بخش‌های کردنشین ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
مناطق کردنشین ایران (زرد)
برخی از مشاهیر کُرد در ایران.
: حسن زیرک، پهلوان موسی خمیس، عزیزخان مکری، قاضی محمد، امیر نظام گروسی
: عبدالرحمان قاسملو، فرامرز اسدی، شهرام ناظری، سوسن، محسن چاوشی
: ندا شهسواری،، حمزه زرینی
جمعیت کل
~۷–۸ (میلیون)
زبان‌ها

کرمانجی سورانی کلهری

دین

سنی شافعی و حنفی،شیعه،یهودی،مسیحی،زرتشتی

گروه‌های قومی مرتبط

فارس, ایلامیان

کردستان ایران یا کردستان خاوری[۱] نام بخشی از کردستان است که در ایران واقع شده است.[۲] کردستان را اغلب دانشوران منطقهٔ با اکثریت قومی کرد تعریف می‌کنند. اولین بار سلطان سنجر سلجوقی ایران ایالتی به این نام به مرکزیت بهار تاسیس کرد. در ۱۵۱۴ کردستان بین ایران و عثمانی تقسیم شد. ادمونس در کتاب خود بنام کردها -عربها و ترکها می نویسد : شمال کردستان بوسیله خطی بین ارزروم و ارزنجان مشخص است پس از این خط مرعش را دور زده و به حلب میرسد در جنوبغربی از تپه هایی که در جهت دجله قرار دارد گذشته و بطرف جبال حمرین متمایل میگردد و تا در شرق از کرمانشاه و سنندج و سقز مهاباد و پیرانشهر و ارومیه و خوی و ماکو گذشته و متوجه اریوان می گردد.[۳] نواحی کُردنشین ایران شامل: از آذربایجان غربی و شهرستان پیرانشهر در جنوب استان استان آذربایجان غربی آغازشده[نیازمند منبع] و به موسیان در جنوب استان ایلام ختم می‌شود.[۴]

بخش‌هایی از خراسان: در قسمت‌های از استان خراسان شمالی و قسمت‌هایی از خراسان رضوی نیز مناطقی وجود دارند که مردم در آن مناطق به کرمانجی صحبت می‌کنند که از این میان می‌توان به مناطق: قوچان، شیروان، بجنورد، اسفراین، درگز، چناران و باجگیران اشاره نمود. مردم کردتبار منطقهٔ خراسان بنا به منابع تاریخی نوادگان کردهایی هستند که در زمان شاه عباس از منطقه باختری دریاچه ارومیه به این نواحی برای نگاهداری از مرزهای ایران کوچ داده شدند و بنا به روایتی دیگر شاه عباس آنان را به خاطر تضعیف سرکشی خان‌های کرمانجی و بکار بردن آنان در مقابله با حملات بی‌امان ازبکان به خراسان بزرگ کوچاند و همچنین در مناطقی از استان‌های گیلان، قم، قزوین، فارس و مازندران و بلوچستان نیز جمعیتهای پراکنده کرد زندگی می‌کنند.[۵]

تاریخ

چند مرد کرد در سال ۱۲۵۲ هجری خورشیدی
سواران کرد در کوههای قفقاز؛ نیویورک تایمز، ۳ بهمن ۱۲۹۳ ه. خ.
نوشتار اصلی: تاریخ کردها

به طور کلی از بدو تاریخ کوه‌های بالای میانرودان مسکن و جایگاه مردمی بوده‌است که با امپراتوری‌های جلگه‌ها یعنی امپراتوری‌های بابل و آشور در جنگ بوده‌اند و گاه آنها را شکست می‌داده‌اند. مادها پس از ورود به زاگرس اقوام بومی آنجا یعنی کاسی‌ها و لولوبیان و گوتیان و دیگر اقوام آسیانی را در خود حل کردند و زبان خود را در منطقه رواج کامل دادند. زبانهای کردی (سورانی/کرمانجی) با سایر زبانهای ایرانی مانند فارسی و بختیاری و تالشی و گیلکی و بلوچی از یک ریشه واحد هستند[۶].[۷].

  • گوتیان امروزه بعنوان اجداد کردها[۸] یا اقوامی پروتو کردشناخته شده‌اند.[۹]
  • گرنوت وینفوهر بیشتر کردی را نزدیک به زبان پهلوی اشکانی میداند[۱۰].
  • در دوره‌های تاریخ، منطقه کردستان بخشی از امپراتوری‌های ماد، هخامنشی، سلوکی، اشکانی و ساسانی گشت
  • پس از حمله مغول، منطقه جبال به دو بخش نامساوی عراق عجم، بزرگتر و در سمت شرق، و کردستان، کوچکتر و سمت غرب، که کرمانشاه نیز جزئی از آن بود تقسیم گشت.[۱۱]
  • در زمان غازان خان، کردستان شرقی یکی از نواحی ایران بود. در دوره صفوی، کردستان یکی از چهار ولایت ایران بود. در دوره سلطنت شاه عباس اول کردستان یکی از ایالات ایران بود و والی آن یکی از پنج والی ایران بود. کردستان یکی از ولایات عصر زند بود. طبق قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران، مصوب ۱۶ آبان ۱۳۱۶، کردستان بخشی از استان غرب بود. در ۱۳۴۴، ایران به سیزده استان تقسیم شد که کردستان یکی از آنها بود.[۱۲]

در قرن نوزدهم، کرمانشاه اهمیت تجاری و استراتژیک زیادی یافت و مرکز کردستان ایران شد. کرمانشاه ولایتی مجزا از اردلان را شکل داد. مرکز اردلان، که کردستان هم خوانده می‌شد، سنه بود. در ۱۸۰۶، فتحعلیشاه بزرگترین پسرش محمدعلی میرزا را به حکومت کل کردستان و لرستان منصوب کرد. او ارتشی به مربیگری فرانسویان تشکیل داد و در دوره او کرمانشاه سدی در برابر پیشروی عثمانی شد.[۱۳]

زبان

هنگامی که از زبان کردی سخن به میان می‌آید، مقصود زبانی است که کردها هم اینک با آن سخن می‌گویند. زبان شناسان و شرق شناسان غربی گفته‌اند که: این زبان از زبانهای هندواروپایی و خانواده‌های هند و ایرانی و در زمرهٔ زبانهای ایرانی است و با زبان فارسی شباهت بسیاری دارد. احمد کسروی، در شیخ صفی و تبارش، تاریخ تبار و زبان مردم آذربایجان می‌نویسد: پیش از صفوی هیچ شاعر ترک گویی در آذربایجان پیدا نشد و همگی مردم هر که ماد و آریایی تبار بودند به زبان پهلوی آذری گفتگو می‌کردند که همانند فارسی و لری و کردی بود.[۱۴][۱۵][۱۶] حمزه اصفهانی در کتاب سنی ملوک الارض و الانبیا می‌نویسد:پارسیان، دیلمیان (یکی از گروه‌های مهم ایرانی‌زبان) را کردهای طبرستان می‌دانستند - چنانکه اعراب را کردهای سورستان.[۱۷]

کردی از ریشه زبان‌های ایران قبل از حمله اعراب به ایران است. زبان کردی دارای ادبی بسیار پهناور است. قدیم‌ترین نوشته به زبان پهلوی اشکانی قباله‌ای است که از اورامان در کردستان به دست آمده.[۱۸]

زبان کردی شامل گویشهای متعددی است یکی کورمانجی شرقی یا مکری در بوکان، سلیمانیه و سنه؛ و یکی کورمانجی غربی در شمال اذربایجان غربی و شمال خراسان. گروه اصلی دیگر یا گروه کردی جنوبی در منطقه کرمانشاه زندگی می‌کنند..[۱۹]

کرمانجی گویش کردهای شمال خراسان، ناحیه مرزی ایران، روستاهای تکاب وشاهیندژ، است. سورانی در بخش میانی مناطق کردنشین ایران شهرهای اصلی سورانی‌زبان عبارتند از: بوکان، مهاباد، سنندج، شهرهای کردنشین جنوبی آذربایجان غربی به گویش مکریانی تلکم می‌کنند. کردی جنوبی دارای لهجه‌های کردی کرمانشاهی، کلیایی، سنجابی، کلهری و کردی ایلامی است که در استان کرمانشاه و بخش‌هایی از استان ایلام بدان تکلم دارند.

پشینه تاریخی

دین ومذهب

بر تخت‌نشینی مختار تکیه معاون‌الملک کرمانشاهان

در استان کردستان و استان آذربایجان غربی اهل‌سنت هستند. در استان کرمانشاه بخشی شیعه و بخشی اهل‌سنت هستند در ایلام و خراسان صد درصد مردم شیعه هستند. در بین کردها نزدیک به ۵۰ هزار خانوار و شاید بیشتر ایزدی هستند. علاوه بر این، جمعیت قابل ملاحظه‌ای از کردها که به یارسان و اهل حق معروفند در میان کردها هستند که مرکز سکونت آنها منطقه دالاهو و استان کرمانشاه و بصورت پراکنده در کردستان است. سایر کردها نیز مسیحی یا یهودی هستند.[۲۰][۲۱]

جغرافیا

مناطق کردنشین ایران قسمت اعظم استان آذربایجان غربی ، استان‌های کردستان ، کرمانشاه، ایلام و خراسان شمالی را در بر می‌گیرد.[۲۲]

جمعیت

سازمان سیا جمعیت تمامی کردهای ساکن در ایران را 10٪ جمعیت کشور برآورد کرده‌است.[۲۳]

فرهنگ و آداب و رسوم

نوروز

در داستان‌های کردی آمده است که چهار هزار سال پیش از میلاد مسیح کی مورس (به فارسی کیومرث) نامی از مردم کرد پیدا شد و از همان ابتدای کار اهریمن نامی با وی به دشمنی برخاست. او در کوهستان‌های رواندز با اهریمن به جنگ پرداخت و در آغاز پیکار به سپاهیانش فرمان داد که در صورت پیروزی بر دشمن و کشتن اهریمن بر ستیغ کوه‌ها و بالای تپه‌ها و گردنه‌ها، برج‌هایی از آتش برافروزند تا هم نشانی بر اعلام پیروزی باشد و هم فرمانی بر بازگشت سپاه از جبهه‌ها به نزد وی. سرانجام پیکار با اهریمن به پیروزی سپاه کی مورس پایان یافت و آتش‌ها بر بالای کوه‌ها زبانه کشید و با تابش شعله‌ها پیروزی حق بر باطل و شکست اهریمن به آگاهی عامه رسید. روز پیروزی بر دشمن ده روز پیش از موقع نوروز کنونی بود. کی مورس فرمان داد نه تنها آن روز بلکه ۹ شبانه روز پس از آن را همراه با برافروختن آتش و مراسم جشن و سرور بگذرانند. بدین ترتیب در مدت برگزاری این مراسم جه‌ژنی ۹ روژ از کوه‌ها گرفته تا مراکز شهرها را فروغ تابناک آتش همراه با آهنگ پیروزی دربرگرفته و شب تیره را به روز روشن مبدل ساخته بود. از آن هنگام جه‌ژنی نه‌روژ شکوهی خاص یافت و هر سال همراه با مراسم ویژهٔ آتش بازی بر‌گزار می‌شد.[۲۴]

چهار سال سال بعد از کی مورس ضحاک نامی با سپاه عظیم خود از اورشلیم به سوی کردستان روی آورد و این سرزمین را اشغال کرد. ضحاک دو مار داشت که آنها را می‌پرستید و به مردم نیز دستور داد که در مقام پرستش مارهای وی برآیند. پابپای این فرمان ظلم و ستم آغاز کرد و به اذیت و آزار رعایا پراخت. کردها مدتی تحمل کردند سرانجام کاوه آهنگر پیدا شد. و گروهی از ستمدیدگان را به دور خود جمع کرد. کاوه مدت‌ها در اندیشه بود تا موقع مناسبی برای قیام علیه ضحاک بیابد، تا آنکه شب جه‌ژنی ۹ روژ (جشن نه روز) را برای این کار مهم برگزید. در سپیده دم جه‌ژنی ۹ روژ، (برابر با بیست و یکم مارس) به همدستی یارانش به سوی مرکز ستمگری ضحاک یورش برد و آن را به زیر نفوذ خود درآورد. او پس از کشتن ضحاک با انبوه ستمدیدگان پیروز، به سوی اقامتگاه شاهزاده‌ای آریائی به نام [[فریدون[[پسر آبتین حرکت کرد و او را به پادشاهی خواندند. در این روز مژده پیروزی کاوه بر ضحاک ستمگر بر همه جا پیچید و بدین ترتیب جلوه جاودانی و خاطرهٔ شکوهمند نوروز که زمینهٔ اصلی آن از دوره کیومرث بود، بر صفحه روزگار نقش بست.[۲۵]

اقتصاد منطقه

منطقه به سبب مرزی بودن و قرار گرفتن جنگ ایران و عراق و جنگ با احزاب مخالف کرد و تبیض‌های سیاسی و دور بودن از مرکز ایران از لحاض صنایع پیشرفته پیشرفت چندانی ندارد. اما طی سال‌های اخیر مقدار کارخانه بزرگ وکوچک ساخته شده.[نیازمند منبع]

گلیم هرسین طرح عروسک

صنایع

عمده‌ترین صنایع پیشرفته منطقه عبارت‌اند از: صنایع نفت، گاز، پتروشیمی، فولاد در کرمانشاه وکردستان و آذربایجان غربی، سیمان، شمش سازی طلا در قروه و تکاب،[۲۶] سدسازی و موادغذایی و ...

سازه‌های مهم دستی و سنتی کردستان عبارت‌اند از: فرش و قالی، گلیم بافی و گیوه بافی، موج بافی و ...

معادن

کردستان از نظر ذخایر معدنی بسیار غنی است و بزرگ ترین ذخایر طلای کشور و معادن بزرگ اهن و المینیوم و... دراین منطقه وجود دارد.[نیازمند منبع]

منطقه نفتی نفت شهر کرمانشاه

نفت وگاز

استان‌های ایلام وکرمانشاه داری ذخایر عظیم نفت وگاز هستند، که به به طور تقریبی ۱۵٪ تا ۱۳٪ ذخایر نفت وگاز اثبات شده ایران در این دو استان قرار دارد.[۲۷][۲۸]

پیرانشهر پایتخت مکریان

گردشگری

کردستان در بخش کوهستانی و پر بارش ایران قرار دارد[۲۹] همین امر سبب به وجود امدن رودهای پراب و طییعت سرسبز حاشیه ان شده است. وجود اب در دیرباز مورد توجه مردمان باستان بوده است تا در انجا سکونت گزینند. وجود اب و مهاجرت مادها به کردستان زمینه را برای تشکیل امپراطوری‌های بزگ به وجو اورد که اثار ان همچنان این دیار قابل مشاهده است. در کنار طبیعت دلنشین وجود بازارچه‌های مرزی از لحاض جذب گردشگر اهمیت چند برابر دارد که سالانه میلیون‌ها توریسم را از سراسر کشور به شهرهای مرزی می کشاند و نقش مهمی در اقتصاد استان‌ها بازی می‌کند.[۳۰]

مناظراطراف جاده سنندج، کامیاران.
وضعیت ثبت ونگهداری اثار باستانی کردستان ایران
استان شهر نام اثر وضعیت
کرمانشاه کرمانشاه سنگ نبشته بیستون ثبت جهانی و ثبت در فهرست اثارملی ایران
کرمانشاه کرمانشاه طاق بستان در حال ثبت جهانی و ثبت در فهرست اثارملی ایران
کرمانشاه کنگاور معبد آناهیتا در حال ثبت جهانی و ثبت در فهرست اثارملی ایران
کرمانشاه روانسر غار قوری قلعه در حال ثبت جهانی و ثبت در فهرست اثارملی طبیعی ایران
کرمانشاه روستای ریجاب روستای تاریخی وگردشگر ریجاب ثبت در فهرست اثارملی طبیعی ایران
کردستان روستای هورامان روستای تاریخی وگردشگر هورامان ثبت در فهرست اثارملی طبیعی ایران
کردستان مریوان دریاچه زریوار در حال ثبت جهانی و ثبت در فهرست اثارملی طبیعی ایران
کردستان سقز غار کرفتو ثبت در فهرست اثارملی طبیعی ایران
کردستان سقز تپه زیویه ثبت در فهرست اثارملی طبیعی ایران
آذربایجان غربی مهاباد غارسهولان ثبت در فهرست اثارملی ایران
آذربایجان غربی مهاباد فقرگاه ثبت در فهرست اثارملی ایران
کرمانشاه سرپل ذهاب قلعه یزد گرد ثبت در فهرست اثارملی ایران
آذربایجان غربی برادوست ارومیه دریاچه مارمیشو ثبت در فهرست اثارملی طبیعی ایران
آذربایجان غربی سردشت آبشار شلماش ثبت در فهرست اثارملی طبیعی ایران
آذربایجان غربی بوکان غار قلایچی ثبت در فهرست اثارملی طبیعی ایران
آذربایجان غربی بوکان تپه قلایچی ثبت در فهرست اثارملی ملی ایران
اسامی رودهایی که از کردستان سر چشمه می‌گیرند
استان محل سرچشمه نام حوضه ابریز
کردستان چهل چشمه (اطراف سقز) قزل ازون (سفید رود) دریای خزر
کرمانشاه به هم پیوستن رودهای روانسر و پراو (رود سیمره) کرخه رود دجله
آذر بایجان غربی کوهستان‌های کردستان عراق، گذر از بانه ،سقز،بوکان سیمینه رود دریاچه ارومیه
کردستان کوهای چهل چشمه(اطراف سقز) زرینه رود رود دریاچه ارومیه
آذربایجان غربی (کردستان) ترکیه ارس دریاچه ارومیه
آذربایجان غربی دالامپر برده سور دریاچه ارومیه

احزاب سیاسی

رسانه‌ها

Milstar.jpg

این رسانه‌ها اغلب به دو زبان کردی وفارسی هستند که هدف انها بیشتر مخاطبان کرد تبار ایرانی است.

مشاهیر کردتبار ایران

هنرمندان

بهمن قبادی ۲۰۰۹

شخصیت‌های تلویزیونی

شعرا وادیبان

رحیم معین کرمانشاهی

علما

  • ابوحنیفه دینوری بزرگ‌ترین گیاه‌شناس ِ مشرق‌زمین.
  • داریوش رضایی نژاد یکی از پنج شهید هسته‌ای ایران
  • مظفر پرتوماه از نخستین استادان ایرانی رشته فیزیک هسته‌ای بود. وی حدود سه دهه در سازمان فضایی ناسا به پژوهش علمی اشتغال داشت.
  • شکرالله بابان گوینده، مفسر، شاعر، نویسنده، مترجم کردتبار بود.
  • مصطفی خرمدل[۳۹] قرآن شناس و اساد دانشگاه کردستان ومولف تفسیر نور اهل سنت به زبان فارسی.

سیاست مداران

موسیقی

پهلوان موسی خمیس گرزدین وند پهلوان نامدار کرد ملکشاهی

ورزش

نگارخانه

جستارهای وابسته

پانویس

  1. کندال، کردها، ترجمه ابراهیم یونسی ص۱۷۴
  2. The Kurds and Kurdistan: a selective and annotated bibliography By Lokman I. Meho، Page 1, ABC-CLIO, 1997
  3. حقیقت رفیع، عبدالرفیع. فرهنگ تاریخی و جغرافیایی شهرستانهای ایران. کومش، 1376. 
  4. Towfīq، ʿAŠĀYER.
  5. ک. توحدی، حرکت تاریخی کرد به خراسان، انتشارات توس و اسفند، ۱۳۶۶ و ۱۳۷۸
  6. "Ludwig Paul, "Kurdish Language" in Encyclopaedia Iranica" http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i
  7. "Ludwig Paul, "Kurdish Language" in Encyclopaedia Iranica" http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i Any attempt to study or describe the history of the Kurdish (Kd.) language(s) faces the problem that, from Old and Middle Iranian times, no predecessors of the Kurdish language are yet known; the extant Kurdish texts may be traced back to no earlier than the 16th century CE
  8. Mallory, J.P. (1989), In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology, and Myth, London: Thames & Hudson.
  9. Maria T. O'Shea, 2004, Trapped between the Map and Reality: Geography and Perceptions of Kurdistan p. 66 ff.
  10. Windfuhr, Gernot (1975), “Isoglosses: A Sketch on Persians and Parthians, Kurds and Medes”, Monumentum H.S. Nyberg II (Acta Iranica-5), Leiden: 457-471
  11. Lambton, A.K.S.. "Kirmāns̲h̲āh." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Brill Online, 2013. Reference. 23 May 2013 <http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kirmanshah-SIM_4392>
  12. امیراحمدیان، بهرام. «تقسیمات کشوری». در دانشنامه جهان اسلام. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ فوریه ۲۰۱۳. 
  13. Lambton, A.K.S.. "Kirmāns̲h̲āh." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Brill Online, 2013. Reference. 23 May 2013 <http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kirmanshah-SIM_4392>
  14. سیسیل جی ادموندز: کردها، ترک‌ها، عرب‌ها ص ۱۳، ترجمه یونسی
  15. و. نیکیتین - کرد و کردستان ترجمه محمد قاضی - نشر درایت ۱۳۶۳. ص ۴۲-۵۱،
  16. کتابشناسی کسروی
  17. تاریخ سنی ملوک الارض و الانبیاء علیهم الصلاه و السلام نویسنده:حمزه اصفهانی، حمزه بن حسن. ناشر:منشورات دار مکتبه الحیاه. متن: «کانت الفرس تسمی الدیلم الاکراد طبرستان کما کانت تسمی العرب اکراد سورستان»
  18. دا نشنامه کوچک <
  19. زبانها و گویش‌های ایران. منبع: کتاب تاریخ زبان فارسی نویسنده: دکتر پرویز ناتل خانلری
  20. مقالهٔ مسیحیت در کردستان در دانشنامهٔ کردستانیکا
  21. مقالهٔ یهودیت در کردستان، نوشتهٔ دکتر م. ایزدی
  22. [۱]
  23. CIA - IRAN Teh World Factbook
  24. کیوان، نوروز در کردستان، ۵۹.
  25. کیوان، نوروز در کردستان، ۶۰ و ۶۱.
  26. http://www.Aryanews.com/Lct/fa-ir/News/20121218/20121218144704224.htm
  27. http://www.naftnews.net/view-12495.html
  28. http://ilam.irib.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=8567
  29. http://www.ostan-kd.ir/Default.aspx?TabId=93
  30. http://www3.sanandaj.irna.ir/fa/News/80641257/فرهنگی/بناهای_تاریخی_کردستان_به_بخش_خصوصی_واگذار_می_شود
  31. [۲]
  32. [۳]
  33. [۴]
  34. www.islahweb.org
  35. pazadik.org/
  36. http:/www.tishktv.tv/>
  37. http://www.jjtvn.ir/display_full.aspx?data_id=25542
  38. http://www.takmaran.ir/fa/home
  39. http://rasekhoon.net/mashahir/Show-904328.aspx
  40. http:[//www.news.gooya.com/politics/archives/2009/08/092696.php
  41. www.hamshahrionline.ir/details/199388
  42. www.shora-gc.ir/Portal/Home/ShowPage.aspx?...ID...
  43. http://www.kurdpress.com/Fa/NSite/FullStory/News/?Id=30448
  44. http://rajanews.com/Detail.asp?id=163343
  45. http://www3.kermanshah.irna.ir/fa/News/80676165/ورزشی/والیبالیست_کرمانشاهی_به_اردوی_تیم_ملی_امید_ایران_دعوت_شد