رضاقلیخان هدایت
امیرالشعرا، لَلِـهباشی، هدایتعلی رضاقلیخان هدایت | |
|---|---|
 رضاقلیخان هدایت طبرستانی | |
| زادهٔ | ۱۸ خرداد ۱۱۷۹ خورشیدی تهران |
| درگذشت | اردیبهشت، خرداد ۱۲۵۰ یا ۸ تیر ۱۲۵۰ خورشیدی ایران، تهران |
| آرامگاه | ایران، خیابان استانبول |
| ملیت | ایرانی |
| دیگر نامها | رضاقلیخان طبرستانی |
| والدین | آقا هادی طبرستانی |
| پیشینه علمی | |
| شاخه(ها) | ادیب، محقّق، شاعر، تذکرهنویس، سفیر، رئیس دارالفنون، تاریخ، عرفان و تصوف |
رضاقلیخان هدایت طبرستانی (زادهٔ ۱۸ خرداد ۱۱۷۹ تهران [اصالتاً دیباجی از منطقه قدیم معروف به هزارجریب مازندران[۱] که در تقسیمات فعلی جزء شهرستان دامغان در استان سمنان میباشد] – درگذشتهٔ ۸ تیر ۱۲۵۰ تهران)، ادیب، شاعر و تذکرهنویس سدهٔ سیزدهم هجری در ایران در دوران حکومت محمدشاه و ناصرالدینشاه قاجار بود.
زندگی
[ویرایش]رضاقلیخان طبرستانی ملقب به لَلِـهباشی در ۱۸ خرداد ۱۱۷۹ ه.خ در تهران متولد شد. پدرش آقا هادی طبرستانی از اعیان قریهٔ چارده هزارجریب (که امروزه تبدیل به شهر دیباج در شهرستان دامغان شده است)، از ملازمان جعفرقلیخان قاجار و در زمان آقامحمدخان خزانهدار بود و در دوران فتحعلیشاه نیز این شغل را ادامه داد. رضاقلیخان در شیراز به تحصیل دانش پرداخت. وی از ابتدای جوانی شعر میسرود و «چاکر» تخلّص میکرد، پس از چندی تخلص خود را به دلیل یک رؤیا به «هدایت» تغییر داد.[۲][۳] در سال ۱۲۴۵ قمری مورد توجه فتحعلیشاه قرارگرفت و به پاداش قصیدهای که حدر مدح شاه سروده بود لقبِ خانی و امیرالشعرایی گرفت. پس از فتحعلیشاه، به دربار محمدشاه راه یافت و با ماندن در تهران به تربیت شاهزاده عباسمیرزای ثانی (ملکآرا)، فرزند محمدشاه مأمور شد و به واسطهٔ این منصب به «لَلِـهباشی» شهرت یافت. پس از مرگ محمد شاه به دربار ناصرالدینشاه راه یافت و از طرف او به ریاست مدرسهٔ دارالفنون رسید. در سال ۱۲۶۷ قمری پس از پایان جنگ با ترکمانان ناحیهٔ سرخس، به دستور امیرکبیر بهعنوان سفیر به خوارزم رفت. هدف مأموریت او که یک سال به طول انجامید، آگاهییابی از اوضاع ماوراءالنهر از نظر سوقالجیشی، آزادی اسرای مسلمان و ممانعت از خرید و فروش آنان بود. آخرین سمت او به عنوان معلم مظفرالدین میرزا ولیعهد در تبریز بود. پس از آن به تهران بازگشت و در سال ۱۲۸۸ قمری در همین شهر درگذشت. [۴]
کنت دو گوبینو درباره او مینویسد:[۵]
«در یک مهمانی شام، رضاقلیخان را دیدم؛ سرپرست پیشین برادر شاه، سفیر در بخارا، تاریخنگار، دستورشناس و شاعری توانا به زبان فارسی ادبی و لهجهٔ محاورهای. او یکی از بذلهگوترین و دوستداشتنیترین مردانی است که در جهان با آنها روبهرو شدهام.»
پژوهش و تالیفات
[ویرایش]رضاقلیخان در آغاز تاسیس دارالفنون، نقش کلیدی در تدوین برنامه درسی این موسسه داشت. او در کنار اشتغال به ماموریتها و مناصب گوناگون دیوانی، نویسنده و محققی پرکار بود که آثار متعددی به صورت نظم و نثر برجای گذاشته است. او به دستور ناصرالدینشاه تکملهای در سه جلد بر روضهالصفا نوشت که شامل تاریخ دوره صفویه، افشاریه، زندیه و قاجار است. یکی دیگر از آثار بزرگ او تذکره ۲ جلدی مجمعالفصحا، شامل شرح احوال و نمونه اشعار ۸۶۷ شاعر است و میتوان آن را از جنبههای مختلف نقطه عطف سنت طولانی تذکرهنویسی در ادبیات فارسی قلمداد کرد. رضاقلیخان همچنین به سفرنامهنویسی نیز پرداخت و در سفارتنامه خوارزم به شرح ماموریت و سفر خود به خیوه پرداخته است. او به درخواست مانکجی لیمجی هاتریا کتاب نژادنامه پادشاهان ایرانینژاد را تدوین کرد. بعلاوه، از آنجا که در طول جستجو و پژوهش در آثار قدما به لغات و اصطلاحات مهجوری بر میخورد به تدریج لغتنامهای نیز تدوین کرد که آن را فرهنگ انجمنآرای ناصری نام نهاد. [۴]
اشعار وی شامل دو دیوان و چندین مثنوی است که بخش زیادی از این آثار منتشر نشده است. اشعار رضاقلیخان در امتداد سبک شعری ملکالشعرای صبا قرار دارد و به گفته ملکالشعرای بهار، او تلاش کرد که سبک صبا را بهبود داده و به سبک شعرایی چون عنصری، منوچهری و خاقانی نزدیک کند. رضاقلیخان همچنین به تصحیح و انتشار آثار کلاسیک ادبیات فارسی شامل دیوان منوچهری، خاقانی و قابوسنامه پرداخت. او منتخبی از دیوان شمس تبریزی جمعآوری کرد و تحت عنوان شمسالحقایق انتشار داد. [۴]
آثار و رویکرد رضاقلیخان هدایت حلقهی واسطی میان نگاه ادیب و تاریخنگار سنتی ایرانی و نگاه پژوهشگر مدرن است. [۴]
فرزندان
[ویرایش]رضاقلیخان از همسر اولش مریم خانم که دختر محمدمهدیخان مازندرانی متخلص به شحنه بود، دو پسر و یک دختر داشت:
- علیقلی مخبرالدوله
- جعفرقلی نیرالملک
- کوچکجان خانم، با میرزا داوود وقایعنگار، نواده میرزا محمدصادق وقایع نگار متخلص به هما، ازدواج کرد و در جوانی درگذشت.
رضاقلیخان از همسر دیگری که مهدیقلی هدایت از او با نام "حبشیه" یاد میکند،[۶] دو دختر داشت:
- آسیهخانم با هادیخان پسر محمدمهدی خان شحنه ازدواج کرد. دختر ایشان گلینخانم همسر حسینقلی مخبرالدوله نوه رضاقلیخان بود.
- سکینهخانم با محمدقاسم خان خواهرزاده محمدمهدی خان شحنه ازدواج کرد و دو فرزند داشت: علی خان ناظمالعلوم، استاد ریاضیات و فیزیک در دارالفنون و شهرو خانم همسر محمدحسینخان ادیبالدوله، مترجم و رئیس دارالفنون[۶]
رضاقلیخان همچنین جد صادق هدایت میباشد.[۷]
شجرهنامه خاندان هدایت
[ویرایش]| رضاقلیخان هدایت | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| جعفرقلی نیرالملک | علیقلی مخبرالدوله | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| سلیمانخان | رضاقلیخان نیرالملک | امیرلشگر کریم هدایت | هدایتقلیخان اعتضادالملک | دختر (نام؟) | مهدیقلیخان مخبرالسلطنه، نخستوزیر ایران | حسینقلیخان مخبرالدوله، وزیر پست و تلگراف | محمدقلیخان مخبرالملک، نمایندهٔ مجلس شورای ملی و وزیر دارایی | مرتضی قلیخان صنیعالدوله، اولین رئیس مجلس شورای ملی ایران | زیبنده خانم | جوادخان سعدالدوله، نخستوزیر ایران | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| زیورالملوک هدایت | غلامرضاخان مخبرالدوله | مصطفیقلیخان فهیمالدوله | حسنعلیخان نصرالملک | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| سرلشکر عیسی هدایت | محمود هدایت | صادق هدایت | اخترالملوک | محمدعلی دولتشاهی | اشرفالملوک | ابراهیم جلالی | انورالملوک | سپهبد حاجعلی رزمآرا، نخستوزیر ایران | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| مهرانگیز دولتشاهی | بیژن جلالی | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
آثار
[ویرایش]- مجمع الفصحاء
- ریاض العارفین
- فرهنگ انجمنآرای ناصری
- تاریخ روضهالصفای ناصری
- فهرس التواریخ
- سفارتنامهٔ خوارزم
- اجمل التواریخ
- مظاهر الانوار
- ریاض المحبین
- مدارجالبلاغه (در علم بدیع)
- شمس الحقایق (برگزیده ای از قصاید و غزلیات مولانا)
- مفتاحالکنوز (در شرح اشعار خاقانی)
- سِتّهٔ ضروریّه (شامل شش منظومه که اثر مشهور گلستان ارم جزو آن است)
- نژادنامه (در مورد نسب نامهٔ شاهان ایرانی)
- لطایف المعارف
- مجمع الاسرار
- دلیل السالکین
- خردنامهٔ مظفری
- دیوان قصاید
- دیوان غزلیات
- کلیات اشعار هدایت
- ریاض العاشقین
- منشآت
- بیاض امیرالشعرا
- اصول الفصول فی حصول الوصول
- پرتوستان
- الوان النعم
جستارهای وابسته
[ویرایش]منابع
[ویرایش]
- ↑ هدایت طبرستانی، رضا قلی خان (۱۳۸۲). مجمع الفصحا. ج. دوم بخش سوم صفحه ۱۷۸۹. به کوشش مظاهر مصفا. تهران: انتشارات امیرکبیر. شابک ۹۷۸۹۶۴۰۰۰۸۸۷۸۲ مقدار
|شابک=را بررسی کنید: length (کمک). - ↑ مجمعالفصحا، ج ۱، مقدمه
- ↑ https://www.cgie.org.ir/fa/news/84016
- 1 2 3 4 Reza Gholi Hedayat
- ↑
- 1 2 هدایت، مهدیقلی (مخبرالسلطنه). خاطرات و خطرات. زوار. ۱۳۸۵. صفحه بیست و نه
- ↑ url=http://www.mehrnameh.ir/article/1579/خاطراتِ-خانهی-اعتضادالملک-آخرين-گفتگو-با-مهرانگيز-دولتشاهي-خواهرزادهی-صادق-هدايت بایگانیشده در ۹ مارس ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine |title=نسخه آرشیو شده |accessdate=۲۰ اکتبر ۲۰۱۹ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160309092111/http://www.mehrnameh.ir/article/1579/خاطراتِ-خانهی-اعتضادالملک-آخرين-گفتگو-با-مهرانگيز-دولتشاهي-خواهرزادهی-صادق-هدايت |archivedate=۹ مارس ۲۰۱۶ |dead-url=yes
- مدارجالبلاغه در علم بدیع، نوشتهٔ رضاقلیخان هدایت، بهکوشش حمید حسنی (با همکاری بهروز صفرزاده)، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، چاپ اوّل، ۱۳۸۳، ص یازده ـ دوازده.
- لغتنامهٔ دهخدا، تألیف علیاکبر دهخدا (و دیگران)، تهران: مؤسسهٔ انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷.
- Encyclopædia Iranica[پیوند مرده]
- «شناختنامهٔ هدایت»، محمدابراهیم ایرجپور، نشریهٔ آینهٔ میراث، بهار و تابستان ۱۳۸۹، شمارهٔ ۴۶.
| آثار رضاقلیخان هدایت |
|---|
| اصولالفصول | تاریخ روضةالصفای ناصری | دیوان غزلیات | دیوان قصاید | سِتّهٔ ضروریّه | فرهنگ انجمنآرای ناصری | فهرسالتواریخ | مجمعالفصحاء | مدارجالبلاغه در علم بدیع | مفتاحالکنوز در شرح اشعار خاقانی | نژادنامه | هدایتنامه | تذکرهٔ ریاضالعارفین |
- ادبیات فارسی
- استانداران ایران
- افراد در ایران قاجاری
- اهالی استان مازندران
- اهالی تهران
- پژوهشگران ادبیات اهل ایران
- تاریخنگاران اهل ایران
- تذکرهنویسان اهل ایران
- خاندان هدایت
- دارالفنون
- درگذشتگان ۱۲۵۰
- درگذشتگان ۱۲۸۸ (قمری)
- درگذشتگان ۱۸۷۱ (میلادی)
- دیپلماتهای اهل ایران
- زادگان ۱۱۷۹
- زادگان ۱۲۱۵ (قمری)
- زادگان ۱۸۰۰ (میلادی)
- شاعران ایران بزرگ
- شاعران سده ۱۹ (میلادی) اهل ایران
- شاعران فارسیزبان اهل ایران
- شاعران مرد اهل ایران
- قاجاریان
- نویسندگان ادبیات فارسی
- نویسندگان سده ۱۹ (میلادی) اهل ایران
- نویسندگان فارسیزبان اهل ایران
- نویسندگان مرد اهل ایران