ۲۰ برابر شده‌است.^[۱]

مسافت بین تبریز تا اردبیل ۲۱۹ کیلومتر، تا زنجان ۲۸۰ کیلومتر، تا ارومیه ۳۰۸ کیلومتر و تا تهران ۵۹۹ کیلومتر می‌باشد.^[۳۲]

رودخانه‌ها

از داخل شهر تبریز دو رودخانه عبور می‌کنند؛ اولی «تلخه‌رود» که از ناحیهٔ شمال غربی این شهر می‌گذرد و رودخانه‌ای دایمی محسوب می‌شود و دومی «مهران‌رود» که از مرکز تبریز عبور می‌کند و رودخانه‌ای فصلی به‌شمار می‌رود.^[۱]

تلخه‌رود (آجی‌چای)

آب رودخانهٔ تلخه‌رود به‌دلیل عبور از زمین‌های گچی و نمکی، تلخ و شور است و برای استفاده در زمین‌های کشاورزی مناسب نمی‌باشد. این رودخانه که از دامنه‌های جنوبی کوه سبلان سرچشمه می‌گیرد، پس از عبور از جلگهٔ سراب و پیوستن چندین شعبه از دامنه‌های «قوشه‌داغ» در شمال و بزقوش و سهند در جنوب به آن، وارد جلگهٔ تبریز می‌شود و در امتداد جادهٔ تبریز-آذرشهر، به‌سمت جنوب غرب جریان پیدا می‌کند و در اطراف گوگان به دریاچهٔ ارومیه می‌ریزد. میانگین آبدهی تلخه‌رود در ایستگاه اندازه‌گیری «ونیار» در شمال شرق تبریز، ۱۲٫۵ تا ۱۵ متر مکعب در ثانیه‌است.^[۱]

مهران‌رود (قوری‌چای)

رودخانهٔ مهران‌رود نسبت به رودخانهٔ تلخه‌رود از میزان آبدهی کم‌تری برخوردار است و در بیش‌تر ماه‌های سال کم‌آب و در برخی ماه‌های گرم، خشک می‌شود. این رودخانه از کوه سهند سرچشمه گرفته و با عبور از درهٔ لیقوان به شهر باسمنج در جنوب شرق تبریز می‌رسد؛ سپس در مسیر خود با پیوستن به رودخانه‌های فصلی و فرعی متعدد بر آب آن افزوده می‌گردد و از سمت شرق تبریز، وارد این شهر می‌شود. مهران‌ود پس از ورود به تبریز از محله‌های باغ‌میشه، بیلان‌کوه، پل‌سنگی، ششگلان، راسته‌کوچه و امیرخیز با جهت شرقی-غربی، با عرض ۳۰ متر و عمق ۴ متر عبور می‌کند و سرانجام از محلهٔ چوستدوزان وارد زمین‌های کشاورزی محله‌های حجتی و ستارخان شده و پس از آن در ناحیهٔ شمال غربی تبریز و در پیرامون فرودگاه این شهر به تلخه‌رود می‌پیوندد.^[۱]

آب‌ و هوا

آب و هوای تبریز استپی خشک با زمستان بسیار سرد است. این سردسیری تأثیرپذیرفته از ارتفاع بالا و توپوگرافی کوهستانی منطقهٔ تبریز است. میانگین دما در تیرماه (گرم‌ترین ماه سال) ۲۵٫۴ درجهٔ سانتی‌گراد، در دی‌ماه (سردترین ماه سال) ۲٫۵- درجهٔ سانتی‌گراد، در فروردین‌ماه ۱۰٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد و در مهرماه ۱۴٫۱ درجهٔ سانتی‌گراد می‌باشد و میانگین سالانهٔ دما ۱۱٫۹ درجهٔ سانتی‌گراد است. تعداد روزهای یخ‌بندان در طول سال به‌طور متوسط ۱۰۸٫۲ روز است که عموماً از اواخر پاییز تا اواخر زمستان را دربر می‌گیرد.^[۱] آب و هوای تبریز در تابستان‌ها خشک و گرم است؛^[۱۰] اگرچه حرارت به‌دلیل نزدیکی به کوه سهند و وجود باغ‌های زیادی در اطراف شهر تعدیل می‌شود.^[۲]

میانگین بارندگی سالیانهٔ شهر تبریز ۳۳۰٫۱ میلی‌متر بوده و معمولاً در طول فصل تابستان بارندگی کم‌تر می‌باشد. میانگین بارش در زمستان ۱۱۳٫۳ میلی‌متر (بیش‌تر به‌صورت برف)، در بهار ۱۲۱٫۸ میلی‌متر، در تابستان ۲۰٫۷ میلی‌متر و در پاییز ۷۴٫۳ میلی‌متر است. نوسان بارندگی سالانه از ۵۱۳٫۳ میلی‌متر در سال‌های پربارش تا حداقل ۱۹۲٫۴ میلی‌متر در سال‌های کم‌بارش گزارش شده‌است که خطر سال‌های سیلابی و خشک‌سالی روشن می‌گردد. گزارش‌های تاریخی از دوران مغول تا قرن حاضر بیانگر خسارت‌های عمده‌ای است که سیلاب‌های سنگین -که عموماً در اواخر بهار و اوایل تابستان اتفاق می‌افتند- به شهر وارد کرده‌اند.^[۱]

آب و هوای تبریز
	ژانویه	فوریه	مارس	آوریل	مـــــه	ژوئـن	ژوئیـه	آگوست	سپتامبر	اکتبـر	نوامبر	دسامبر	سـال
گرم‌ترین C°	۱۲	۱۷	۲۲	۲۷	۳۳	۳۸	۳۸	۴۰	۳۵	۲۸	۲۶	۱۷	۴۰
میانگین‌گرم‌ترین‌ها C°	۰	۲	۸	۱۶	۲۱	۲۷	۳۱	۳۱	۲۶	۱۹	۱۰	۳	۱۷
میانگین‌سرد‌ترین‌ها C°	-۶	-۳	۱	۷	۱۱	۱۷	۲۱	۲۱	۱۶	۱۰	۲	-۱	۸
سردنرین C°	-۱۶	-۱۷	-۱۱	-۲	۰	۷	۱۲	۱۰	۱	-۲	-۸	-۱۵	-۱۷
بارش mm	۲۰	۲۰	۶۰	۶۰	۴۰	۲۰	۰	۰	۱۰	۳۰	۲۰	۳۰	۳۶۰
منبع وب‌گاه ودربیس[۳۳]

زمین‌لرزه‌ها

نوشتار اصلی: زمین‌لرزه‌های تبریز

شهر تبریز در ناحیه‌ای زلزله‌خیز واقع شده‌است^[۱۰] و در طول تاریخ بارها با خاک یکسان گشته‌است. جنبش و حرکت خفیف به‌صورت روزانه در تبریز اتفاق می‌افتد. مهیب‌ترین زمین‌لرزه‌ای که تا به‌حال تبریز شاهد آن بوده‌است، در سال ۱۱۵۸ خورشیدی (۱۷۸۰ میلادی) روی داده‌است.^[۲][۱۳]

به گفتهٔ «علی‌اصغر ظهوریان ایزدپناه» (سرپرست امور زلزله‌شناسی سازمان انرژی اتمی ایران)، دلیل وقوع زمین‌لرزه‌های بزرگ و مخرب در تبریز و نواحی دیگر مانند رشته‌کوه‌های البرز و زاگرس، قرارگرفتن آن‌ها در مسیر کمربند آلپاید می‌باشد؛ مسیر این کمربند از میانهٔ اقیانوس اطلس شروع شده و پس از عبور از دریای مدیترانه، شمال ترکیه، ایران، هند، چین و جزایر فیلیپین، به کمربند دیگری که اقیانوس آرام را دور می‌زند، متصل می‌شود.

از جمله گسله‌های بارز آذربایجان، «گسلهٔ شمال تبریز» است. این گسله که به موازات جادهٔ اصلی تبریز–بستان‌آباد امتداد یافته‌است، مسبب زمین‌لرزهٔ سال ۱۷۲۱ میلادی با شدت ۷٫۶ درجهٔ ریشتر می‌باشد. هرچند این گسله در سدهٔ حاضر فعالیت مشخصی نداشته‌است؛ ولی شواهدی مبنی بر امکان تجدید حرکت آن وجود دارد. اطلاعات آماری نیز نشان می‌دهد که دورهٔ بازگشت زمین‌لرزه‌های شدید و مخرب در تبریز می‌تواند تا حدود ۲۶۰ سال نیز برسد.^[۳۴]

تعدادی از تاریخ‌های مهم وقوع زمین‌لرزه در تبریز در زیر فهرست شده‌اند:

• در سال ۲۴۴ هجری قمری و در زمان حکومت متوکل -خلیفهٔ عباسی- تبریز با خاک یکسان شد و تا پیش از پایان حکومت متوکل دوباره بازسازی گردید.^[۲]
• در سال ۴۳۴ هجری قمری تبریز از زمین‌لرزه سخت آسیب دید. منجمی به‌نام «ابوطاهر شیرازی» نیز این زمین‌لرزه را پیش‌بینی کرده‌بود.^[۲] در سفرنامه‌ای که از ناصر خسرو برجای مانده‌است، به این زمین‌لرزه اشاره شده‌است:^[۳۵]

«مرا حکایت کردند که بدین شهر زلزله افتاد شب پنجشنبه هفدهم ربیع الاول سنهٔ اربع و ثلاثین و اربعمائه (۴۳۴) و در ایام مسترقه بود پس از نماز خفتن. بعضی از شهر خراب شده‌بود و بعضی دیگر را آسیبی نرسیده‌بود و گفتند چهل هزار آدمی هلاک شده‌بودند. و در تبریز قطران نام شاعری را دیدم. شعری نیک می‌گفت، اما زبان فارسی نیکو نمی‌دانست. پیش من آمد دیوان منحیک و دیوان دقیقی بیاورد و پیش من بخواند و هر معنی که او را مشکل بود از من بپرسید، با او بگفتم و شرح آن بنوشت و اشعار خود بر من خواند.»

قطران تبریزی زمین‌لرزهٔ سال ۴۳۴ را چنین توصیف می‌کند:^[۱۳]

مشاهدهٔ شعر

خدا به مردم تبریز برفکند فنا فلک به نعمت تبریز برگماشت زوال فراز گشت نشیب و نشیب گشت فراز رمال گشت جبال و جبال گشت رمال دریده گشت زمین و خمیده گشت نبات دمنده گشت بحار و رونده گشت جبال بسا سرای که بامش همی بسود فلک بسا درخت که شاخش همی بسود هلال کز آن درخت نمانده کنون مگر آثار وز آن سرای نمانده کنون مگر اطلال کسی که رسته‌شد از مویه گشته‌بود چو مو کسی که جسته‌شد از ناله گشته‌بود چو نال یکی نبود که گوید به دیگری که مموی یکی نبود که گوید به دیگری که منال همی بدیده بدیدم چو روز رستاخیز ز پیش رایت مهدی و فتنهٔ دجال کمال دور کناد ایزد از جمال جهان کمی رسد به جمالی کجا گرفت کمال

• در سال ۱۱۵۸ خورشیدی زمین‌لرزه خسارت‌های عمده‌ای به شهر تبریز وارد کرد.^[۲]

مردم

زبان

زبان امروزی مردم شهر تبریز به ترکی آذربایجانی، ترکی آذری، آذربایجانی و آذری معروف است.^[۳۶] همچنین در کتاب «حدایق‌السیاحه»، زین‌العابدین شیروانی (معاصر فتحعلی شاه و محمد شاه) نیز تأیید می‌کند که ساکنین تبریز به این زبان سخن می‌گویند.^[۱۴]

پیش از ورود زبان ترکی به منطقه، مردم تبریز به زبان آذری سخن می‌گفتند که تا حدود قرن یازدهم هجری در آذربایجان رایج بود.^[۱] زبان آذری از زبان‌های ایرانی و نزدیک به گویش‌های جنوب دریای خزر‌^[۲] و تاتی بوده‌است. مسعودی که به‌سال ۳۱۴ هجری از تبریز دیدار کرده‌است، از میان زبان‌های رایج در این شهر، زبان‌های پهلوی، دری و آذری را ذکر نموده‌است.^[۳۷] یاقوت حموی به ابوزکریای تبریزی (شاگرد ابوالعلای مصری) اشاره می‌کند که به یک لهجهٔ محلی ایرانی تکلم می‌کرده‌است.^[۱۵]

در رساله‌ای از مولانا روحی انارجانی به‌نام «اصطلاحات و عبارات اناث و اعیان و اجلاف تبریز» مربوط به آغاز سدهٔ یازدهم هجری، بخشی به زبان آذری نوشته شده‌است و این می‌نمایاند که تا زمان سلطان محمد خدابنده و حمزه میرزای صفوی، هنوز زبان آذری در تبریز رواج داشته‌است.^[۳۸]

محمدجواد مشکور در کتاب «نظری به تاریخ آذربایجان» می‌نویسد: «زمانی که به‌سال ۴۸۸ ق. (۴۷۴ خ.) ناصر خسرو با قطران در تبریز ملاقات می‌کند، مردم به زبان پهلوی آذری سخن می‌گفته‌اند؛ ولی به ‌فارسی دری نمی‌توانسته‌اند سخن بگویند؛ البته تمام مکاتبات خود را به فارسی دری می‌نوشته‌اند.^[۳۹]

فرهنگ

از نظر شعر، ادب، هنر، خطاطی، تاریخ، سیاست، فقه، تفسیر و فلسفه مشاهیر زیادی از این شهر برخاسته‌اند. از جملهٔ مشاهیری که تا عصر حاضر در تبریز زاده شده‌اند، می‌توان به نظام‌الدین تبریزی فقیه شافعی قرن هشتم، قطران تبریزی شاعر پارسی‌گوی قرن پنجم، خطیب تبریزی عالم ادبیات عرب و نویسندهٔ دیوان حماسه در قرن پنجم و اوایل قرن ششم، تاج‌الدین تبریزی مفسر شافعی قرن هشتم، ملا قاسم انوار عارف و شاعر قرن نهم، ملا رجبعلی تبریزی حکیم و عارف قرن یازدهم، بدیع‌الزمان تبریزی خوش‌نویس و شاعر قرن یازدهم، سید محمدحسین طباطبایی مفسر و فیلسوف، شیخ عبدالحسین امینی مؤلف کتاب الغدیر، سید حسن تقی‌زاده سیاست‌مدار و محقق، سید احمد کسروی مورخ، محسن هشترودی ریاضیدان، حسین کاظم‌زاده ایرانشهر نویسنده و سید محمدحسین شهریار شاعر معاصر اشاره کرد.^[۱]

یکی از مکتب‌های نگارگری ایران به‌نام «مکتب تبریز» در شهر تبریز و در دورهٔ ایلخانان، جلایریان، ترکمانان قراقویونلو و آق‌قویونلو و صفویان شکل گرفته‌است.^[۴۰]

نمونه‌هایی از آثار مکتب نگارگری تبریز در سدهٔ چهاردهم میلادی

منظرهٔ تابستان.

منظرهٔ زمستان.

سیمرغ زال را می‌رباید.

اسفندیار با گرگ‌ها می‌جنگد.

موقعیت جغرافیایی تبریز و قرارگرفتن آن در بین دامنه‌های کوه سهند و کرانهٔ شرقی دریاچهٔ ارومیه، آن را مبدل به تنها راه ارتباطی بین شمال (ماورای قفقاز و قره‌داغ) و جنوب (مراغه و کردستان) کرده‌بود. منابع تاریخی حاکی از تجارت شهر تبریز با عثمانی‌ها، گرجی‌ها و روس‌ها و کشور هندوستان داشته و بسیاری از صنعتگران و بازرگانان در این شهر جمع می‌شده‌اند.^[۱۳] تبریز همچنین یکی از مراکز بافت فرش در ایران بوده‌است.^[۱۳]

نمونه‌هایی از فرش‌های بافت تبریز

مذهب

اکثریت مردم تبریز مسلمان و پیرو مذهب شیعهٔ دوازده‌امامی می‌باشند. هرچند اقلیتی از مسیحیان ارمنی با ۱٬۰۹۷ نفر، آشوری با ۵۰۳ نفر، زرتشتی با ۲۶ نفر، سایر مسیحیان با ۱۷ نفر و کلیمی با ۵ نفر جمعیت نیز در این شهر سکونت دارند.^[۴۱]

ارامنهٔ تبریز که بیش‌ترین اقلیت ساکن این شهر را تشکیل می‌دهند، در طی نسل‌کشی ارامنه که توسط امپراتوری عثمانی و همزمان با جنگ جهانی اول صورت گرفت، به تبریز و دیگر نقاط آذربایجان پناه برده و در این منطقه ساکن شدند. مذهب ارامنهٔ تبریز «گریگوری» می‌باشد که یکی از مذاهب کهن آیین مسیحیت محسوب می‌شود.^[۴۲]

جمعیت

در نخستین سرشماری رسمی ایران که در سال ۱۳۳۵ انجام گرفت، شهر تبریز با ۲۵۴٬۷۰۸ نفر جمعیت، دومین شهر پرجمعیت ایران پس از تهران بود. در سرشماری بعدی و در سال ۱۳۴۵، این شهر پس از تهران، اصفهان و مشهد، جایگاه چهارم را در بین شهرهای ایران به خود اختصاص داده بود. در سرشماری سال ۱۳۵۵، تبریز پس از شهرهای تهران، مشهد و اصفهان، چهارمین شهر پرجمعیت ایران بود و تا آخرین سرشماری که در سال ۱۳۸۵ انجام پذیرفته‌است، همین جایگاه را داشته‌است.^[۴۳]‎

براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵ خورشیدی، جمعیت شهر تبریز در این سال بالغ بر ۱٬۳۷۸٬۹۳۵ نفر بوده‌است که از این تعداد، ۷۰۲٬۲۷۱ نفر مرد و ۶۷۶٬۶۶۴ نفر زن بوده‌اند. همچنین تعداد خانوارهای ساکن این شهر، ۳۷۸٬۳۲۹ خانوار بوده‌است.^[۳]

تبریز به‌سبب مرکزیت اقتصادی، صنعتی، اداری و اعتبار بین‌المللی، مهاجرپذیرترین شهر استان آذربایجان شرقی محسوب می‌گردد. اخیراً شهر جدید سهند در ۲۴ کیلومتری جنوب غرب تبریز و در جادهٔ تبریز-آذرشهر در دست ساخت است که برای جذب سرریز جمعیتی این شهر ساخته می‌شود تا کانون جدیدی برای جمعیت و اشتغال ایجاد شود و توسعهٔ شهری تضمین گردد.^[۱]

بخش‌ها

گسترش شهر

شهر تبریز در گذشته دارای تعداد معدودی محله بوده‌است که شمار آن‌ها به ۲۴ محله می‌رسید. از میان این محله‌ها می‌توان به محله‌های «نوبر»، «مقصودیه»، «چرنداب»، «لیل‌آباد»، «اهراب»، «سرخاب»، «سیلاب»، «ششگلان»، «مارالان»، «باغ‌میشه» و «امیرخیز» اشاره کرد. رفته‌رفته با مهاجرت مردم شهرها و روستاهای اطراف به تبریز، وسعت این شهر افزایش پیدا کرد و فاصلهٔ روستاهای بزرگ و اقماری که در اطراف آن وجود داشتند تا تبریز بسیار نزدیک شد و کم‌کم این روستاها نیز به‌عنوان محله‌های بزرگی در اطراف هستهٔ مرکزی شهر تبریز شناخته شدند. از جملهٔ این روستاها می‌توان روستاهای «آخماقیه»، «ایل‌گلی»، «بارنج»، «رواسان» و «لاله» را نام برد.^[۴۵]

حاشیه‌نشینی

نوشتار اصلی: حاشیه‌نشینی در ایران

پس از وقوع انقلاب سفید و در اوایل دههٔ پنجاه خورشیدی، به‌دلیل ایجاد کارخانجات متعدد صنعتی در غرب تبریز، مردم بیکار ساکن شهرها و روستاهای اطراف، به‌دنبال یافتن شغل در این مراکز، به‌سمت تبریز سرازیر شدند. حاشیه‌نشینان در مدت کوتاهی برای خود خانه‌ای می‌ساختند و در این خانه‌ها ساکن می‌شدند. خانه‌های حاشیه‌نشینان از ابتدایی‌ترین امکانات رفاهی -همچون آب، برق، گاز و تلفن- بی‌بهره بود. گسترش این امر باعث ایجاد محله‌های بزرگ حاشیه‌نشین در پیرامون شهر تبریز شد و در طی چندسال، چهرهٔ این شهر را تغییر داده و آن‌را با مشکلات متعددی روبه‌رو کرد.^[۴۶]

امروزه شهر تبریز در حدود ۴۰۰٬۰۰۰ نفر حاشیه‌نشین را در خود جای داده‌است. حاشیه‌نشینان به‌طور عمده در مناطق حاشیه‌ای شمال، شمال غرب و جنوب این شهر ساکن شده‌اند که از میان این مناطق می‌توان محله‌های «آخماقیه»، «حافظ»، «خلیل‌آباد»، «داداش‌آباد»، «سیلاب»، «طالقانی»، «عباسی»، «کشتارگاه»، «لاله»، «مارالان»، «منبع» و «یوسف‌آباد» را نام برد که حدود ۳۰ کیلومتر مربع از مساحت تبریز را اشغال کرده‌اند.^[۴۶]

اخیراً شهرداری تبریز برنامه‌هایی مبنی بر نوسازی بافت حاشیه‌نشین شهر تبریز و ساخت شهرک‌های مسکونی نوساخت و ایمن در برابر زمین‌لرزه در این مناطق را آغاز نموده‌است. براساس این برنامه‌ها قرار است پس از تخریب بافت حاشیه‌نشین و احداث شهرک‌های نوساخت، حاشیه‌نشینان در این شهرک‌ها اسکان داده‌شوند.^[۴۶]

مناطق شهرداری

نوشتار اصلی: مناطق شهرداری تبریز

در سال‌های اخیر با توجه به گسترش سریع شهر تبریز، شهرداری تبریز برای ارائهٔ خدمات شهری مناسب به شهروندان این شهر، طرح جامع کلان‌شهر تبریز را تصویب نمود که برطبق این طرح، شهر تبریز به هشت منطقهٔ مستقل شهرداری تقسیم گردید. در میان مناطق هشت‌گانهٔ شهرداری تبریز، منطقهٔ هشت با قدمت تاریخی کهن و آثار باستانی فراوان و نیز با جای‌دادن مراکز بزرگ تجاری و دولتی، به‌عنوان مهم‌ترین و اصلی‌ترین منطقهٔ این شهر محسوب می‌گردد. برپایهٔ سرشماری سال ۱۳۸۵ خورشیدی، منطقهٔ سهٔ تبریز با ۳۳۳٬۴۲۱ نفر جمعیت پرجمعیت‌ترین و منطقهٔ هشت تبریز با ۱۷٬۶۳۲ نفر جمعیت، کم‌جمعیت ترین منطقهٔ این شهر محسوب می‌گردد.^[۴۵] همچنین به‌تازگی منطقهٔ نه تبریز نیز در جهت بهبود وضعیت پروژه‌های عمرانی شهرداری تبریز -همچون شهرک‌های آذران و خاوران که در خارج از محدودهٔ حوزه استحفاضی این شهرداری قرار داشتند- تأسیس شده و هدف از آن تسریع در اجرای روند شهرک‌سازی در این منطقه از شهر تبریز می‌باشد. از این‌رو هم‌اکنون شمار مناطق شهرداری تبریز از هشت منطقه به نه منطقه افزایش پیدا کرده‌است.^[۴۷]

محله‌ها

شهر تبریز از محله‌ها، شهرک‌ها و کوی‌های ذیل تشکیل یافته‌است:

ن . ب . و محله‌های شهر تبریز محله‌ها آبرسان • آخماقیه • آخونی • ایل‌گلی • ابوریحان • اسلام‌آباد • اسماعیل‌بقال • امامیه • امیرخیز • اهراب • بارنج • بازار • باغ‌شمال • باغ‌میشه • بهار • بیلان‌کوه • پارک • پل‌سنگی • تپلی‌باغ • جمشیدآباد • چرنداب • چوستدوزان • حکم‌آباد • خطیب • خلیل‌آباد • خیابان • خیام • داداش‌آباد • داش‌ساختمان • راسته‌کوچه • رضوان‌شهر • رواسان • زنگوله‌باغ • ساری‌زمین • سرخاب • سیلاب • شاه‌آباد • شتربان • شربت‌زاده • ششگلان • شنب‌غازان • صالح‌آباد • طالقانی • عموزین‌الدین • قراملک • قره‌آغاج • قورخانه • کجاباد • کوچه‌باغ • گجیل • لاله • لیل‌آباد • مارالان • محمدآباد • مصلی • مقصودیه • ملازینال • منبع • منجم • منظریه • میارمیار • نصف‌راه • نوبر • وزیرآباد • ولی‌عصر جنوبی • ویجویه • ویلاشهر • یکه‌دکان • یوسف‌آباد شهرک‌ها آذران • ارم • الهیه • خاوران • امام خمینی • اندیشه • باغ‌میشه • پرواز • دادگستری • دامپزشکی • رازی • راه‌آهن • رجایی‌شهر • رشدیه • زعفرانیه • شهید باکری • شهید بهشتی • شهید چمران • فرهنگ‌شهر • طالقانی • گلشهر • مهران‌شهر • نور • نیروی هوایی • یاغچیان کوی‌ها ابوریحان • اردیبهشت • استادان • اسلام‌شهر • اسلامی • اشکان • اطبا • اطلس • افسران • البرز • امام خمینی • امیرکبیر • انقلاب • بابک • باغچه‌بان • برادران • برنجیان • بهاران • بهارستان • پرورش • پلیس • پیام • تبریز نو • جانبازان • جلالیه • حافظ • دانش • رسالت • زمزم • سعدی • سوسنگرد • سهند • شاهد • شبنم • شهید بهشتی • شهید تجلایی • شهید رضایی • شهید مدنی • شهید میلانی • شهید نانوایی • فردوس • فرودگاه • فرهنگ • صفا • فرهنگیان • فیروز • فیروز نو • قدس • قره‌باغی‌ها • گلدشت • گلکار • لاله • ماندانا • مخابرات • میرداماد • میلاد • نارمک • وحدت • ورزش • ولی‌امر • ولی‌عصر

جای‌های تاریخی

بناهای تاریخی

نوشتار اصلی: بناهای تاریخی تبریز

تبریز بارها در طول تاریخ بر اثر زمین‌لرزه آسیب جدی دیده و بارها در اثر حمله‌های سلجوقیان، مغولان، ترکان عثمانی، اشغال تبریز توسط روس‌ها (به‌سال ۱۸۲۷-۱۸۲۸) دچار خرابی‌های شدیدی شده‌است.^[۱۸] این جنگ‌ها و زمین‌لرزه‌های مکرر، بخش‌های عمده‌ای از قسمت‌های قدیمی شهر را نابود کرده‌است.^[۴۸] به‌عنوان مثال، شاه اسماعیل صفوی پس از فتح هرات، هنرمندان بسیاری را با خودش به تبریز آورد؛ ولی هیچ‌کدام از بناهایی که او و یا جانشینان مستقیم او ساخته‌اند، سالم باقی نمانده‌اند. آن‌چه از قصر شاه اسماعیل در شمال شرقی تبریز باقی مانده‌است، توصیف‌هایی است که گردشگران اروپایی مکتوب کرده‌اند.^[۴۹] هم‌اکنون تنها دو محل باستانی -یعنی ارگ تبریز و مسجد کبود- از تبریز قدیم برجای مانده‌است. به‌همین دلیل این شهر نسبت به سایر شهرهای بزرگ ایران -همچون اصفهان، شیراز و حتی مشهد- آثار باستانی بسیار کم‌تری دارد. ارگ تبریز بنایی آجری است که پیش از سال ۷۰۱ خورشیدی برروی آواره‌های مسجدی ساخته شده‌است. این بنا از نظر سادگی، اندازه و پایداری، چشم‌گیر است. مسجد کبود بنایی است که حدود سال ۸۲۹ خورشیدی ساخته شده‌است و به‌دلیل کاشی‌کاری آبی تزئینی زیبایش، شهرت یافته‌است. از دیگر آثار باستانی تبریز، خرابه‌های مقبرهٔ دوازده‌گوشهٔ غازان پسر ارغون -حاکم مغول ایران- نیز قابل ذکر است.^[۱۱][۱۰]

خانه‌های تاریخی

نوشتار اصلی: خانه‌های تاریخی تبریز

تاکنون بیش از ۶۰۰ باب خانهٔ تاریخی در سطح شهر تبریز شناسایی شده‌است. تمام بناهای تاریخی و دیدنی موجود در شهر تبریز در آخرین شب سال ۱۱۹۳ هجری و در آغاز دورهٔ قاجاریه، براثر وقوع زمین‌لرزه‌ای هولناک تخریب شدند و این شهر به ویرانه‌ای تبدیل گشت. در سال‌های اخیر تعدادی از خانه‌های تاریخی تبریز ترمیم شده‌است. برای نمونه خانهٔ کوزه‌کنانی به موزهٔ مشروطه، خانهٔ شربت‌اوغلی به فرهنگسرای تبریز و خانهٔ قدکی، خانهٔ گنجه‌ای‌زاده و خانهٔ بهنام به مجموعهٔ دانشکدهٔ معماری تبدیل شده‌است. درحال حاضر نیز بسیاری از این خانه‌ها درحال احیا و ترمیم هستند و پس از ترمیم به موزه و یا سایر مراکز فرهنگی تبدیل خواهند شد.^[۵۰]

مسجدهای تاریخی

نوشتار اصلی: مسجدهای تاریخی تبریز

برطبق نوشته‌های جهانگردان و جغرافیدانان مختلف، در دوره‌های گوناگون شهر تبریز بیش از یکصد و پنجاه تا سیصد باب مسجد را در خود جای داده بوده‌است.^[۵۱] بسیاری از این مسجدها در اثر جنگ‌ها و زمین‌لرزه‌های گوناگون از میان رفته‌اند و اکنون تنها چند مسجد تاریخی متعلق به سده‌های پیش در این شهر پابرجا مانده‌است. از مهم‌ترین مسجدهای تاریخی تبریز می‌توان به «مسجد استاد و شاگرد»، «مسجد اسماعیل خاله‌اوغلی»،‌ «مسجد ثقة‌الاسلام»، «مسجد جامع»، «مسجد حاج صفرعلی حجت‌الاسلام»، «مسجد حسن‌پادشاه»، «مسجد خزینه»، «مسجد دال‌ذال»، «مسجد سیدالمحققین»، «مسجد شاه‌تهماسب» «مسجد شاهزاده»، «مسجد صادقیه»، «مسجد ظهیریه»، «مسجد علی‌شاه»، «مسجد کاظمیه»، «مسجد کبود»، «مسجد مجتهد»،‌ «مسجد مقبره»، «مسجد ملاباشی»، «مسجد میرزاصادق‌آقا» و «مسجد میرزامهدی قاری» اشاره کرد.^[۵۲]

جای‌های دیدنی

نمایشگاه بین‌المللی

نوشتار اصلی: نمایشگاه بین‌المللی تبریز

نمایشگاه بین‌المللی تبریز بزرگ‌ترین مرکز نمایشگاهی در سطح جمهوری اسلامی ایران می‌باشد. این نمایشگاه با ۴ کیلومتر مربع وسعت در ورودی شرقی کلان‌شهر تبریز (دروازه تهران) واقع شده‌است و هم‌اکنون با فضای مفید به میزان یک کیلومتر مربع به‌صورت ۹ سالن نمایش مسقف جمعاً به متراژ ۵۰٬۰۰۰ متر مربع و فضای باز نمایشی به میزان ۲۰٬۰۰۰ متر مربع، جایگاه بسیار مهمی در سطح منطقهٔ خاورمیانه پیدا کرده‌است.^[۵۳]

از امکانات موجود در نمایشگاه بین‌المللی تبریز می‌توان به آمفی‌تئاتر روباز، بوفه، پارکینگ اختصاصی، پست الکترونیک، تندیس مشاهیر آذربایجان، جادهٔ اختصاصی، خیابان‌های ارتباطی، رستوران، ساختمان‌های اداری، سرویس‌های بهداشتی، فضای سبز، قهوه‌خانهٔ سنتی، تأسیسات آب، برق و تلفن، گلخانهٔ اختصاصی، مرکز مخابرات راه دور و بین‌المللی، مسجد و وضوخانه و میادین، استخرها و آب‌نماها اشاره کرد.^[۵۳]

فضای سبز

نوشتار اصلی: فضای سبز تبریز

هم‌اکنون در شهر تبریز ۱۳۲ پارک فعالیت می‌کنند که این تعداد شامل ۴۵ پارک همسایه‌ای، ۵۲ پارک محله‌ای، ۲۵ پارک ناحیه‌ای، ۶ پارک منطقه‌ای و ۴ پارک شهری می‌باشد. براساس آمارگیری سال ۱۳۸۴ خورشیدی، مساحت فضای سبز این شهر ۸٫۵۴۸ کیلومتر مربع بوده‌است که از این جهت سرانهٔ فضای سبز برای شهرواندان تبریزی ۵٫۶ متر مربع می‌باشد. همچنین مساحت پارک‌های این شهر ۲٫۵۹۵ کیلومتر مربع بوده‌است که از این جهت نیز سرانهٔ پارک‌ها برای شهروندان تبریزی ۶٫۲ متر مربع است.^[۵۴] همچنین در حال حاضر ۸ پارک مسافر در شهر تبریز فعالیت می‌کنند که توان پذیرایی از ۱۰٬۰۰۰ مسافر را به‌طور هم‌زمان دارند.^[۵۵]

موزه‌ها

شهر تبریز تعدادی موزه مانند موزهٔ آذربایجان و موزهٔ قرآن را در خود جای داده‌است:^[۵۶]

ن . ب . و موزه‌های شهر تبریز آذربایجان • ارامنه • استاد بهتونی • استاد شهریار • پست • تاریخ طبیعی • دفاع مقدس • سرداران مشروطیت • سفال • سنجش • شهدای روحانی • شهرداری • عصر آهن • فرش • قاجار • قرآن و کتابت • محرم • مشروطیت

تصاویری از موزهٔ آذربایجان

سفالینه، هزارهٔ پنجم پیش از میلاد.

جواهر، هزارهٔ اول پیش از میلاد.

ظرف چینی، دورهٔ صفوی.

جعبهٔ جواهر، دورهٔ قاجار.

مراکز آموزشی

آموزش عمومی

تحصیلات ابتدایی به‌شکل مدرن در ایران از اواخر سدهٔ ۱۹ میلادی به‌وجود آمده‌است. اگرچه حکومت ایران و مبلغین مسیحی -که می‌خواستند از طریق فراهم‌آوردن امکانات آموزشی، تبلیغ دینی نمایند- در رشد تحصیلات ابتدایی نقش داشتند؛ ولی رشد آموزش ابتدایی در ایران، بیش‌تر از همه مدیون زحمت‌ها و تلاش‌های شخصی به‌نام حاج میرزا حسن‌خان رشدیه -مردی مذهبی از طبقهٔ متوسط- بود. او که عمیقاً تحت تأثیر کتاب «احمد» و پیشرفت‌های آموزشی در شهر بیروت قرار گرفته‌بود، به تبریز بازگشت و در سال ۱۸۶۷ میلادی مدرسهٔ یک‌اتاقی‌اش را در این شهر تأسیس نمود. رشدیه برای کودکان متکا و میزهایی گذاشته‌بود که به بچه‌ها قابلیت این را می‌داد که به آسانی بنویسند. مدرسهٔ رشدیه با مخالفت روحانیون مواجه شد که آن را تهدیدی برای سیستم آموزشی خود می‌دانستند. رشدیه مأیوس و ناامید، خود را به‌صورت اختیاری به مصر تبعید کرد. حدود ده سال بعد، حاکم آذربایجان از رشدیه دعوت کرد که به تبریز بازگردد و مدرسه‌اش را راه بیندازد. با بازگشت او به تبریز، این‌بار مدرسهٔ او مورد استقبال زیاد روبه‌رو شد و رشدیه شهرت بسیاری پیدا کرد؛ به‌طوری که پادشاه ایران از او خواست که مدرسه‌ای هم در تهران به‌شکل مدرن تأسیس کند و ۳۶٬۰۰۰ ریال جهت ارتقای تحصیلات ابتدایی تخصیص داده‌شد.^[۵۷]

آموزش عالی

اولین دانشگاه در ایران مدرسهٔ دارالفنون بود که تأکید برروی موضوعات نظامی، مهندسی، پزشکی و هنر داشت. حدود پنج سال بعد از آن، مدرسه‌ای نظامی نیز در تبریز و همچنین در اصفهان افتتاح شد.^[۵۷] هم‌اکنون شهر تبریز دارای مؤسسه‌های آموزش عالی متعددی است که از میان آن‌ها می‌توان دانشگاه تبریز و دانشگاه صنعتی سهند را نام برد.

دانشگاه تبریز در خردادماه ۱۳۲۵ خورشیدی و در زمان حکومت دموکراتیک آذربایجان به‌نام «آذربایجان اونیورسیته‌سی» تأسیس شد؛ اما پس از سقوط آن حکومت، با نام دانشگاه تبریز فعالیت خود را ازسر گرفت.^[۵۸] این دانشگاه در آغاز با دو دانشکدهٔ ادبیات و پزشکی شروع به‌کار نمود؛ ولی بعدها به دو دانشگاه مجزا -یعنی تبریز و علوم پزشکی تبریز- تقسیم شد. دانشگاه تبریز درحال حاضر با بیش از ۱۱٬۰۰۰ نفر دانشجو و حدود ۵۰۰ نفر هیأت علمی، ۲۰۰ آزمایشگاه تخصصی و عمومی که برخی از آن‌ها در سطح جهان و برخی در سطح خاورمیانه منحصر به‌فرد هستند، موزهٔ تاریخ و فرهنگ، حوزهٔ جانورشناسی، حوزهٔ زمین‌شناسی، مرکز پردازش تصاویر ماهواره‌ای و مراکز و مؤسسه‌های تحقیقاتی و پژوهشی، محیط آموزشی و دانشگاهی بزرگی را در سطح کشور فراهم آورده‌است.^[۵۹]

دانشگاه صنعتی سهند در شهر جدید سهند در سال ۱۳۶۸ فعالیت خود را آغاز نمود. این دانشگاه در سال ۱۳۸۶ و بعد از گذشت هجده سال از تأسیسش، به فعالیت آموزشی خود در ۱۱ رشته در مقطع کارشناسی، ۳۸ رشته در مقطع کارشناسی ارشد و ۴ رشته در مقطع دکتری ادامه می‌دهد.^[۶۰]

صنعت

تبریز یکی از مهم‌ترین مراکز صنعتی و تجارتی ایران است و در زمینهٔ صنعت نساجی، ماشین‌سازی و پتروشیمی فعالیت زیادی دارد.^[۶۱] تبریز مدت‌هاست که مرکز هنر و صنایع دستی (به‌خصوص سرامیک، سفال، جواهرآلات و نقره‌کاری) بوده‌است. اما فرش مهم‌ترین صادرات صنایع دستی آن به‌شمار می‌رود.^[۶۲] فرش تبریز به‌علت طراحی ویژه و کیفیت بالا دارای شهرت جهانی است که صادرات آن یکی از منابع قابل توجه ارزی به‌شمار می‌آید.^[۶۱]

در زمینهٔ صنعت چرم نیز تبریز جزء پیشتازان است و کیف و کفش آن عموماً دارای کیفیت بالایی است. در سال ۱۳۸۷ حدود ۹۰‬ درصد از ۳۰‬ میلیون جفت کفش تولیدی در کشور در تبریز تولید شده‌است.^[۶۳]

کارخانجات صنعتی

کارخانجات صنعتی تبریز پس از سال ۱۳۴۵ خورشیدی و با احداث کارخانجات تراکتورسازی و ماشین‌سازی رونق پیدا کردند و این شهر به‌عنوان یک قطب صنعتی در سطح منطقه شناخته شد.^[۶۴]

امروزه بیش از ۵۵ درصد از کارگاه‌‌های بزرگ صنعتی استان آذربایجان شرقی در شهر تبریز واقع شده‌اند که این امر سبب مهاجرت نیروی کار موردنیاز برای فعالیت در این کارگاه‌ها از نقاط مختلف استان به این شهر گردیده‌است.^[۶۵]

هم‌اکنون صنایع مختلفی از قبیل صنایع شیمیایی، ماشین‌آلات و تجهیزات، محصولات کانی غیرفلزی، مواد غذایی، آشامیدنی و دخانیات، نساجی، پوشاک و چرم در این شهر مشغول فعالیت هستند که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به «آجر آذربایجان»، «بافندگی لایکو»، «‌بلبرینگ‌سازی ایران»، «پالایشگاه تبریز»، «پشم تبریز»، «پیستون‌سازی»، «تخت‌خواب فروزان»، «تختهٔ فشاری نئوپان»،‌ «تراکتورسازی تبریز»، «ترموپلاس»، «چرم‌سازی تبریز»، «حولهٔ برق‌لامع»، «خانه‌سازی ایرداک»،‌ «دورمن دیزل»، «دیزل ایدم»، «ریسندگی پشمینهٔ تبریز»، «شرکت سهامی خانه‌های مسکونی تبریز»، «شرکت سهامی سیمان صوفیان»، «شیر پاستوریزه»، «کبریت‌سازی توکلی»، «کبریت‌سازی ممتاز»، «گچ ساختمانی آذربایجان»، «لیلاند دیزل ایران»، «ماشین‌سازی تبریز»، «موتوژن»، «موکت تبریز»، «نساجی تبریز»، «نوشابه‌سازی پپسی‌کولا»، «نوشابه‌سازی کوکاکولا»،‌ «نیروگاه بزرگ حرارتی» و «هاکسیران دیزل» اشاره کرد.^[۶۶]

حمل و نقل

فرودگاه بین‌المللی

نوشتار اصلی: فرودگاه بین‌المللی تبریز

فرودگاه بین‌المللی تبریز در سال ۱۳۲۹ خورشیدی و در زمان سلطنت محمدرضا شاه پهلوی تأسیس شد. این فرودگاه هم‌اکنون به‌عنوان یکی از چهار فرودگاه آسمان‌باز ایران در حال ارائهٔ خدمات به پروازهای داخلی، خارجی و عبوری است.^[۶۷]

پروازهای خارجی این فرودگاه شامل پروازهای تبریز-استانبول، تبریز-دبی، تبریز-دمشق، تبریز-مدینه و تبریز-جده می‌باشد. پروازهای داخلی نیز به‌صورت هفتگی و روزانه از این فرودگاه انجام می‌پذیرد که شامل پروازهای تبریز-تهران، تبریز-مشهد، تبریز-اصفهان، تبریز-شیراز، تبریز-اهواز، تبریز-بندرعباس، تبریز-رشت، تبریز-ماهشهر، تبریز-کیش و تبریز-عسلویه می‌باشد.^[۶۸]

شرکت‌های هواپیمایی آسمان، ارم، ایران، ایرتور، تابان، ترکیه، سعودی، کاسپین، کیش و ماهان به این فرودگاه پرواز دارند.^[۶۸]

این فرودگاه دارای ترمینال پروازهای داخلی، بین‌المللی و حج و تسهیلات گمرک، قرنطینه، رستوران، سالن غذاخوری و سالن سی‌آی‌پی برای میهمانان مخصوص می‌باشد.^[۶۹]

پایانهٔ جدید این فرودگاه در آبان ۱۳۸۶ به بهره‌برداری رسیده‌است و در این مکان یک ساختمان مخصوص سرویس پذیرایی هواپیمایی ملی و ساختمان هواشناسی و موتورخانه وجود دارد.^[۷۰]

راه‌آهن

نوشتار اصلی: ایستگاه راه‌آهن تبریز

کارهای ساختمانی راه‌آهن تبریز از سال ۱۲۹۱ در محور تبریز-جلفا و صوفیان-رازی (در مرز ترکیه) شروع و در سال ۱۲۹۵ محور تبریز-جلفا با ۱۴۹ کیلومتر مورد بهره‌­برداری قرار گرفت. دومین خطی که پس از تکمیل راه‌آهن سراسری اقدام به ساخت آن گردید، خط تهران-تبریز بود که ساخت این خط در روز ۱۸ آبان ۱۳۱۷ از تهران شروع و در روز ۱۴ آبان ۱۳۲۱ ساختمان و ریل‌گذاری آن تا میانه خاتمه یافت و بلافاصله بهره‌برداری از آن آغاز شد.^[۷۱] تنها خط بین‌المللی راه‌آهن تبریز، خط تبریز-نخجوان می‌باشد. از خطوط داخلی راه‌آهن تبریز می‌توان به خطوط تبریز-تهران، تبریز-مشهد و تبریز-سلماس اشاره کرد.^[۷۲]

قطار شهری

نوشتار اصلی: متروی تبریز

عملیات اجرایی قطارشهری تبریز از سال ۱۳۸۰ آغاز شده‌است. متروی تبریز در پنج مسیر ساخته می‌شود که پس از تهران بیش‌ترین تعداد خطوط مترو در ایران را داراست. چهار خط این راه‌آهن داخلی و یک خط آن خارج از حومه‌است. براساس برنامه‌ریزی انجام‌شده، مسیر اول به‌طول ۱۸ کیلومتر از میدان ایل‌گلی تا کوی لاله و مسیر دوم به‌طول ۲۷ کیلومتر از دانشگاه آزاد اسلامی تا قراملک خواهد بود. خط خارج از حومه (مسیر پنجم) نیز به‌طول ۲۰ کیلومتر از شهر جدید سهند تا تبریز خواهد بود. پیش‌بینی می‌شود قطارشهری تبریز قادر به جابه‌جایی ۳۰٬۰۰۰ نفر به وسیلهٔ ۳۰ قطار در هر ساعت و در هر جهت از مسیرهای پنج‌گانه باشد.^[۷۳]

سامانه اتوبوس تندرو

سامانهٔ اتوبوس تندرو پس از تهران در تبریز به اجرا درآمده‌است. محدودهٔ تردد این سامانه از میدان بسیج (در شرق شهر) تا میدان راه‌آهن (در غرب شهر) می‌باشد که به‌طور کلی مسافتی حدود ۱۸ کیلومتر را شامل می‌شود. سامانهٔ اتوبوس تندرو در مسیر خود از خیابان امام خمینی -که خیابان اصلی شهر تبریز محسوب می‌گردد- عبور می‌کند و هدف از آن کاهش ترافیک ایجادشده توسط خودروهای شخصی در سطح این خیابان است؛ چراکه خیابان امام خمینی یکی از پرترافیک‌ترین خیابان‌های این شهر به‌شمار می‌رود.^[۷۴]

اتوبوس‌های تندرو به امکاناتی نظیر سیستم‌های اطلاع‌رسانی، تابلوهای متغیر، نمایشگر اعلام مسیر، کولر و دیگر امکانات رفاهی مجهز شده‌اند. همچنین با نصب دستگاه‌های جی‌پی‌اس در این اتوبوس‌ها، امکان ردیابی آن‌ها در هرلحظه از طریق مانیتورهای نصب‌شده در ایستگاه‌ها برای مسافران فراهم شده‌است. هم‌اکنون ۵۰ دستگاه اتوبوس تندرو در خطوط معین‌شده و در فاصلهٔ زمانی کم‌تر از پنج دقیقه از ایستگاه‌های اتوبوس عبور می‌کنند.^[۷۴]

مونوریل

عملیات اجرایی مونوریل در شهر تبریز آغاز شده‌است. مونوریل تبریز در محدودهٔ منطقهٔ مرکزی این شهر و در حدفاصل ارگ علی‌شاه تا بازار تبریز ساخته خواهد شد. این سامانه ظرفیت جابه‌جایی ۴۰ نفر را دارد و هدف از راه‌اندازی آن بازدید آسان گردشگران از جای‌های تاریخی تبریز است.^[۷۵]

رسانه‌ها

صدا و سیما

نوشتار اصلی: شبکه سهند

صدا و سیمای مرکز آذربایجان شرقی که شامل دو بخش تلویزیونی و رادیویی است، برنامه‌های متعددی را به دو زبان ترکی آذربایجانی و فارسی پخش می‌کند. رادیو تبریز از سال ۱۳۲۵ به‌عنوان دومین رادیو در سطح کشور شروع به پخش برنامه کرده‌است.^[۷۶]

نشریه‌ها

روزنامهٔ انجمن تبریز

روزنامهٔ انجمن تبریز (شروع به‌کار در رمضان ۱۳۲۴ هجری) به‌علت اطلاعاتی که راجع به شرایط سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایران در دوران مشروطه و استبداد صغیر فراهم می‌آورده‌است، مورد توجه خاص محققان معاصر قرار گرفته‌است. اهمیت این روزنامه در این است که انتشار آن در دوران استبداد صغیر ادامه پیدا کرد. دلیل این امر این بود که مردم تبریز بلافاصله پس از شنیدن خبر بمباران مجلس، به مبارزه با محمدعلی شاه پرداختند و در زمانی که حکومت مرکزی تقریباً تمام جراید را تعطیل کرده‌بود و از ورود روزنامه‌های خارجی جلوگیری به‌عمل می‌آورد، این نشریه به‌کار خود ادامه داد. مورخین معاصر، نسخه‌های به‌دست رسیده از روزنامهٔ انجمن تبریز را باارزش‌ترین اسناد برای مطالعهٔ دوران استبداد صغیر می‌دانند.^[۷۷]

تصاویری از اولین نسخه‌های روزنامهٔ انجمن

دوران معاصر

هم‌اکنون ۵ روزنامه و ۱۳ هفته‌نامه در سطح شهر تبریز فعالیت می‌کنند:^[۷۸]

ن . ب . و نشریه‌های شهر تبریز روزنامه‌ها امین • صاحب • عصر آزادی • فجر آذربایجان • مهد آزادی هفته‌نامه‌ها آذربایجان • آذرپیام • احرار • ارک • ارمغان سلامت • پیام نور • حیدربابا • شمس تبریزی • صحیفه • علم روز • کار و نیرو • میثاق • ندای آذربایجان

سوغاتی‌ها

از سوغاتی‌های شهر تبریز، شامل غذاهای سنتی، شیرینی‌ها، میوه‌ها و صنایع دستی، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:^[۷۹]

غذاهای سنتی

دلمه برگ، کوفته تبریزی، کوکو.

شیرینی‌ها

اریس، قرابیه، نوقا، پشمک، باسلوق، آجیل و خشکبار.

صنایع دستی

سفال‌گری، کنده‌کاری، نقاشی روی سرامیک، قلم‌زنی روی مس، نقره‌کاری، منبت‌کاری، معرق‌کاری، نگارگری، سوزن‌دوزی، گل‌دوزی، کفش، قالی و گلیم.

شهرهای خواهر

تبریز با پنج شهر جهان، دارای پیوند خواهرخواندگی‌ است:

• استانبول، ترکیه^[۸۰]
• باکو، جمهوری آذربایجان^[۸۱]
• وین، اتریش^[۸۲]
• قازان، روسیه^[۸۳]
• غزه، فلسطین^[۸۰]

نگارخانه

کاخ شهرداری تبریز.	مقبرة‌الشعرا.	ایل‌گلی.	مسجد کبود.
مسجد جامع تبریز.	مسجد صاحب‌الامر.	بازار تبریز.	خانه بهنام.
ارگ تبریز.	خانه مشروطه.	بوستان خاقانی.	برج آتش‌نشانی تبریز.
کاخ استانداری آذربایجان شرقی.	پل قاری.	موزهٔ آذربایجان.	تندیس شهریار.

پانویس‌ها

منابع

فارسی

عربی

انگلیسی

پیوند به بیرون

مراکز شهری

• فرمانداری تبریز
• شهرداری تبریز

در دانشنامه‌های دیگر

• مقالهٔ تبریز در لغت‌نامهٔ دهخدا
• مقالهٔ تبریز در دانشنامهٔ اسلامی
• مکتب نگارگری تبریز، دانشنامهٔ اسلامی

نقشه‌ها

• نقشهٔ تبریز (پی‌دی‌اف)
• نقشهٔ تبریز (رار)

	استان آذربایجان شرقی
مرکز	تبریز
شهرستان‌ها	آذرشهر | اسکو | اهر | بستان‌آباد | بناب | تبریز | جلفا | چاراویماق | سراب | شبستر | عجب‌شیر | کلیبر | مراغه | مرند | ملکان | میانه | ورزقان | هریس | هشترود
شهرها	آبش‌احمد | آذرشهر | آق‌کند | اسکو | اهر | ایلخچی | باسمنج | بخشایش | بستان‌آباد | بناب | بناب جدید | تبریز | ترک | ترکمان‌چای | تسوج | تیکمه‌داش | جلفا | خاروانا | خامنه | خراجو | خسروشهر | خضرلو | خمارلو | خواجه | دوزدوزان | زرنق | زنوز | سراب | سردرود | سیس | سیه‌رود | شبستر | شربیان | شرفخانه | شندآباد | صوفیان | عجب‌شیر | قره‌آغاج | کشک‌سرای | کلوانق | کلیبر | کوزه‌کنان | گوگان | لیلان | مراغه | مرند | ملکان | ممقان | مهربان | میانه | نظرکهریزی | وایقان | ورزقان | هادی‌شهر | هریس | هشترود | هوراند | یامچی
نقاط دیدنی	آسیاب خرابه | ارگ تبریز | ایل‌گلی | بازار تبریز | پل خداآفرین | خانه مشروطیت | رصدخانه مراغه | قلعه بابک | قلعه ضحاک | قوری‌گل | کاخ شهرداری تبریز | کلیسای سن استپانوس | کندوان | مسجد کبود | مسجد مهرآباد | مقبرة‌الشعرا | موزه آذربایجان | موزه سنجش  درگاه تبریز
فهرست‌ها: دهستان‌های استان، روستاهای استان

ن . ب . و کلان‌شهر تبریز آثار باستانی • امام‌زاده‌ها • اولین‌ها • ایستگاه راه‌آهن • بزرگراه‌ها • بناهای تاریخی • پیشینه • خانه‌های تاریخی • خیابان‌ها • زمین‌لرزه‌ها • سینماها • صدا و سیما • فرودگاه بین‌المللی • فضای سبز • کلیساها • مترو • محله‌ها • مسجدهای تاریخی • مشاهیر • مناطق شهرداری • موزه‌ها • وجه تسمیه • نمایشگاه بین‌المللی • نشریه‌ها

ن . ب . و کلان‌شهرهای ایران تهران • مشهد • اصفهان • تبریز • کرج • شیراز • اهواز • قم

ن . ب . و مراکز استان‌های ایران اراک • اردبیل • ارومیه • اصفهان • اهواز • ایلام • بجنورد • بندر عباس • بوشهر • بیرجند • تبریز • تهران • خرم‌آباد • رشت • زاهدان • زنجان • ساری • سمنان • سنندج • شهرکرد • شیراز • قزوین • قم • کرمان • کرمانشاه • گرگان • مشهد • همدان • یاسوج • یزد

ن . ب . و ۵۰ شهر پرجمعیت ایران تهران • مشهد • اصفهان • تبریز • کرج • شیراز • اهواز • قم • کرمانشاه • ارومیه • زاهدان • رشت • کرمان • همدان • اراک • یزد • اردبیل • بندر عباس • اسلام‌شهر • قزوین • زنجان • خرم‌آباد • سنندج • گرگان • ساری • کاشان • گلستان • قدس • ملارد • دزفول • بروجرد • خمینی‌شهر • آبادان • ورامین • سبزوار • نجف‌آباد • نیشابور • بابل • آمل • شهریار • ساوه • خوی • قائم‌شهر • قرچک • بجنورد • سیرجان • بوشهر • بیرجند • ایلام • ملایر

ن . ب . و پایتخت‌های ایران پیش از اسلام عیلام‌‌‌ آوان ماد هگمتانه (همدان) هخامنشیان شوش • پاسارگاد • شیراز اشکانیان دامغان • اشک‌آباد (عشق آباد) • تیسفون ساسانیان تیسفون • بیشابور • کازرون پس از اسلام طاهریان بخارا • نیشابور • مرو صفاریان زرنج • دزفول سامانیان بخارا آل ابی دلف کرج ابودلف (کرهرود) علویان آمل زیاریان اصفهان بوییان همدان • ری • شیراز غزنویان غزنین سلجوقیان نیشابور • اصفهان خوارزمشاهیان سمرقند • گرگانج ایلخانان مراغه • تبریز تیموریان معاصر صفویه تبریز • قزوین • اصفهان افشاریه مشهد زندیه شیراز قاجاریه، پهلوی، و جمهوری اسلامی تهران