حزب توده ایران
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
حزب توده ایران سازمان اصلی چپ در تاریخ معاصر ایران بودهاست. این حزب به عنوان وارث سوسیالدموکراسی عهد مشروطه و حزب کمونیست ایران (دهه ۱۹۲۰) [۳] در مهرماه سال ۱۳۲۰ در تهران تأسیس شد. بنیانگذاران آن عدهای (۵۳ نفر) از روشنفکران و فعالان چپگرا و ملیگرای ایران نظیر:سلیمانمیرزا اسکندری، ایرج اسکندری، بزرگ علوی، احسان طبری، خلیل ملکی، فریدون کشاورز، عبدالحسین نوشین و رضا رادمنش بودند که اغلب در دوره رضا شاه تحت تعقیب یا در زندان بودند.
فهرست مندرجات |
[ویرایش] اهداف و برنامهها
 |
این بخش نوشتار، نیازمند گسترش است. |
[ویرایش] سلسله مراتب رهبری حزب
سلسله مراتب رهبری حزب به ترتیب از بالا به شرح زیر است[۱]:
- كنگره حزب و در فاصله دو كنگره:
- هیأت دبیران
- دبیر اول
- دبیر دوم - مسئول تشکیلات کل
- دبیر سوم - دبیر سیاسی و مسئول نامه مردم
- مسئول شعبهٔ کل ایدئولوژیک
- مسئول روابط عمومی و روابط بینالملل
- مسئول شعبهٔ اطلاعات
- سایر اعضای هیأت دبیران
- هیأت سیاسی شامل اعضای هیأت دبیران و سایر اعضای هیأت سیاسی است.
- کمیتهٔ مرکزی
- اعضای اصلی: شامل اعضای هیأت سیاسی و سایر اعضای اصلی کمیتهٔ مرکزی است.
- اعضای مشاور
[ویرایش] دههٔ ۲۰ و انحلال
حزب توده در سالهای پس از جنگ جهانی دوم که اتحاد شوروی در صحنه بین المللی حضور خود را اعلام داشت، توانست به سرعت به عنوان یک حزب منسجم در صحنه سیاست و فرهنگ ایران حضور یابد و در کشمکش با جریانهای وابسته به بریتانیا و آمریکا این دوران تاریخی را رقم زند. حزب پس از تأسیس با استقبال بسیاری روبرو شد و توانست کارگران و دانشجویان و زنان را سازماندهی کند. بسیاری از روشنفکران نیز به سوی حزب جلب شدند.
همسویی حزب با شوروی و دفاع آن از سوسیالیزم موجب خروج برخی مخالفان از صفوف حزب شد و پس از شکست فرقه دموکرات انشعابی در حزب رخ داد و گروه مهمی از روشنفکران به رهبری خلیل ملکی حزب را ترک کردند. و بخشی از رهبران حزب به ناچار به خارج از کشور رفتند.
[ویرایش] نقش مصدق
با شروع نهضت ملی شدن نفت و نخستوزیری دکتر مصدق، حزب توده ایران به یکی از بازیگران اصلی صحنه سیاسی ایران تبدیل شد. مخالفت حزب با برخی نظرات مصدق در این دوره نقش مهمی در جنبش ملی داشت. پس از ۳۰ تیر ۱۳۳۱ و تظاهرات مردمی که منجر به نخستوزیری دوباره مصدق شد، حزب رویه خود را عوض کرد و به پشتیبانی مشروط از مصدق پرداخت.
[ویرایش] کودتا
نقشه کودتای ۲۵ مرداد با همکاری بریتانیا و آمریکا طرح شد و پس از چندبار تجدید نظر و مشورت با عناصر اصلی به تصویب رسید. ولی در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ حزب، بر خلاف تبلیغات خود در روزهای قبل از آن، نتوانست اقدام موثری در مقابله با کودتا کند. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و تثبیت ایران در حریم نفوذ غرب، سازمانهای حزبی تحت تعقیب و سرکوب حکومت قرار گرفتند که به بازداشت و شکنجه و اعدام عدهای از تودهایها منجر شد. پس از کودتا بخش بزرگی از رهبران حزب تا سال ۱۳۳۶ مجبور به ترک ایران شدند، به بلوک شرق گریختند و بسیاری از آنان تا انقلاب ایران نتوانستند به ایران بازگردند.
حزب توده، هر چند هر گونه نقش و حضور در حیات سیاسی ایران را از دست داد، معهذا به عنوان یک جریان فکری به موجودیت خود ادامه داد، بنحوی که میتوان فرهنگ لائیک را که در دهه ۱۳۴۰ در ایران شکل گرفت برآیند کنش متقابل فرهنگ غربی و مارکسیستی، در سیمای سخنگویان ایرانی آن، ارزیابی کنیم.[نیازمند منبع] این تأثیر بویژه از طریق روشنفکرانی که در دهه ۱۳۲۰ در مکتب فکری و مطبوعاتی حزب توده پرورش یافتند در دهه ۱۳۴۰، و در نهادهای فرهنگی کشور اعمال شد.[نیازمند منبع]
[ویرایش] سازمان افسری
یک سال بعد از کودتا سازمان مخفی حزب در نیروهای مسلح که به سازمان نظامی یا سازمان افسری معروف بود، کشف شد و بسیاری از اعضای آن با زندان و شکنجه و اعدام روبرو شدند. از اعضای سازمان نظامی حزبتوده میتوان به محمدعلی عمویی، عباس حجری، تقی کیمنش و رضا شلتوکی اشاره کرد که پس از تحمل ۲۵ سال زندان در آستانهٔ انقلاب ۱۳۵۷ آزاد شدند. پلنوم شانزدهم حزب در اسفند ماه ۱۳۵۷ این چهار نفر را به عضویت کمیتهٔ مرکزی حزب انتخاب کرد.[۲]
[ویرایش] ترورهای منتسب به حزب توده
در بسیارى از اقداماتی كه دستگاه امنیتى ساواك بعد از کودتای ۲۸ مرداد به حزب توده منسوب كرده است ردپاى شبكه جاسوسى انگلستان در ایران شبکه بدامن و مظفر بقائی از مجریان کودتای ۲۸ مرداد و همدست شبکه بدامن به چشم میخورد.[۳].
[ویرایش] ترور محمدرضا پهلوی
محمدرضا پهلوی دربهمن ماه ۱۳۲۷ در دانشگاه تهران مورد سو قصد قرار گرفت. روایت رسمی این بود که یک متعصب مذهبی وابسته به حزب توده مسئول ترور بوده است. [۴]. پس از آن دولت حزب توده را منحل اعلان کرد. بعد از این اعلان، حزب به فعالیت مخفی رویآورد و بخشی دیگر از رهبران حزب جبرا به خارج از کشور رفتند.
[ویرایش] ترور محمد مسعود روزنامه نگار مبارز
احسان طبری از اعضای کمیته مرکزی حزب میگوید:در سال 23 بهمن 1326، محمد مسعود، در اثر گلوله يك تروریست كشته شد، تا آنجا كه برای من معلوم است، ارگانهاي رسمی حزب تصوری از آن نداشتند. در اين واقعه، تروريست، سروان ابوالحسن عباس و آمر آن خسرو روزبه آن را در اعترافات خود افشاء كرد، مطابق توجيه او براي ايجاد يك شوك عصبی عليه دربار بود، زيرا خسرو اطمينان داشت كه قتل صدر صد به حساب دربار تمام خواهد شد. [۵] خسرو روزبه در در زندان به انجام این ترور اعتراف کرد. [۶] [۷] همچنین انورخامهای نیزدر خاطرات خود به انجام این ترور توسط حزب اشاره دارد. [۸]
[ویرایش] نظر کیانوری
نورالدین کیانوری در خاطرات خود گفته كه توسط یكی از اعضا در جریان قصد فخرايی برای ترور شاه قرار گرفته اما مدعی است ضمن پیگیری ماجرا سیاست حزب و نظر كمیته مركزی مبنی بر مغایرت رسیدن به «اهداف انقلاب از راه ترور» را به او اعلام كرده است. [۹]
[ویرایش] در تبعید
حزب توده هر چند در سالهای ۱۳۳۲ ـ ۱۳۵۷ به عنوان یک نیروی سیاسی در ایران حضور نداشت، ولی به عنوان یک جریان فکری در پیریزی شالودههای فرهنگ لائیک در ایران نقشی مؤثر ایفا کرد.
در دههٔ ۱۳۴۰ حزب در صحنه سیاسی ایران حضور نداشت و با انتشار نشریه و اداره برنامه رادیو پیک ایران ارتباط با هواداران خود در داخل کشور را حفظ میکرد. کوششی که در اواخر این دهه برای ایجاد یک سازمان مخفی (معروف به تشکیلات تهران) در داخل ایران صورت گرفت به خاطر نفوذ سازمان امنیت در آن به جایی نرسید و به بازداشت و شکنجه و اعدام عدهای از تودهایها منجر شد.[نیازمند منبع]
[ویرایش] انقلاب
سیاست حزب توده ایران در جهت حمایت از انقلاب ایران و ائتلاف با نیروهای ملی و مذهبی علیه نظام سلطنتی بود. حزب توده شعارهای ضدآمریکایی آیت الله خمینی و طرفدارانش را وجه مشترک مهمی میان حزب توده و طرفداران آیت الله خمینی میدانست.
صلاحیت رهبران حزب توده ایران مانند کیانوری و محمد علی عمویی و تعدادی دیگر برای انتخابات مجلس اول تأیید شد و این در حالی بود که ایدئولوژی حزب توده از سوی حکومت جدید به کفر تعبیر میشد.
علی اکبر هاشمی رفسنجانی در خاطرات حود چندین بار به ملاقات با کیانوری و محمد علی عمویی در منزل شخصی خود اشاره میکند[۱۰]
حزب توده تلاش گستردهای را برای تجهیز نیرو در جامعه آغاز كرد و با موفقیت رو به رو شد. حزب توده كه فعالیت خود در جامعه را پس از 25 سال سركوب رژیم شاه آغاز میكرد، با وجود شمار كم كادر ها توانست هزاران نفر را در صفوف خود منسجم كند. انتشار دهها نشریه و انبوهی از كتب، فضای جامعه را دگرگون كرد و تاثیرات مهمی را بر جای گذاشت و نسل نوینی را تربیت كرد.
جا افتادن شعارهایی همچون اجرای اصلاحات ارضی، ملی كردن تجارت خارجی، و همچنین بسیاری از دیگر شعارها، ثمره كار معنوی حزب توده در آعاز انقلاب است.
حزب توده در عرصه سازمان دهی كارگران توانست فعالیت های چشمگیری را انجام دهد. ایجاد سندیكاها و اتحادیههای كارگری و آشنایی كارگران با حقوقشان تا آنجا جلو رفت كه در دهه 1360، با وجود تلاش های وزیر كار وقت، احمد توكلی و حمایت خمینی، رژیم نتوانست قانون كار خود را به كارگران تحمیل كند.
مبارزه كارگران حتی پس از یورش رژیم به حزب توده و دستگیری شماری از رهبران جنبش كارگری ادامه یافت و با پس گرفتن قانون كار و بیرون انداختن توكلی از وزارت كار به سر انجام رسید.
خامنه ای میگوید:
" در یك برهه از زمان و در همان اوایل انقلاب همه چیز در تیول حزب توده بود... چنین حالتی را من و هر كسی در اوایل انقلاب حس میكرد كه تودهای ها و جریان چپ، به خصوص حزب توده بر همه چیز مسلط بودند و اصلا حركت انقلاب را می خواستند منحرف كنند..."
- روزنامه " نامه مردم"، شماره 402، 4 خرداد ماه 1372
از دیگر عرصههای فعالیت حزب توده، افشای توطئههای آمریكا بر ضد انقلاب ایران و بسیج نیرو برای مقابله با این توطئهها بود. حزب توده، بارها در زمینههای گوناگون، از جمله توطئه كودتا بر ضد حاكمیت بر آمده از انقلاب و سپس در مورد خطر احتمالی یورش نظامی به ایران اعلام خطر كرد.
حزب توده، نحستین سازمان سیاسی كشور بود كه پیش از یورش جنایتكارانه رژیم عراق، با انتشار بیانیهای در این زمینه هشدار باش داد و مردم و حاكمیت را به آمادگی برای دفاع از مرزهای میهن فراخواند.
حزب توده، در سالهای پس از انقلاب، تلاش همه جانبهای را برای اتحاد نیروهای سیاسی و ایجاد جبهه متحد خلق سازماندهی كرد. حزب توده معتقد بود كه میتوان با شركت خمینی و هوادارانش و همچنین سازمان چریکهای فدایی خلق ایران و سازمان مجاهدین خلق ایران و حزب دموكرات كردستان جبهه واحد خلق را برای تعمیق دستاوردهای انقلاب پایه ریزی كرد.
عقاید انحصارگرایانه خمینی و هوادارانش از یك سو و فرقه گرایی و پیشداوری های تاریخی دیگر سازمانها نشان داد كه این خوش بینی حزب توده در این زمینه قابل تحقق نبود.
"تاكید بیش از حد حزب توده ایران بر سیاست اتحاد با طرفداران خمینی، در برخی موارد، به ایجاد تنش و دشواری در روابط با احزاب و سازمانهای دیگر منجر شد كه از جمله میتوان از رابطه با حزب دموكرات كردستان ایران نام برد. با یورش نیروهای حاكمیت جدید به كردستان و آغاز درگیری های نظامی، خطرات جدی مداخله خارجی و شكست انقلاب در آن مقطع حزب توده ایران را بر آن داشت كه از طرفین درگیر بخواهد به برخوردهای نظامی پایان دهند"
- (نقل از اسناد "گنگره ارانی"، پنجمین كنگره حزب توده ایران 1375)
علی رغم حمایت حزب توده از انقلاب ایران در مقاطعی حساس از جمله در کودتای نوژه و جنگ ایران و عراق، سال ۱۳۶۲ بسیاری از رهبران، اعضا و هواداران حزب دستگیر شدند. چند ماه بعد در نوارهای ویدیویی ضبط شده در زندان که دستگاههای اطلاعاتی جمهوری اسلامی ترتیب داده بود و از تلویزیون ایران پخش شد، رهبران درهمشکسته حزب به جاسوسی برای شوروی اعتراف کردند. کیانوری با حالتی نحیف و ترشرویانه اظهار داشت که حزب توده از آغاز تأسیس در ۱۹۴۱ میلادی تابه حال، ابزاری برای جاسوسی و خیانت بودهاست.[۱۱].
[ویرایش] سرکوب
سال ۱۳۶۲ جمهوری اسلامی بسیاری از رهبران و اعضای حزب را به بهانه طرح کودتا دستگیر کرد.[۱۲] عدهای از رهبران زیر فشار شکنجه در تلویزیون اعترافاتی کردند و گروه زیادی از اعضا و هواداران اعدام شدند یا با زندان و شکنجه روبرو شدند[۱۳] و سرانجام ساختار تشکیلاتی این حزب در داخل ایران فروپاشید. هاشمی رفسنجانی از چهرههای سرشناس حکومت در هنگام سرکوبی، بعدها در مصاحبهای با روزنامه همشهری عنوان نمود که: اعدام اعضای حزب توده بهتر بود که انجام نمیشد گر چه آنها فعالیت هایی به نفع روس ها داشتند ولی دلیلی برای اینکه حزب توده در اندیشه کودتا بوده، نیافتهاست.[۱۴]
[ویرایش] سالهای اخیر
بعد از سرکوب سالهای دههٔ ۱۳۶۰ حزب از فعالیت در ایران بازماند. بخشی از رهبران و اعضای حزب در خارج از کشور و به طور مشخص در اروپا و آلمان مستقر شدند و فعالیت حزب را پیگیری کردند. در حال حاضر نیز حزب تودهٔ ایران به فعالیت ادامه میدهد و نشریهٔ «نامهٔ مردم» را منتشر میکند. دبیر اول کنونی آن علی خاوری است [۱۵] خاوری دبیر وقت کمیته مرکزی حزب در پلنوم ۱۸ حزب توده ایران بعنوان دبیراول انتخاب شد [۱۶]
[ویرایش] جستارهای وابسته
- فهرست اعضای شاخص حزب توده
- مجله دنیا
- رادیو پیک ایران
- ایرج اسکندری
- سلیمانمیرزا اسکندری
- تقی ارانی
- بزرگ علوی
- احسان طبری
- داوود نوروزی
- نورالدین کیانوری
- حسن آذرفر
- فرقه دموکرات آذربایجان
- حزب کمونیست ایران (دهه ۱۹۲۰)
- مارکسیسم
[ویرایش] منابع
- ↑ نورالدین کیانوری در گفتگو با مصاحبهگر ناشناس. خاطرات نورالدین کیانوری. چاپ اول، انتشارات اطلاعات، ۱۳۷۱، صص ۵۱۸-۵۱۹.
- ↑ نورالدین کیانوری در گفتگو با مصاحبهگر ناشناس. خاطرات نورالدین کیانوری. چاپ اول، انتشارات اطلاعات، ۱۳۷۱، ص ۵۰۵.
- ↑ Ebert, Fürtig, Müller, Barthel. Die islamische Republik Iran, Pahl Rugenstein, 1987
- ↑ شکست شاهانه. ماروین زونیس. عباس مخبر. طرح نو. زمستان ۱۳۷۰
- ↑ چه کسی محمد مسعود را کشت؟ مقالهای از: حبیب احمدزاده
- ↑ کارگزاران
- ↑ اعتماد ملی
- ↑ خاطرات سیاسی، انورخامهای، تهران. گفتار. 1372 صص 693و694
- ↑ بی بی سی
- ↑ علی اکبر هاشمی رفسنجانی، عبور از بحران (کارنامه و خاطرات ۱۳۶۰)، دفتر نشر فرهنگ معاصر اسلامی، چاپ چهارم ۱۳۷۸، صص ۱۰۸، ۲۲۶، ۲۷۴ ISBN 7-3-91543-964
- ↑ نفرت بدون فرقگذاری در وبگاه مجله تایمز شماره دوشنبه شانزدهم مه ۱۹۸۳
- ↑ The website of the Tudeh Party of Iran
- ↑ راه توده
- ↑ از روز اول مطمئن بودم نمیبازیم (گفتگو با هاشمی رفسنجانی) در وبگاه روزنامه همشهری
- ↑ [۱].
- ↑ [۲].
