پیرانشهر

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
پیرانشهر
Piranshahr2014.jpg
کشور  ایران
استان آذربایجان غربی
شهرستان پیرانشهر
سال شهرشدن دوره ساسانی[نیازمند منبع]
مردم
جمعیت ۶۹٬۰۴۹ نفر (۱۳۹۰)[۱]
رشد جمعیت ۱٫۸
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا ۱٬۵۰۲ متر[۲]
اطلاعات شهری
شهردار کامران فاتح
پیش‌شماره تلفنی ۰۴۴۴
وبگاه فرمانداری پیرانشهر
تابلوی خوش‌آمد به شهر
کردستان دژ مستحکم ایران است

پیرانشهر همچنین پیرانشهر مکریان[۳] یکی از شهرهای کردنشین استان آذربایجان غربی و مرکز شهرستان پیرانشهر در شمال غربی ایران است. پیرانشهر به لحاظ مختصات فرهنگی و تقسیمبندی مناطق کردنشین جزء منطقه مکریان می‌باشد.[۴][۵]

پیرانشهر به دلیل داشتن سنگهای گرانیت دارای شهرت جهانی است. ذخایر شناخته شده سنگ‌های گرانیت این شهر چهار میلیون تن برآورد می‌شود که به لحاظ تنوع رنگ و طرح استحکام در ایران و جهان منحصر به فرد است.[۶][۷] سینیتهای سبز پیرانشهر در نوع خود در دنیا منحصربه‌فرد هستند و تنها یک توده کوچک مشابه آن در کشور ایتالیا وجود دارد، به طوری که در موزه ایتالیا نگهداری می‌شود.[۸][۹] شهرستان پیرانشهر پس از منطقه لرستان به عنوان دومین منطقه دارای معادن سنگ گرانیت کشور شناخته شده‌است.[۱۰]

شهر پیرانشهر به دلیل داشتن ۶۰۰ میلی‌متر بارندگی در سال از زیباترین شهرهای کشور به شمار می‌رود.[۱۱] این شهر بدلیل قرار گرفتن در مسیر جاده ترانزیت جمهوری اسلامی با کشور عراق و دیگر کشورهای حوزه دریای مدیترانه، یکی از بزرگ‌ترین مراکز تجارت خارجی در ایران است.[۱۲]

در حوزه شهرستان پیرانشهر تعداد ۱۱۳ تپه تاریخی توسط کارشناسان نمایندگی میراث فرهنگی این شهرستان شناسایی و به ثبت سازمان رسیده‌است که این امر حاکی از تاریخی بودن منطقه و شکل گیری و وجود تمدنهای نیرومند ودرخشان قبل از اسلام مانند تمدن ماننا، پارسوا، اورارتو، مادها، زاموا و تمدن اسلامی می‌باشد.[۱۳]

در منطقهٔ کاوش‌شده تپهٔ لاوین که در حاشیهٔ رودخانهٔ زاب کوچک قرار دارد و حدود دو هکتار وسعت دارد آثار معماری با خشت و چنیه، داده‌های سفالی، استخوان حیوانی، ابزارهای سنگی، سردوک و اشیای تزیینی در آن به‌دست آمده‌است.[۱۴]

در نقطه کنونی پیرانشهر سابقه دراز فرهنگ و تمدن و تاریخ؛ داریم. آثار کشف شده کنونی نشان دهنده وجود مدنیت و فرهنگ و جامعه پویا دراین منطقه بوده است و مطمئنا کاوش‌های بیشتر باستان شناسی سابقه درازعمر زندگی اجتماعی را در این نقطه از سرزمین ما، نشان خواهد داد.

شهر پیرانشهر هر چند فاقد نقطه صفر مرزی بوده ولی واقع شدن در نزدیک نوار مرزی، پیرانشهر را در وضعیتی ویژه قرار داده است که همواره مورد توجه دولت‌های مختلف در طول تاریخ بوده‌است یعنی با توجه به جایگاهی که پیرانشهر در مرز ایران و عراق داشته، یک موقعیت ژئوپولتیک ممتاز و در عین حال سختی تلقی می‌شده‌است و به همین دلیل از دیرباز نیز داری ۳ پادگان پیرانشهر، جلدیان و پسوه و یکی از پایگاه‌های مهم در کشور ایران بوده‌است. بنا به نوشته فاستوس بیوزاند در سده چهارم میلادی پیرانشهر شهری آباد و مرکز فرماندهی نظامی بوده است. در دور ساسانیان نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده به طوری که شاپور شاه ساسانی در جنگ با فرزند واساک سرباز بزرگ هایک کبیر در اطراف پیرانشهر اردو زده بود.[۱۵] پیرانشهر دارای یک فرودگاه نظامی نیز هست.[۱۶][۱۷][۱۸] در دوره‌ ساسانیان این ناحیه مرزی از لحاظ جلوگیری از مهاجمین اهمیت فراوان داشت و در جنگ‌های ساسانیان و هفتالیان مرکز اردوکشی ایران بود.

حمدالله مستوفی در نزهه القلوب در سال ۷۳۰ هجری قمری، پیرانشهر را جزو شهرستان‌های آذربایجان ذکر کرده است. در سفرنامه رابینو به پیرانشهر اشاره شده است. رابینو، درکتاب ولایات دارالمرز ایران می‌نویسد: پیرانشهر در ولایت ارمیه قرار دارد و نادری در عالم‌آرا نیز این شهر را یکی از آبادترین مناطق آذربایجان معرفی می‌کند.

همچنین وجود جمعیت باسواد بالای ۹۷ درصدی شهر, یکی دیگر از شاخص های مهم پیرانشهر می‌ باشد.[۱۹]

وجه تسمیه (سبب نامگذاری)

بنا بر آنچه از تاریخ و نوشته‌های محققین بر می‌آید، اسم پیرانشهر از پیران، یکی از شخصیت‌های شاهنامه و سپهسالار افراسیاب اخذ شده است. پیران وزیر، سپهسالار، مشاور، فرمانروای ختن و بعد از افراسیاب بزرگ‌ترین شخصیت توران زمین است. نام وی را فیران (طبری) و بیران (ثعالبی) نیز ذکر کرده‌اند.[۲۰][۲۱]

پیران در میان پهلوانان تورانی، تنها کسی است که از جهت صفات اخلاقی همطراز شخصیتهای برجستة ایرانی است، زیرا تلاش او همیشه در تفاهم و همدلی ایرانیان و تورانیان در راه صلح بود. او در اغلب نبردهای ایران و توران، در کمال خرد و مردانگی، حضوری فعّال داشت و نمایندة سیاسی و نظامی افراسیاب بود.

سیاست و کیاست پیران در تاریخ مثَل شده، چنانکه در متون دوره‌های بعد آمده است که کریم خان زند، آقامحمدخان را «پیران» لقب داده بود (رستم الحکما).

به افتخار این شخصیت برجسته شاهنامه‌ای بود که که اسم پیرانشهر را در اواخر دوره قاجاریه و اوایل دوره پهلویه به این شهر گذاشتند چنانکه اسم این شهر قبل از دوران قاجاریه، لاهیجان غرب بوده است. لاهیجان اسم قدیمی شهر می‌باشد و از پسوند غرب استفاده کرده‌اند تا با لاهیجانی که در شمال ایران و استان گیلان قرار دارد اشتباه نشود.

پیشینهٔ تاریخی

آثار به جا مانده در این شهر، نشان دهنده وجود مدنیت و فرهنگ و جامعه پویا دراین منطقه بوده‌است و حداقل به طور وضوح شاهد حیات اجتماعی از ۶ هزار سال پیش به این سو در این منطقه بوده‌است.

آثار برجای مانده از دژهای صخره‌ای در دهستان منگور غربی از توابع شهرستان پیرانشهر، دیرینگی‌این منطقه را به هزارهٔ ۲ق‌م می‌رساند. بررسی بقایای دژ مسکونی (قلات شاه) که بر فراز کوه‌لندیشیخان، یکی‌از بلندیهای شهرستان پیرانشهر واقع شده‌است، آشکار می‌سازد که نخستین سنگ بنای این دژ عظیم و شگفت‌آور در اوایل هزارهٔ نخست ق‌م به‌وسیلهٔ اقوام محلی پایه‌گذاری شده، و سپس در دورهٔ مادها توسعه یافته‌است.[۲۲]در سدهٔ ۹ق‌م شهرستان پیرانشهر کنونی در قلمرو دولت ماننا قرار داشت. سرمین ماننا به سبب وضع نظامی خود و همسایگی با دولتهای بزرگ اورارتو و آشور بارها در کشمکشهای میان آن دو قدرت دست به دست گشت؛ چنان‌که سارگن دوم در لشکرکشی هشتم خود به ماننا و اورارتو از مناطقی که امروزه پیرانشهر و پسوه خوانده می‌شوند، به دژ ماننایی «سینی هینو»، واقع بر سر راه پسوه ـ پیرانشهر، رسید.

برخی از محققان، نام پسوهٔ امروزی را برگرفته از «پارسوآ» که در اقصای غربی خاک ماد قرار داشته‌است، می‌دانند. احتمالاً شهر بَسْوی که یاقوت حموی در سدهٔ ۷ق آن را در نزدیکی خان خاصبک و در زمرهٔ شهرهای آذربایجان یاد کرده، و حمدالله مستوفی در سدهٔ ۸ق آن را یکی از ۴ شهرِ تومانِ مراغه برشمرده، همان پسوهٔ امروزی باشد. به گزارش همو بسوی شهری با حقوق دیوانی ۲۵ هزار دینار بوده، و در آن غله و انگور و اندک میوه‌ای به عمل می‌آمده‌است. ظاهراً خان خاصبکی که یاقوت حموی همانجا بسوی را در نزدیکی آن یاد کرده‌است، همان پیرانشهر امروزی باشد.[۲۳][۲۴]

وقایع تاریخی

از رویدادهای مهم منطقه پیرانشهر در دهه‌های اخیر، اشغال آن در جنگ جهانی اول، توسط نیروهای عثمانی است. عثمانیها با تحریک عشایر کرد منطقه پیرانشهر بر ضد حکومت مرکزی، به تثبیت وضع خود پرداختند، اما با شکست نیروهای متحدین در جنگ، عثمانیها به ناچار پیرانشهر و دیگر مناطق اشغالی ایران را تخلیه کردند. همچنین استقرار واحدهایی از لشکر ارومیه در پیرانشهر پس از شهریور ۱۳۲۰ در جریان هجوم ارتش شوروی به ایران بود.[۲۵]


حمله دولت عثمانی

مدتی‌ بود که دولت عثمانی از گرفتاریهای دولت ایران سو استفاده کرده و چند نقطه از نواحی مرزی را مورد حمله قرار داده بود. در سال ۱۳۲۵ سربازان ترک ناحیه ی پیرانشهر را متصرف شدند. ترک‌ها در اثر اعتراض دولت‌های بریتنیا و روسیه ناچار به تخلیه ی آن ناحیه شدند. ولی‌ دو سال بعد دیگر بار آن را به تصرّف درآوردند. بار دیگر انگلیس و روس مداخله کرده ترکها را وادار به عقبنشینی کردند و ایران و عثمانی را به تشکیل مجدد کمیسیون مرزی تشویق نمودند. علی الظاهر ایران بیش از عثمانی از اصلاحات مرزی بهره گرفت، ولی‌ دو منطقه مهم جدید به کشور عثمانی واگذار شد که یکی‌ در شمال قرار داشت و دیگری در جنوب و این دو منطقه به نواحی انتقالی موسوم گردید.

آب و هوا

آب و هوای شهر در ناحیه شمالی؛ آب و هوای نسبتاً سرد و در نواحی جنوبی معتدل کوهستانی است و دارای فلات‌های مرتفع و خشک و دشت‌های حاصلخیز؛ است. پیرانشهر تحت دو عامل بارز خشکی تابستان و سرمای زمستان کوهستان‌ها قرار دارد. بخش وسیعی از شهر در شرایط آب و هوای کوهستانی سرد و مدیترانه‌ای با باران بهاره قرار دارد. آب و هوای پیرانشهر در تجزیه خاک، رویش گیاه، گسترش علف‌زار، شرایط مساعد توسعه دیم‌زار، مناطق و معیشت شبانی و گله‌داری و گسترش جنگل و باغ‌داری نقشی تعیین کننده دارد. میزان بارندگی در پیرانشهر از غرب به شرق کاهش می‌یابد. دلیل این امر وجود دیواره کوهستانی ناحیه است که از نفوذ جریان‌هایی که از غرب به فلات وارد می‌شود جلوگیری می‌کند.

جمعیت‌شناسی

دو لهجه کردی اردلانی که در سنندج و اطراف رایج است و لهجه کردی مکریانی که در پیرانشهر و اطراف رایج است دو لهجه اصلی زبان کردی گویش کردی مرکزی محسوب می‌شوند.

بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۰، جمعیت این شهر برابر با ۶۹٬۰۴۹ نفر (۱۶٬۴۰۷ خانوار) بوده‌است.[۱] مردم این شهر به زبان کردی, گویش کردی مرکزی و لهجه مکریانی تکلم می‌نمایند ولی در مدارس و دانشگاهها به زبان رسمی کشور ایران (فارسی) تحصیل می‌کنند اما شرح درس و مطالب کتاب به زبان کردی است. مردم شهرستان پیرانشهر منسوب به قوم ماد و آریایی نژادند و تیره‌های متعددی از طوایف مکری را شامل است.

نرخ رشد جمعیت پیرانشهر سالانه ۱٫۸ درصد است و بیشترین میانگین نرخ رشد جمعیت استان آذربایجان غربی مربوط به پیرانشهر است[۲۶] جمعیت شهر پیرانشهر بین فاصله سالهای ۱۳۷۵ و ۱۳۹۰ به بیشتر از حد مضاعف رسیده‌است و این روند رشد جمعیت ادامه دارد.[۲۷]

شهر پیرانشهر یک شهر مهاجرپذیر می‌باشد. اکثر مهاجران از شهرهای دیگر استان به ویژه شهر نقده به این شهر مهاجرت کرده‌اند.[۲۸] پیرانشهر کمترین نرخ بیکاری را در استان آذربایجان غربی دارد.[۲۹]

دین و مذهب

مردم پیرانشهر زرتشتی بودند،[چه وقت؟][تحقیق دست‌اول؟][نیازمند منبع] پس از چیرگی عربها بر ایران مسلمان شدن مردم بومی پیرانشهر در آغاز به کندی صورت پذیرفت و در دهکده‌های پیرانشهر یا بخشهای آن به دین اسلام گرویدند و امروزه مردم این سامان سنی شافعی هستند.[۳۰]

مساجد شیعیان

پیرانشهر دارای دو مسجد مخصوص شیعیان به نام‌های مسجد امام حسین و مسجد صاحب الزمان است که در مراسم‌های مذهبی مورد استفادهٔ شعیان ساکن در پیرانشهر مانند نیروهای نظامی و انتظامی و کارمندان غیر بومی شیعه مذهب آفرادی که محل کارشان در پیرانشهر است قرار می‌گیرد. مسجد صاحب الزمان فقط در ایام محرم باز می‌شود.[نیازمند منبع]

ساختار شهری

پیرانشهر شهری است بسیار زیبا و پاک، اطراف آن پر جمعیت و آباد می‌باشد. آبادیهای پیرانشهر بسیار عالی و آب و هوای سالم و اکثر آنها در دامنه سلسله جبال زاگرس قرار گرفته‌اند.


برخی از محلات پیرانشهر

محله‌ها و معابر اصلی شهر پیرانشهر
پارک بزرگ شهر، خیابان خمینی، کهنه‌خانا، بازار سیگارفروشان، کمربندی، شهرک فرهنگیان ۱ و ۲ و ۳ و ۴، قدس، پاداش، کوی کارکنان دولتA، B، c، شهرک منگوری، کوی شهید عبدالهی، ایثارگران، باغ رمضان، زرگتن، محله مسجدجامع قدیم، کوی نور، کوی جیژنی، منطقه شریعتی، محله مسجد حاج شفیع، پشت آشیانه شهرداری، بالاشهر، قبرستان زرگتن و قیزقپان، حمدی میرزای، مام خلیل، منطقه پیران، منطقه منگور، شین آباد، انتظاری، آزادگان، هواشناسی، دلارآباد، نیروگاه، طه زاده، گراو، پشت فرمانداری، آزادگان، چهایارنبی، روبروی کارگاه سیدبرایم، کوی قپان، سیدقطب غربی، منطقه سیداباد، مام کریم، منطقه ۳۲ متری و کشاورز

یکی از هزار شهر پاک و سالم در جهان

در همایش بزرگ شهر سالم که با حضور نماینده سازمان بهداشت جهانی در استان اصفهان برگزار شد ۲۰۹ شهر از کشورهای منطقه مدیترانه شرقی جهت انتخاب به عنوان هزار شهر سالم جهان نام‌نویسی کرده بودند و از کشور ایران هم سه شهر پیرانشهر، نور و طوس معرفی شده بودند که شهر پیرانشهر توانست به عنوان یکی از هزار شهر سالم جهان از کشور ایران انتخاب شود.[۳۱]

صنایع

تجارت

بازارچه مرزی پیرانشهر با مسافت پنج کیلومتری از خاک عراق، دارای بازارچه رسمی مرزی به نام حاج عمران می‌باشد. صادرات و واردات بازرگانی از طریق این بازارچه به عنوان یکی از بزرگترین منبع درآمد استان و شهرستان می‌باشد.

بازارهای موجود در شهرستان اجناس شامل دام زنده، فراورده‌های دامی، پوشاک، فرش، صنایع دستی، لوازم خانگی، خشکبار، خواربار، حبوبات، غلات و کفش و ارزاق در این بازارها عرضه می‌شود قدمت این بازارها ۷۰ سال می‌باشد. پر رونق ترین فصل بازار، فصل پاییز و کم رونق ترین فصل بازار فصل زمستان می‌باشد و بیشتر این بازارها در روز پنج شنبه برگزار می‌شود. مالکیت زمین بازار تحت اختیار بخش دولتی می‌باشد. حجم معاملات این بازار حدود چهارصد میلیون تومان در روز می‌باشد.[۳۲]

کارخانه قند

این کارخانه درسال ۱۳۴۷ توسط شرکت بلژیکی اوکماس و از طریق وزارت صنایع در ۵ کیلومتری جاده پیرانشهر-نقده واقع در استان آذربایجان غربی احداث شد، و طی سالهای فعالیت خود، با استفاده از توانمندی‌های موجود از ظرفیت ۱۰۰۰ تن به ۲۵۰۰ تن چغندر در روز توسعه یافته‌است. محصول تولیدی این واحد ۳۰٬۰۰۰ تن شکر سفید و ۳ میلیون لیتر الکل طبی و ۱۵٬۰۰۰ تن تفاله خشک در سال می‌باشد. کارخانه قند پیرانشهر با جذب ۳۶۵ هزار تن چغندرقند، مقام دوم بیشترین چغندر تحویلی را در کشور کسب کرده است[۳۳]

مشاهیر

دانشگاه‌ها

  • دانشگاه آزاد اسلامی مرکز پیرانشهر

پیوند به بیرون

منابع

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «تعداد جمعیت و خانوار تا سطح آبادی براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۰». مرکز آمار ایران، ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰۱۴-۰۴-۰۶. بازبینی‌شده در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  2. «پایگاه جستجوی نامهای جغرافیایی». بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۰۹-۲۱. 
  3. http://thesaurus.babylon.com/%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%87%D8%B1#!!6NVXVTECG6
  4. http://vista.ir/?view=article&id=541032
  5. http://www.chemical-victims.com/HomePage.aspx?TabID=۴۰۰۱&Site=chemical&Lang=fa-IR
  6. معادن و سنگهای کشور
  7. سنگهای منحصرد به فرد پیرانشهر
  8. سایت خبری رکنیوز
  9. %DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D9%۸۹. %D8%A8%D8%AE%D8%B4. %D9%۸۵٪D8%B9%D8%AF%D9%۸۶. %D8%AF%D8%B1. %D9%BE%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%۸۶٪D8%B4%D9%۸۷٪D8%B1. %D8%A8%D9%۸۷. %D9%۸۵٪D8%B1%D8%B2.40. %D9%۸۵٪D9%8A%D9%۸۴٪D9%8A%D8%A7%D8%B1%D8%AF. %D8%B1%D9%8A%D8%A7%D9%۸۴. %D8%B1%D8%B3%D9%8A%D8%AF.html موقعیت پیرانشهر
  10. %D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA%D9%89. %D8%B3%D9%86%DA%AF. %D8%AF%D8%B1. %D9%BE%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%87%D8%B1. %D8%A7%D8%AD%D8%AF%D8%A7%D8%AB. %D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%AF. %D8%B4%D8%AF.html GSI.ir - - اخبار و رویدادها - شهرک صنعتی سنگ در پیرانشهر احداث خواهد شد
  11. وضعیت آب و هوای
  12. پیرانشهر
  13. پیرانشهرمقالات: مناطق گردشگری پیرانشهر
  14. ISNA - 11-20-2009 - 88/8/29 - سرویس: / میراث فرهنگی / شماره خبر: ۱۴۴۰۹۷۴
  15. امکانات
  16. Khaneh Airport Map | Iran Airports
  17. Khaneh Airport (KHA) Details - Iran
  18. OITH - Piranshahr [Khaneh, IR - Location - Great Circle Mapper]
  19. http://www.taknaz.ir/news_detail_25271.html
  20. http://www.javanpress.ir/30359/آقاي-استاندار-؛-پيرانشهر-را-به-منطقه-آز.html
  21. http://mahabad.irib.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=15366&keyword=%20پهلوان
  22. دانره المعارف بزرگ اسلامی - پیرانشهر
  23. Encyclopaedia Islamica Foundation. بنیاد دائرةالمعارف اسلامی
  24. دانره المعارف بزرگ اسلامی - پیرانشهر
  25. Encyclopaedia Islamica Foundation. بنیاد دائرةالمعارف اسلامی
  26. FarsNewsAgency - خبرگزاری فارس
  27. http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-1904&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=456142513
  28. جمعیت شناسی نقده
  29. نرخ بیکاری شهرهاپیرانشهر کمترین نرخ بیکاری را در استان آ. غربی دارد
  30. سایت رسمی پرتال آذربیجان غربی
  31. پاک ترین و سالم ترین شهر ایران انتخاب شد + تصاویر
  32. جغرافیای اقتصادی شهرستان پیرانشهر
  33. [۱]