اسماعیل جرجانی

سید اسماعیل بن حسین بن محمد بن احمد الحسینی الجرجانی
زادهٔ	۴۳۴ ه‍.ق جرجان
درگذشت	۵۳۱ ه‍.ق مرو
ملیت	ایرانی
پیشه(ها)	پزشک، دانشمند، نویسنده

زین‌الدین سید اسماعیل بن حسین جرجانی (۴۳۴–۵۳۱ ه‍.ق) پزشک، دانشمند و نویسندهٔ ایرانی سدهٔ ششم هجری است که از برجسته‌ترین چهره‌های پزشکی پس از ابن سینا به‌شمار می‌رود. او با نگارش دانشنامهٔ پزشکیِ ذخیره خوارزمشاهی به زبان فارسی، نقشی بنیادین در شکل‌گیری زبان علمی پزشکی فارسی ایفا کرد. آثار جرجانی در حوزه‌های پزشکی، داروشناسی، اخلاق و فلسفه تا سده‌ها در ایران و جهان اسلام مورد استفاده قرار گرفت.

زندگی‌نامه

تولد و تحصیلات

جرجانی در سال ۴۳۴ هجری قمری در جرجان (گرگان امروزی) زاده شد. دربارهٔ سال‌های آغازین زندگی و تحصیلات ابتدایی او آگاهی اندکی در دست است. با این حال، شواهد تاریخی نشان می‌دهد که وی آموزش‌های پزشکی خود را در خراسان و به‌ویژه در نیشابور پی گرفت. برخی منابع او را از شاگردان ابن ابی‌صادق نیشابوری دانسته‌اند؛ پزشکی برجسته که خود از شاگردان مکتب ابن‌سینا به‌شمار می‌رفت. جرجانی در آثارش از ابن ابی‌صادق نقل قول کرده، اما دیدار مستقیم آن دو به‌طور قطعی اثبات نشده است.

تأثیرپذیری علمی

جرجانی به‌طور گسترده از آثار پزشکان یونانی و اسلامی پیش از خود، از جمله بقراط، جالینوس، محمد زکریای رازی و ابن سینا بهره برد. بررسی دقیق متون او نشان می‌دهد که وی افزون بر نقل آراء پیشینیان، به تحلیل، نقد و تکمیل آن‌ها نیز پرداخته است.

حضور در خوارزم

در سال ۵۰۴ هجری قمری، جرجانی به خوارزم سفر کرد و به دربار قطب‌الدین محمد، فرمانروای خوارزمشاهی، راه یافت. او در این دوره به‌عنوان پزشک درباری فعالیت می‌کرد و مهم‌ترین اثر خود، ذخیره خوارزمشاهی، را به نام این شاه تألیف و تقدیم کرد. پس از درگذشت قطب‌الدین محمد، جرجانی در دوران حکومت اتسز خوارزمشاه نیز جایگاه علمی خود را حفظ کرد.

سال‌های پایانی و درگذشت

جرجانی سال‌های پایانی عمر خود را در مرو گذراند؛ شهری که در آن به آموزش پزشکی و درمان بیماران می‌پرداخت. ظهیرالدین بیهقی در کتاب «تتمه صوان الحکمه» از دیدار خود با جرجانی در سال ۵۳۱ هجری قمری یاد کرده و او را در اوج دانش و کهنسالی توصیف می‌کند. جرجانی در همان سال در مرو درگذشت.

آثار

ذخیره خوارزمشاهی

ذخیره خوارزمشاهی مهم‌ترین و شناخته‌شده‌ترین اثر جرجانی است؛ دانشنامه‌ای جامع در پزشکی که به زبان فارسی نگاشته شد. این اثر شامل نه کتاب اصلی است و بعدها کتاب دهمی با عنوان قرابادین به آن افزوده شد. ذخیره خوارزمشاهی مباحثی چون تشریح، فیزیولوژی، بهداشت، تشخیص بیماری‌ها، تب‌ها، بیماری‌های اندام‌ها، جراحی، بیماری‌های پوستی، سم‌شناسی و داروشناسی را دربر می‌گیرد.

اهمیت این اثر در آن است که برخلاف سنت رایجِ نگارش آثار علمی به زبان عربی، جرجانی آگاهانه فارسی را برگزید و بدین‌سان نخستین دائرةالمعارف بزرگ پزشکی فارسی را پدید آورد.

سایر آثار پزشکی

از دیگر آثار پزشکی منسوب به جرجانی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• خفی علایی – خلاصه‌ای فشرده از ذخیره خوارزمشاهی
• زبده‌الطب – نوشته‌شده به زبان عربی در پزشکی و داروشناسی
• الاغراض الطبیة و المباحث العلائیة
• التذکرة الاشرفیة فی الصناعة الطبیة ترجمه عربی خفی علایی
• کتاب فی حفظ الصحه
• الذخیره الخوارزمشاهیه ترجمه عربی ذخیره خوارزمشاهی

آثار فلسفی و اخلاقی

جرجانی افزون بر پزشکی، در حوزه‌های اخلاق و فلسفه نیز آثاری نگاشته یا به او منسوب شده است، از جمله:

• الرسالة المنبه
• تدبیر الیوم و اللیله
• فی القیاس
• فی التحلیل
• الکاظمیه
• کتاب فی الرد الفلسفه
• کتاب نامه
• الجاویه الطبیه و المباحث العلیه

روش علمی و جایگاه در تاریخ پزشکی

بررسی آثار جرجانی نشان می‌دهد که او در تشخیص بیماری‌ها به مشاهدهٔ نظام‌مند علائم و بررسی نمونه‌های بدنی مانند ادرار و خون توجه ویژه داشت. در پژوهش‌های معاصر، به‌سبب این رویکرد تحلیلی، از جرجانی به‌عنوان یکی از پیشگامان اندیشهٔ آزمایشگاهی در پزشکی ایرانی یاد شده است، هرچند این مفاهیم با معنای مدرن علوم آزمایشگاهی تفاوت دارد.

زبان علمی فارسی

کی از دستاوردهای ماندگار جرجانی، تثبیت زبان فارسی به‌عنوان زبانی کارآمد برای بیان مفاهیم پیچیدهٔ پزشکی است. او در زمانی که نگارش آثار جامع پزشکی عمدتاً به زبان عربی انجام می‌شد، آگاهانه فارسی را برگزید و بدین‌سان امکان دسترسی گسترده‌تر به دانش پزشکی را برای فارسی‌زبانانی که با عربی آشنایی نداشتند فراهم کرد. این رویکرد نقشی تعیین‌کننده در تداوم و گسترش زبان علمی فارسی در سده‌های بعد ایفا کرد. اهمیت آثار جرجانی از آن‌روست که پس از چند قرن، که مجموعه‌های بزرگ پزشکی همچون کامل‌الصناعه اثر علی بن عبّاس مجوسی اهوازی، الحاوی و المنصوری از محمّد زکریّای رازی و قانون ابن سینا همگی به زبان عربی تألیف شده بودند، او دانشنامه‌ای جامع در پزشکی را به زبان فارسی نگاشت. این امر سبب شد تا گروه گسترده‌تری از پزشکان و دانش‌پژوهان غیرعرب‌زبان بتوانند به‌سهولت از این دانش بهره‌مند شوند. جرجانی در عین حال، به‌منظور پرهیز از دشواری‌های زبانی، در کنار اصطلاحات فارسی از واژگان عربی رایج و شناخته‌شده نیز استفاده می‌کرد. او در آغاز کتاب ذخیره خوارزمشاهی به‌صراحت به این شیوه اشاره کرده و می‌نویسد: «اگرچه این خدمت به پارسی ساخته آمده است، لفظ‌های تازی که معروف است و بیشتر مردمان معنی آن دانند و به تازی گفتن سبک‌تر باشد، آن لفظ هم به تازی یاد کرده آمد، تا از تکلّف دورتر باشد و بر زبان‌ها روان‌تر.»

بازتاب و تأثیر تاریخی

آثار جرجانی تا قرن‌ها پس از او در مدارس پزشکی ایران و سرزمین‌های اسلامی تدریس می‌شد و برخی از آن‌ها به زبان‌های عربی و عبری ترجمه گردید. پژوهشگران تاریخ پزشکی، او را یکی از مهم‌ترین حلقه‌های انتقال و تکامل دانش پزشکی یونانی–اسلامی به‌شمار می‌آورند.

تصالب اعصاب بینایی

تصالب اعصاب چشمی در مغز انسان که توسط ابن هیثم و اسماعیل جرجانی کشف شد

اولین بار ابن هیثم در قرن ۱۱ میلادی نظریه تصالب (عوض شدن) اعصاب چشم‌های راست و چپ قبل از رسیدن به مغز را بیان کرد و اسماعیل جرجانی در قرن ۱۲ میلادی این نظریه را تکمیل کرد.

بزرگداشت و نام‌گذاری‌های معاصر

در ایران، روز سی‌ام فروردین‌ماه به‌عنوان سالروز تولد جرجانی، «روز علوم آزمایشگاهی» نام‌گذاری شده است. این نام‌گذاری بر پایهٔ توجه جرجانی به روش‌های تشخیصی مبتنی بر بررسی نمونه‌های بدنی انجام شده و بازتابی از جایگاه او در تاریخ پزشکی ایران است.

منابع

• Shams Ardekani, M. R.; Moatar, F. «A Research Conducted on the Life and Works of Hakim Sayyid Esmail Jurjani». Journal of the International Society for the History of Islamic Medicine.
• Selin, H. Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures. Springer.
• بیهقی، ظهیرالدین. تتمه صوان الحکمه.
• زركلی، خیرالدین. الأعلام.
• گلشنی، سید علیرضا. «سید اسماعیل جرجانی؛ حکیم و پزشک نامی ایرانی». مجله زیست‌پزشکی جرجانی.