استان کردستان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۵°۱۸′۴۱″ شمالی ۴۶°۵۹′۴۶″ شرقی / ۳۵.۳۱۱۳° شمالی ۴۶.۹۹۶۰° شرقی / 35.3113; 46.9960

کردستان
Kordestan map.png
IranKurdistan-SVG.svg
مرکز سنندج
مساحت ۲۸٬۲۰۳ کیلومترمربع
جمعیت (۱۳۹۰) ۱۴۹۳۶۴۵[۱]
تعداد شهرستان‌ها ۱۰
منطقه زمانی IRST (گرینویچ+۳:۳۰)
-تابستان (دی‌اس‌تی) IRDT (گرینویچ+۴:۳۰)
نماینده ولی فقیه محمدحسین شاهرودی
استاندار عبدالمحمد زاهدی[۲]

استان کردستان (به کردی : کوردستان - Kurdistan ) یکی از استان‌های ایران است که در غرب کشور واقع شده این استان ۲۸٬۲۰۳ کیلومتر مربع مساحت دارد. این استان که در دامنه‌ها و دشت‌های پراکنده سلسله جبال زاگرس میانی قرار گرفته است، از شمال به استان‌های آذربایجان غربی و زنجان، از شرق به همدان و زنجان، از جنوب به استان کرمانشاه و از غرب به کشور عراق محدود است. مرکز این استان، شهر سنندج است. استان کردستان براساس آخرین تقسیمات کشوری در سال ۱۳۹۰ دارای ۱۰شهرستان، ۲۹شهر، ۳۱بخش، ۸۶دهستان و ۱۶۹۷آبادی دارای سکنه و ۱۸۷آبادی خالی از سکنه بوده است. شهرستان‌های این استان عبارتند از: بانه، بیجار، دهگلان، دیواندره، سروآباد، سقز، سنندج، قروه، کامیاران و مریوان.

بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ١٣٩٠ استان كردستان ۱٬۴۹۳٬۶۴۵ نفر جمعیت دارد كه ۶۶درصد شهری و ۳۴درصد را جمعیت روستایی تشكیل می دهد . تراكم نسبی جمعیت معادل ۵۱.۲ نفر در كیلومتر مربع است .

شهرستان‌ها و شهرها[ویرایش]

شهرستان مساحت شهرستان جمعیت شهرستان شهر جمعیت شهر
بانه ۱۳۲،۵۶۵ بانه ۹۰،۳۰۴
بیجار ۹۳٬۷۱۴ بیجار ۵۲٬۲۸۳
دهگلان ۶۲،۸۴۴ دهگلان ۲۶،۲۸۱
دیواندره ۸۱،۹۶۳ دیواندره ۲۸،۵۰۸
سروآباد ۴۹،۸۴۱ سروآباد ۴،۹۷۶
سقز ۲۱۰،۸۲۰ سقز ۱۴۲،۰۳۲
سنندج ۴۵۰،۱۶۷ سنندج ۳۷۵،۲۸۰
قروه 260،۹۶۱ قروه 130،۲۸۰
کامیاران ۱۰۵،۹۹۶ کامیاران ۵۶،۳۵۵
مریوان ۱۶۸،۷۷۴ مریوان ۱۲۲،۰۶۳

[۱]

نام[ویرایش]

کردستان متشکل از دو کلمه «کرد» و پسوند «ستان» به معنی مکان می‌باشد. کردستان مکان و سرزمین کردها می‌باشد. ناحیه‌ای است در ایران واقع شده است. کلمه کردستان برای اولین بار بطور رسمی در دوره سلجوقی بکار برده شد و از آن پس ثبت گردید.[۳][۴]

جغرافیا[ویرایش]

نمایی از شهر سنندج مرکز استان کردستان

استان کردستان با مساحت ۲۸۲۰۳ کیلومتر در غرب ایران مجاور کشور عراق بین ۳۴ درجه و ۴۴ دقیقه تا ۳۶ درجه و ۳۰ دقیقه عرض شمالی و ۴۵ درجه و ۳۱ دقیقه تا ۴۸ درجه و ۱۶ دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار دارد که این مساحت ۱٫۷ درصد از مساحت کل کشور را شامل می‌شود و از نظر وسعت رتبه ۱۶ را در کشور دارا است. از شمال به استانهای آذربایجان غربی و قسمتی از زنجان و از جنوب به استان کرمانشاه و از شرق به استان همدان و قسمتی دیگر از استان زنجان و از غرب به کشور عراق محدود می‌باشد. این استان شامل ۲۳۰ کیلومتر مرز خاکی مشترک با کشورعراق است. از لحاظ اقلیمی و طبیعی استان کردستان منطقه‌ای کوهستانی می‌باشد که دشت‌های مرتفع و دره‌های پهن نیز در پهنه منطقه گسترده شده‌اند. اختلاف ارتفاع بین بلندترین و پست‌ترین نقاط استان به حدود ۲۴۰۰ متر می‌رسد. کوه شاهو با ارتفاع ۳۳۰۰ متر بلندترین و منطقه آلوت در بانه با ارتفاع حدود ۹۰۰ متر کم ارتفاع‌ترین نقطه استان می‌باشد. که این اختلاف ارتفاع خود باعث به وجود آمدن اقلیم‌های متفاوت می‌گردد. کردستان با دریا فاصله اش زیاد است، اما از طریق دره‌های عمیق در هم تنیده، به آب‌های آزاد جهان در جنوب و دریاچه‌های شمالی نظیر دریای خزر و دریاچه ارومیه راه دارد. سرچشمه بسیاری از رودخانه‌های بزرگ در کوه‌های کردستان واقع شده‌اند.

تاریخ[ویرایش]

استان کردستان بخشی از سرزمینی است که به وسیله مادها حکمرانی می شده است.[۵] مرز تاریخی سرزمینهایی که بوسیله مادها اداره می شده، در شمال به اورارتو، در غرب به آشور و در جنوب و جنوب غربی به ایلام و سومر منتهی می‌شد. در ابتدا قبایل نژاد آریایی در شرق و غرب دریاچه ارومیه اسکان یافتند. تعدادی از آنان در شرق دریاچه مقیم شدند و آن را «آمادای» نامیدند و قسمتی که در غرب دریاچه ارومیه بود را پارسوا (پارسوما) نامیده می‌شد. اولین گروه دولت مادها را بنیان نهاد و دومین گروه سلطنت قدرتمند هخامنشیان را به وجود آورد. با توجه به متن نوشته داریوش در پرسپولیس و بیستون، دولت شاهنشاهی مادها در ناحیه هخامنشی در ۵۵۰ قبل از میلاد واقع شده و سرزمین مادها یکی از ایالات دولت هخامنشی شد. از زمان سلطنت هخامنشیان، در نواحی پارسها و ساسانیها، ایالت مادها بعنوان یکی از ایالات ایران باستان بنام «ماه» شناخته می‌شد. این ایالت شامل دو بخش «ماه پایین» یا رازی ماه و «ماه بالا» یا نهاوند ماه بود. در دوران قبل از اسلام سرزمین مادها، «مای» یا «ماه» نامیده می‌شد. ناحیه استان کردستان (اردلان)در دوره صفویه شامل ۹ شهر عمده بود: سنه، گروس، الکا، زرین کمر، طغامین، خورخوره، جوانرود، اورامان، الکای بانه، قالازالام و پالانگان. دولتمردان مستقل برای قبایل بزرگ منصوب می‌شدند. بنا به پیش نویس شماره ۱۲۷۵ در ۱۳۱۶/۹/۹، ایران به شش بخش تقسیم شده بود. استان غربی شامل شهرهای کردستان، کرمانشاه، گروس، باوندپور (کلهر)، پشت کوه، لرستان، بروجرد، همدان، ملایر، خرمشهر، آبادان، خوزستان و کهگیلویه بود. در سال ۱۳۳۷ با توجه به فرمان شورای وزرا کردستان از پنجمین استان جدا شد و استان کردستان را تشکیل داد. شهرهای استان، سنندج، گروس، سقز و قروه بودند.

مردم[ویرایش]

محدوده‌هایی که بنا بر اطلاعات سازمان سیا در آن‌ها زبان کردی به عنوان زبان مادری سخن گفته می‌شود.

استان کردستان یکی از استان‌های کردنشین در غرب ایران است، اکثریت ساکنان این استان، کردزبان هستند که به لهجه‌های مختلف تکلم می‌کنند.[۶] زبان کردی در استان کردستان و همچنین در استان‌های ایلام، کرمانشاه، همدان، قزوین،[۷] آذربایجان غربی و شمال خراسان و دیگر کشورها لهجه‌های گوناگونی دارد اما مهمترین، پر تکلم‌ترین و یا به عبارتی لهجه رسمی و ادبی دو شاخه کرمانجی و سورانی است، شاخه سورانی در استان کردستان لهجه رایج در ادبیات مکتوب است.[۶]

علاوه بر زبان کردی اهالی شمال شرقی شهرستان قروه[۸] وشهریاسوکند و روستاهای شمالی شهرستان بیجار [۹][۱۰] به زبان ترکی آذربایجانی تكلم می كنند و همچنین در بخش چهاردولی به زبان لکی نیز تکلم می‌کنند[۱۱] اقلیت‌های ارمنی و یهودی نیز به تعداد اندک در برخی شهرهای استان یافت می‌شوند.[۱۰][۱۲]

اقوام استان کردستان
قومیت درصد
کرد
  
۸۴٪
فارس
  
۰٫۶٪
ترک
  
۱۵٪
لکی
  
۰٫۲٪
سایر
  
۰٫۲٪
نظرسنجی سال ۱۳۸۹

طی پژوهشی که شرکت پژوهشگران خبره پارس به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۸۹ انجام داد و براساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظر سنجی نمونه گیری شد در استان کردستان به قرار زیر بود: 84 کرد (84٪ مرد، 84٪ زن)٬ ۰٫۶ فارس (۰٫۶٪ مرد، ۰٫۶٪ زن)، 15 ترک (15٪ مرد، 15٪ زن) و ۱٫۲ بدون‌جواب بودند.[۱۳]


نمودار جمعیت استان کردستان بر حسب مناطق شهری و روستایی
جمعیت درصد
شهری
  
۶۶٪
روستایی
  
۳۴٪
غیر ساکن
  
۱٪

آب و هوا[ویرایش]

اقلیم کردستان متاثر از توده‌های هوای گرم و مرطوب مدیترانه‌ای است که این توده‌ها موجب بارندگی‌هایی در بهار و ریزش برف در زمستانها شده است. این توده‌های هوایی که از اقیانوس اطلس و دریای مدیترانه با برخورد به ارتفاعات زاگرس بخش قابل توجهی از رطوبت را بصورت بارش‌های پراکنده برف و باران در این منطقه نشان می‌دهند. تعداد روزهای یخبندان ۱۰۹ روز و میزان بارندگی سالانه در شرایط عادی اقلیمی معادل ۵۰۰ میلی متر می‌باشد. بیشترین میزان بارندگی مربوط به شهرهای مریوان و بانه حدود ۸۰۰ میلی متر در سال و کم‌ترین میزان بارندگی در ناحیه شرق حدود ۴۰۰ میلی متر و در قسمت مرکزی استان یعنی سنندج نزدیک به ۵۰۰ میلی متر در سال است. نفوذ توده‌های مرطوب زمستانی و بهاری در مریوان و دریاچه زریوار تأثیر فراوانی در مرطوب و معتدل شدن هوای این ناحیه دارد. میزان رطوبت و بارش مناسب باعث ایجاد جنگل‌های انبوه بلوط و گونه‌های مختلف درختان جنگلی شده است.

کوه‌ها و قله‌ها[ویرایش]

کوه اوالان
کوه چهل‌چشمه

ارتفاعات، دامنه‌ها و رشته کوههای متعدد استان کردستان از دیگر قابلیت‌های تفرجگاهی آن به شمار می‌آیند. رشته کوههای غرب کشور به صورت رشته‌هایی موازی، تمامی پهنه استان را در بر گرفته‌اند و محدوده طبیعی آن را تشکیل می‌دهند. یخچال‌های قلل مرتفع، چشمه سارهای فراوان پوشش مناسب جنگلی و مرتعی دامنه‌های مناطق کوهستانی، به ویژه مناطق نزدیک شهرها (آبیدر، آربابا، شاهو) در جنوب استان عمدتا در روزهای تعطیل، پذیرای گروه زیادی از ساکنین مناطق شهری و مسافران استان هستند. مهمترین کوههای استان که بیش از ۲۸۰۰ متر ارتفاع دارند عبارتند از: کوه کوچسار، کوه شیخ معروف، کوه پنجه علی، کوه کانی چرمه، کوه حلقه مسیر، کوه سنا سره، کوه میانه، کوه مسجد میرزا، کوه ملاکاوو، کوه حسین بک، کوه پیازه، کوه تخت، کوه هوعالی داغ، کوه چهل چشمه، کوه هواربرزه، کوه چرخ لان، کوه سراج الدین.

رودخانه‌ها و منابع آب استان کردستان[ویرایش]

مسیر رودخانه قزل اوزن
نام رودخانه محل سرچشمه محل ریزشگاه
قزل اوزن کوههای سارال و چهل‌چشمه دریای خزر
گاورود
سیروان بخش رزاب و مریوان دریاچه سددربندخان
زرینه‌رود کوههای چهل‌چشمه دریاچه ارومیه
برده‌سور کوه کان کبوتر دریاچه ارومیه

سدها[ویرایش]

مناطق دیدنی و گردشگری[ویرایش]

بزرگترین سینمای روباز جهان در آبیدر[ویرایش]

بزرگترین سینمای روباز جهان با گنجایش 10هزار نفر در پارک جنگلی آبیدر سنندج می باشد.[۱۴] آبیدر با پرده ای در ابعاد 12×25 متر، بزرگترین سینمای روباز جهان محسوب می‌شود. صدای فیلم‌های این سینما از طریق موج اف ام رادیو در هر مکان از پارک جنگلی آبیدر قابل دریافت است و پرده آن به گونه‌ای تعبیه شده که 10 هزار نفر بتوانند روبه‌روی آن قرار گیرند.حوزه هنری کردستان ساعت 21 هر شب یک فیلم را در این سینما اکران می‌کند.همچنین مسابقات مهم از جمله نیمه نهایی و فیتال جام جهانی 2010 از این سینما برای شهروندان سنندجی پخش شد.

سینمای روباز پارک امیریه سنندج

استان کردستان به علت دارا بودن شرایط مساعد اقلیمی و زیست محیطی، از دوران پیش از تاریخ، به عنوان یکی از استقرارگاه‌های بشری مورد توجه بوده و نتایج حاصل از کاوش‌های علمی باستان‌شناسی در مکان‌های باستانی حاکی از این مطلب است. در کردستان حدود هزار و دویست و سی و چهار اثر باستان شناسایی شده و حدود پانصد اثر از آنها در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

جاذبه‌های طبیعی[ویرایش]

دریاچه زریوار در حالت منجمد

بیش‌تر جنگل‌های استان دراطراف شهرهای بانه و مریوان واقع شده و بعد از جنگل‌های شمال کشور در درجهٔ دوم اهمیت قرار دارد. در حال حاضر جنگل‌های استان به صورت درختچه و بوته‌های پراکنده درآمده است. معروف‌ترین درختان جنگلی این جنگل‌ها بلوط، گلابی، گردو، سیب وحشی، پسته وحشی، زالزالک، آلبالو جنگلی، نارون، افرا و درخت‌هایی مانند گز و بید وحشی در کنار رودخانه است. نواحی جنگلی استان عبارت اند از: جنگل‌های مریوان (۱۸۵۰۰۰ هکتار)، بانه (۵۰۰۰۰ هکتار)، سقز (۷۰۰۰ هکتار) و جنگل‌های منطقه سنندج که مساحت آن حدود ۷۸۰۰۰ هکتاراست و بیشتر درغرب کامیاران و جنوب سنندج واقع شده‌اند. از دیگر جاذبه‌های طبیعی استان می‌توان به

اماکن باستانی و تاریخی استان کردستان[ویرایش]

اماکن باستانی و تاریخی مکان کاربری دیرینگی دورهٔ تکمیل اثر
دژ و قلعه قمچقا (دره شاهان) بیجار قلعه،دژ هزاره سوم پیش از میلاد
سنگ‌نبشته اورامان اورامان کتیبه هزاره اول پیش از میلاد
غار کرفتو دیواندره غار دوران‌های تاریخی پس از اسلام
عمارت سالار سعید (موزه سنندج) سنندج موزه دوره قاجار
عمارت آصف وزیری (خانه کرد) سنندج موزه دوره صفویه دوران‌ صفویه،قاجاریه
عمارت خسروآباد سنندج دوره قاجاریه
عمارت مشیر دیوان سنندج دوران‌ قاجاریه
عمارت امجدالاشراف سنندج دوران‌ قاجاریه
عمارت وکیل‌الملک سنندج دوره زندیه دوره زندیه ، قاجاریه
بازار سنندج سنندج دوره صفویه
مجموعه بازار بیجار بیجار دوره صفویه دوره صفویه ، قاجاریه
بازارتاریخی سقز سقز
مسجد دو مناره سقز سقز
حمام شیخ صالح سقز
حمام یاسوکند بیجار دوره ایلخانی
حمام خان سنندج سنندج کاربری فعلی(موزه) دوره زندیه
حمام وکیل‌الملک سنندج دوره زندیه
حمام شیشه سنندج دوره قاجاریه
حمام قصلان قروه دوره زندیه
مسجد دارالاحسان سنندج
مسجد خسروآباد گروس بیجار دوره قاجاریه
برج آجری اشقون بابا بیجار برج سدهٔ ششم ه.ق
پل قشلاق سنندج دوره صفویه زندیه قاجاریه(بازسازی)
پل صلوات‌آباد بیجار دوره صفوی دوره صفوی، دوره قاجار
قلعه حسن آباد سنندج دوران اشکانیان و ساسانیان
محوطه یاسوکند و امامزاده عقیل بیجار دوره سلجوقیان

آئین‌ها و مراسم‌ها[ویرایش]

مراسم پیرشالیار
دف زدن و ذکر کردن دراویش

مراسم پیر شالیار در روستای اورامان‌تخت (هورامان) کردستان، هر سال دو بار در نیمه بهار و نیمه زمستان برگزار شده و عروسی «پیر شالیار» در سه روز جشن گرفته می‌شود. مقبره پیر شالیار که از موبدان عبدالقادرگیلانی بوده است در انتهای جاده آسفالته اورامان قرار دارد. این مراسم شامل ذبح دام قربانی، دف زنی، نوعی رقص، خوردن آش، و شب‌نشینی و خواندن شعر و دعا است.


موقعیت اقتصادی اجتماعی[ویرایش]

این استان از لحاظ اقتصاد کشاورزی از مناطق قابل توجه و از لحاظ دامپروری یکی از قطب‌های اساسی دامداری کشور است. فعالیتهای صنعتی این استان بسیار محدود می‌باشد، ولی به طور کلی صنایع این استان به دو گروه ماشینی و دستی تقسیم می‌شوند که صنایع ماشینی آن مشتمل بر صنایع کانی غیرفلزی، شیمیایی، نساجی و چرم، غذایی، برق و الکترونیک می‌باشد و صنایع دستی آن نیز شامل فرشبافی، گلیم‌بافی، نساجی و غیره می‌باشد.

مشاهیر استان کردستان[ویرایش]

سیاسیون،دولتمردان،نظامیون[ویرایش]

حوزه فرهنگ و ادب[ویرایش]

هنرمندان[ویرایش]

علما و مذهبیون[ویرایش]

ورزشکاران[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ پایگاه اینترنتی مرکز آمار ایران-آمار سال ۱۳۹۰
  2. عبدالمحمد زاهدی استاندار کردستان شد
  3. Kurdish Globe, accessed: ۱ March ۲۰۱۰.
  4. Who Are the Kurds?
  5. جغرافیا و تاریخ کردستان
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ «استانداری کردستان». بازبینی‌شده در مارس ۲۰۱۰. 
  7. «زبان و دین مردم استان قزوین». صدا و سیمای مرکز قزوین. بازبینی‌شده در مارس ۲۰۱۰. 
  8. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام autogenerated1 وارد نشده‌است.
  9. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام autogenerated2 وارد نشده‌است.
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ «http://www.britannica.com/EBchecked/topic/322153/Kordestan».+۲۰۰۲. 
  11. فرهنگ جغرافیایی ایران ج.۵، حسنعلی رزمﺁرﺍ، تهرﺍن، دﺍیره جغرﺍفیایی ستاد ﺍرتش،.۱۳۱ -.۱۳۲
  12. «Sanandaj». Britannica Encyclopedia. بازبینی‌شده در ۸ ژوئیهٔ ۲۰۱۰. 
  13. شماره کتابشناسی ملی:۲۸۸۶۸۸۴طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان کردستان/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۷-۵۵-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۸۱ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)
  14. بزرگترین سینمای روباز جهان در سنندج

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ استان کردستان موجود است.