ضرابخانه‌های ساسانی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

ضرابخانه‌های ساسانی در شهرهایی قرار داشتند که از لحاظ تجاری و نظامی حائز اهمیت بوده و به دست شاهان ساسانی تأسیس یا بازسازی شده بودند. درحالی‌که تاکنون بیش از یکصد علامت ضرابخانه شناخته شده، فقط حدود ۲۰ تای آن در امپراتوری ساسانی برای ضرب سکه به کار رفته است. بسیاری از این ضرابخانه‌ها به‌طور موقتی و تنها برای پرداخت مستمری سپاهان تأسیس شده بودند و حتی در ضرابخانه‌های عمده نیز ضرورتی نداشت تا هر سال سکه ضرب گردد.[۱]

احتمالاً ضرابخانه‌ها تحت نظارت واستریوشان سالار (رئیس امور مالی) بوده‌اند. از کل مضروبات پیداست که از همان آغاز مدیرتی مرکزی وجود داشته و بر سکه‌زنی نظارت می‌کرده‌است. مطمئناً در بدو امر یعنی زمانی که فقط یک یا دو ضرابخانه فعال بوده‌است، گسترش سکه‌خانه‌ها از تیسفون آغاز شده است. بعداً از زمان بهرام دوم در نشر سکه‌زنی در کل شاهنشاهی هماهنگی پدید می‌آید که لازمهٔ آن هدایت مرکزی بوده‌است. درعین‌حال، در همهٔ دوره‌ها ضرابخانه‌های مرکزی وجود داشته که شاخص بوده و بازار اصلی ضرب را هم بر عهده داشته‌اند. ظهور گاه‌وبیگاه بعضی نشانه‌های اختصاصی ضرابخانه‌ها حاکی از برپایی سکه‌خانه‌های موقتی است که به وسیلهٔ ضرابخانهٔ مرکزی تأسیس شده و با همان سر سکه‌ای که از مرکز فرستاده می‌شد شروع به ضرب سکه می‌کردند و سپس دوباره برچیده می‌شدند.

شمار ضرابخانه‌ها در هر دوره متفاوت است. در آغاز شاید بیش از سه سکه‌خانه وجود نداشته‌است، اما در سدهٔ چهارم میلادی با سفرهای جنگی شاپور دوم به مشرق سکه‌خانه‌های زمان جنگ نیز پدید آمدند که یکی از آنها دقیقاً در افغانستان کنونی قرار داشت. با پیشینه‌های منفرد در دوران پادشاهی بهرام یکم و شاپور دوم، ذکر اجباری نام سکه‌خانه‌ها با پادشاهی بهرام پنجم آغاز می‌شود. احتمالاً همزمان با اقدام خسرو انوشیروان) به اصلاحات مالیاتی که بر سکه‌زنی نیز عمیقاً تأثیر گذاشته بود، سکه‌خانه‌ها استاندارد شده و ظرفیت آنها محاسبه و سهمیهٔ آنها مشخص گردید.از این زمان به بعد بر روی سکه‌ها سال پادشاهی، جانشین علامت نشر می‌شود و نشر سکه نیز به دلیل تعیین مقدار نشر از مرکز محدود می‌شود.[۲]

از ویژگی‌های سکه‌های ساسانی ذکر نام شهری است که سکه در آن ضرب می‌شده‌است. ذکر نام ضرابخانه از زمان بهرام چهارم (۳۸۸–۳۹۹ میلادی) به صورت رسمی بر پشت سکه‌ها صورت گرفت. آوردن نام ضرابخانه بر سکه ها کمک شایان توجهی به پژوهش‌گران کرده‌است تا به شناسایی هر چه بیشتر شهرهایی که سکه در آن ضرب می‌شده‌است، بپردازند. معمولاً در سکه‌ها نام ضرابخانه به علت کمبود جا به صورت اختصاری شدهٔ آن به کار رفته‌است، همین امر باعث گردیده است که در حال حاضر تعدادی از این ضرابخانه‌ها توسط محققان و سکه‌شناسان مختلف به دو یا چند شهر متفاوت که صورت اختصاری شدهٔ آنها شبیه به هم هستند، منتسب شود. بسیاری از این شهرها در حال حاضر از صفحهٔ روزگار محو شده یا تنها ویرانه‌هایی از آنها برجای مانده‌است.[۳]

برخی از ضرابخانه‌های ساسانی:

ردیف نام مختصر(نماد) به دبیره پهلوی[۴] ترانویسی نام مختصر به لاتین[۴][۵] ترانویسی نام مختصر به فارسی نام کامل
۱ 𐭠𐭥𐭯 ARP اپر اپرشهر (نیشابور)
۲ 𐭠𐭲 AT آت آترا (آترپاتکان/آذربایجان)
۳ 𐭠𐭥𐭲 ART ارت اردشیرخوره
۴ 𐭠𐭥𐭬 - 𐭠𐭫𐭬 ARM ارم ارمنستان
۵ 𐭠𐭬 AM آم آم
۶ 𐭰𐭲 ST ست اصطخر
۶ 𐭠𐭥 - 𐭠𐭩 AW , AY آو، آی اهواز
۸ 𐭠𐭩𐭥 - 𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭 AYR, AYRAN آی، آیر ایرانشهر شاپور (شوش)
۹ 𐭠𐭥𐭫𐭠𐭭 - 𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭 AYRAN ایران ایران
۱۰ 𐭡𐭰𐭥𐭠 BJRA بجرا بصره
۱۱ 𐭡𐭤𐭫- 𐭡𐭫𐭤 BXL, BLX بلخ، بخل بلخ
۱۲ 𐭡𐭩𐭱 BYŠ بیش بیشاپور
۱۳ 𐭲𐭠𐭩 TAY تای تای
۱۴ 𐭲𐭰𐭩 TČY تچی تچی
۱۵ 𐭢𐭣 GD گد جی (اصفهان)
۱۶ 𐭤𐭫𐭬 XLM خلم خلم
۱۷ 𐭣𐭠 DA دا دارابگرد
۱۸ 𐭥𐭠𐭬 RAM رام رامهرمز
۱۹ 𐭥𐭤𐭥 RXW رخو رخواده
۲۰ 𐭥𐭩𐭥 RYW ریو ریواردشهر
۲۱ 𐭥𐭣 RD رد ری
۲۲ 𐭦𐭥𐭦𐭭 ZWZN زوزن زوزن
۲۳ 𐭰𐭪 SK سک زرنج،سکستان (سیستان)
۲۴ 𐭮𐭬𐭥 SMR سمر سمرکند (سمرقند)
۲۵ 𐭰𐭠𐭰𐭥 ČAČW چاچو چاچ
۲۶ 𐭱 Š ش اصفهان (؟)
۲۷ 𐭱𐭩 ŠY شی شیز
۲۸ 𐭯𐭥 PR پر پرات (فرات)
۲۹ 𐭪𐭥 KR کر کرمان
۳۰ 𐭢𐭥 GW گو گرگان
۳۱ 𐭢𐭥𐭦𐭠𐭭 GRZAN گرزان گرزوان
۳۲ 𐭢𐭭 GN گن گندی‌شاپور
۳۳ 𐭬𐭥 - 𐭬𐭥𐭥 - 𐭬𐭫 MR, MRW, ML مر، مرو مرو
۳۴ 𐭬𐭥𐭥𐭭𐭠 𐭥𐭥𐭲 MRWNA RWT مرونا روت مرورود
۳۵ 𐭬𐭩 MY می میبد(؟) ، میشان (؟)
۳۶ 𐭭𐭰𐭥 NHR نهر نهر تیری
۳۷ 𐭭𐭤 - 𐭭𐭩𐭤 - 𐭭𐭩 NH, NYH, NY نه، نیه، نی نهاوند
۳۸ 𐭥𐭤 WH وه وه‌اردشیر (سلوکیه[؟])
۳۹ 𐭥𐭮𐭯 WSP وسپ ویسپ شادخسرو
۴۰ 𐭥𐭩𐭤𐭰 WYHC ویهج تیسفون
۴۱ 𐭥𐭩𐭤 WYH ویه وه کواد نهاوند
۴۲ 𐭠𐭤𐭬 AHM اهم همدان
۴۳ 𐭤𐭥𐭠 HRA هرا هرات
۴۴ 𐭩𐭦 YZ یز یزد[۶]

پانویس[ویرایش]

  1. اشراقی و نادری قره بابا، نقش سکه و مهر در اقتصاد ساسانیان، ۵.
  2. اشراقی و نادری قره بابا، نقش سکه و مهر در اقتصاد ساسانیان، ۴.
  3. امینی، اهرمزد چهارم، ۱۲ سال سلطنت، ۱۳ سال سکه، ۹۵.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ simoneo80 (28 ژوئیه 2015). "سکه‌های ساسانی". نومیستا.
  5. M. Bates (پانزده دسامبر 1956). "سکه‌های عرب-ساسانی". دانشنامه ایرانیکا. Check date values in: |تاریخ= (help)
  6. امینی، اهرمزد چهارم، ۱۲ سال سلطنت، ۱۳ سال سکه، ۹۶ تا۹۸.

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

کتاب
  • امینی، امین (۱۳۸۳). هرمزد چهارم، ۱۲ سال سلطنت، ۱۳ سال سکه. تهران: مؤسسهٔ انتشارات امیرکبیر. شابک ۹۶۴-۰۶-۶۴۰۵-۷.
  • لوکونین، ولادمیر گریگورویچ (۱۳۵۰). تمدن ایران ساسانی. ترجمه توسط رضا، عنایت‌الله. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مجله‌ها
  • مشیری، ملک ایرج (اسفند ۱۳۵۲). «ضرابخانه‌های ایران در دوران ساسانی». نشریه انجمن فرهنگ ایران باستان (۱۵).
  • اشراقی، احسان؛ نادری قره بابا، حسین (بهار ۱۳۸۶). «نقش سکه و مهر در اقتصاد ساسانیان». علوم انسانی و اجتماعی دانشگاه تبریز (۲۵).