اعتراضات سراسری ۱۳۹۸ ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
اعتراضات سراسری ۱۳۹۸ ایران
2019 Iranian protests 1.jpg
تجمع در آریاشهر، تهران
تاریخ۲۴ آبان ۱۳۹۸–۱ آذر ۱۳۹۸
مکاندر ۲۸ استان و بیش از ۱۰۰ شهر
روش‌هاخاموش کردن و توقف خودروها در بزرگراه‌ها و خیابان‌ها، تظاهرات، اعتراض، تحصن، ایستادگی مدنی، کنشگری اینترنتی، تجمع دانشجویان
طرف‌های درگیری مدنی
معترضان به اوضاع معیشتی، گرانی، تورم، فساد دولتی و فقر گسترده
چهره‌های شاخص
بدون ساختار رهبری، خود جوش مردمی
آمار
بیش از ۷۰۰۰ نفر دستگیر شدند[۳]
تلفات
بیش از ۲۰۸ کشته (عفو بین‌الملل)[۴]
۷ نیروی امنیتی کشته شدند (منابع جمهوری اسلامی)[۵]

اعتراضات سراسری ۱۳۹۸ ایران یا اعتراضات آبان‌ماه ۹۸ مجموعهٔ اعتراضات مردمی و ضد حکومتی در سراسر ایران در آبان ۱۳۹۸ بود که به‌دنبال انجام مجدد سهمیه‌بندی سوخت و افزایش ۳۰۰ درصدی قیمت بنزین آغاز شد. شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران، بدون اطلاع و اعلام قبلی، در نیمه‌شب ۲۴ آبان ۹۸ اعلام کرد سهمیه‌بندی بنزین دوباره آغاز شد و قیمت هر لیتر بنزین سهمیه‌ای ۱۵۰۰ تومان، و نرخ هر لیتر بنزین آزاد از ۱۰۰۰ به ۳۰۰۰ تومان افزایش یافت.[۶] به دنبال آن، از شامگاه ۲۴ آبان‌ماه اعتراضات در شهرهای تهران، مشهد، اهواز، سیرجان و شیراز آغاز شد و به بندرعباس، اصفهان، کرمان، قزوین، شهرک اندیشه، ماهشهر، گچساران، خرمشهر، بابل، بیرجند، جیرفت، شوشتر، اندیمشک، کازرون، بهبهان و دهدشت گسترش یافت.[۷] در همان روز اینترنت تلفن همراه در شهرهای امیدیه، اهواز و مشهد مختل و ضعیف شد.[۷] از شنبه ۲۵ آبان به دستور شورای امنیت کشور قطعی سراسری اینترنت آغاز شد.[۸][۹] مقام‌های ایرانی اعلام کردند اینترنت به‌دلایل امنیتی قطع است و زمان بازگشت آن هم مشخص نیست.[۱۰][۱۱] برخی کارشناسان از آنچه در ایران رخ داد با عنوان «کودتای اینترنتی» نام می‌برند.[۱۲] اعتراضات ابتدا در واکنش به افزایش سه برابری قیمت بنزین آغاز شد ولی بعداً حکومت جمهوری اسلامی و رهبران روحانی ایران را هدف گرفت.[۱۳] بر اساس گزارش نهادهای امنیتی ایران، ۲۸ استان و بیش از صد شهر دستخوش ناآرامی‌های پس از افزایش قیمت بنزین بودند.[۱۴]

اعتراضات عمدتاً در محلات کارگری و فقیرنشین شهری متمرکز و در ابتدا نسبتاً مسالمت‌آمیز بود و به تدریج به یک شورش خشونت‌آمیز علیه نظام تبدیل شد. زمانی که نیروهای امنیتی برای ممانعت اقدام کردند، اعتراض کنندگان جسورتر شدند و در بسیاری از شهرها خیابان‌ها به صورت منطقه جنگی درآمد و ساختمان‌ها، بانک‌ها و مغازه‌های فراوانی به آتش کشیده شد و جریان عادی کسب‌وکار و آمد و شد مختل شد. در برخی مناطق شهری شبکه بانکی، مخابراتی، سوخت رسانی و ترابری شهری تخریب و فروشگاه‌ها غارت شدند.[۱۵][۱۶]

تلفات روز اول اعتراضات (۲۴ آبان) یک کشته و یک مجروح در شهر سیرجان بود.[۱۷][۱۸] به گفتهٔ خبرگزاری‌های داخل ایران وسعت اعتراض‌های روز جمعه در استان‌های خوزستان و کرمان بیشتر از نقاط دیگر بود و در سیرجان معترضان سعی کردند انبار نفت شهر را آتش بزنند که با واکنش نیروی انتظامی تلاش‌شان ناکام ماند.[۱۸] در مشهد هم، نیروهای امنیتی برای مقابله با معترضان به شلیک گاز اشک‌آور متوسل شدند.[۱۹]

با گسترش تجمعات اعتراضی در روز شنبه ۲۵ آبان‌ماه، نهادهای امنیتی ایران با ارسال پیامک‌های تهدیدآمیز به تلفن‌های همراه بعضی شهروندان شرکت‌کرده در تجمعات، آنها را تهدید به «پیگرد قانونی» در صورت تکرار شرکت در تجمعات غیرقانونی کردند.[۲۰] هم‌زمان محمدجعفر منتظری (دادستان وقت کل ایران) معترضان به افزایش قیمت بنزین را «اخلال‌گر» خواند و تهدید کرد که با آنان برخورد جدی خواهد شد.[۲۱] ۲ روز پس از سه برابر شدن قیمت بنزین، علی خامنه‌ای از تصمیم سران قوا مبنی بر افزایش قیمت بنزین حمایت کرد.[۲۲] او آتش‌زدن بانک‌ها و ایجاد ناآرامی را به اشرار و ضدانقلاب و دشمنان ایران نسبت داد[۲۳][۲۴][۲۵] و با اشاره به جان باختن تعدادی از معترضان، اجرای طرح افزایش قیمت سوخت را ضروری دانست.[۲۶] خامنه‌ای در این سخنرانی پنج بار بر سررشته نداشتن یا تخصص نداشتنش در مورد مسائل اقتصادی تأکید کرد.[۲۷] سخنان خامنه‌ای در روز ۲۶ آبان از سوی مخالفانش به فرمان سرکوب اعتراضات تعبیر شد[۲۵] اما افراد نزدیک به حکومت صحبت‌های او را «فداکارانه» و «باعث پایان آشوب‌ها» ارزیابی کردند.[۲۸][۲۹]

بنابر آخرین گزارش سازمان عفو بین‌الملل در ۸ آذر ۱۳۹۸، در جریان اعتراضات بیش از ۲۰۸ تن از معترضان کشته شده‌اند.[۴][۳۰] این سازمان تأکید کرده که شمار کشته‌شده‌ها باید بیش از این تعداد باشد و تحقیقات این نهاد در این‌باره همچنان ادامه دارد.[۴] طبق گزارش عفو بین‌الملل عمدهٔ قربانیان با شلیک سلاح گرم، یک نفر به‌دلیل ضرب و جرح و یک نفر هم با شلیک گاز اشک‌آور کشته شده‌اند.[۳۱] از سوی دیگر، مقام‌های حکومت ایران تاکنون مرگ هفت نفر از مأموران امنیتی یا اداری شامل سه نفر بسیجی، دو افسر پلیس، یک کارمند شهرداری و یک کارمند جهاد دانشگاهی را تأیید کرده‌اند.[۵] حسین نقوی حسینی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس در تاریخ ۵ آذر ۱۳۹۸ آمار بازداشت شدگان را تا هنگام مخابره خبر، حدود ۷۰۰۰ نفر اعلام کرد.[۳۲][۳۳] بنا بر گزارش وزیر کشور بیش از ۵۰ پایگاه و پاسگاه نظامی مورد حمله قرار گرفت و ۳۴ آمبولانس، ۷۳۱ بانک، ۱۴۰ مکان عمومی، ۹ مرکز مذهبی، ۷۰ پمپ بنزین، ۳۰۷ خودرو شخصی، ۱۸۳ خودرو نظامی و ۱۰۷۶ موتور سیکلت شخصی آتش زده یا تخریب شد.[۳۴]

نیویورک تایمز اول دسامبر ۲۰۱۹ در گزارشی شمار کشته‌ها در این اعتراضات را حداقل ۱۸۰ نفر برآورد کرد و احتمال داد آمار واقعی کشته‌ها صدها نفر بیش از این باشد. در این گزارش که به قلم فرناز فصیحی و ریک گلدستون نوشته شده آمده: «ظرف ۷۲ ساعت از شروع اعتراض‌ها، معترضان خشمگین در شهرهای بزرگ و کوچک تجمع کردند و خواستار سرنگونی جمهوری اسلامی و رهبران آن شدند.» این روزنامه اعتراضات آبان ۹۸ را «بزرگترین ناآرامی» در ایران طی ۴۰ سال گذشته توصیف کرد.[۳۵]

نشریهٔ لیبراسیون فرانسه روز یکشنبه ۲۴ نوامبر، روی جلدش با پس‌زمینهٔ سیاه به رنگ قرمز نوشت: «ایران، کشتار پشت درهای بسته» و سرمقاله‌اش را با عنوان «ایران: تونل خشونت» به اعتراض‌های اخیر این کشور اختصاص داد. لو موند دیگر نشریهٔ مهم فرانسه نیز در این روز تیتر خود را با عنوان «ایران: رژیمی که خود را به قیمت حمام خون نگاه می‌دارد» به سرکوب معترضان در ایران اختصاص داد.[۳۶]

گاردین نیز در اول دسامبر ۲۰۱۹ تحت عنوان «خیابان را بستند و سپس گلوله» شرح سرکوب اعتراضات مردم را در شیراز (شهر گلهای رز) از زبان شاهدان نوشت.[۳۷]

روزنامه آلمانی فرانکفورتر روندشاو در گزارشی با عنوان «مثل یک جنگ داخلی، بر ایران نفرت و ناامیدی حاکم شده‌است» نوشت: ویدئوها وضعیتی شبیه یک جنگ داخلی را نشان می‌دهند و تظاهرکنندگان پیکر خونین قربانیانی را که مورد اصابت گلوله‌های جنگی قرار گرفته‌اند از تیررس بیرون می‌کشند.[۳۸]

شبکهٔ سی‌اِن‌اِن هم در گزارشی با عنوان «یکی از بدترین سرکوب‌ها طی دهه‌ها در ایران در حال وقوع است» به ابعاد مختلف تظاهرات مردم ایران پرداخت.[۳۹]

محتویات

زمینه‌ها

نوشتارهای وابسته: تظاهرات ۱۳۹۶ ایران و بحران اقتصادی ۱۳۹۷–۱۳۹۸ ایران

زمینه‌های اجتماعی

بر اساس آمار ارائه شده توسط مسئولان جمهوری اسلامی ایران، در این اعتراضات اغلب دستگیرشدگان بیکار یا دارای مشاغل کم‌درآمد بوده‌اند و وزارت اطلاعات از یکسال قبل پیش‌بینی این اعتراضات را می‌کرده‌است.[۴۰] سعید معیدفر جامعه‌شناس نیز، بر قابل پیش‌بینی بودن این اعتراضات تأکید می‌کند و می‌گوید که «تقریباً کسانی که صاحب اندیشه و فکر بودند، از قبل می‌دانستند که مسیری که حاکمیت و نظام سیاسی ما پیش می‌برد، مسیری است که در آینده با دشواری‌های جدی روبرو خواهد شد. سوء کارآمدی‌ها، فساد و متأسفانه تبعیض‌ها بین مناطق مختلف کشور مواردی بود که اول از همه طبقهٔ متوسط و اندیشمندان را حساس کرد و سعی می‌کردند با اعتراضات خود حاکمیت را نسبت به ادامه مسیر غلطی که در پیش گرفته بود، آگاه کنند، اما متأسفانه دیدیم که با آن اعتراضات برخورد شد.» او اضافه می‌کند که «امروز ما مانده‌ایم با یک اقتصاد ورشکسته، فسادها، تبعیض‌ها و سیاست‌های غلطی که طی ۳۰ الی ۴۰ سال باعث تخلیه روستاها شد. در حاشیه کلان‌شهرهایی که در آنها ثروت و منابع اقتصادی متمرکز شده، لشکر گرسنگانی شکل گرفته‌است که هر روز برای هجوم به کلان‌شهرها آماده‌تر و با انگیزه‌تر هستند.» از نظر معیدفر «سیاستمداران ما فعلاً ممکن است بتوانند با برخوردهای امنیتی اوضاع را جمع کنند اما در واقع این لشکر گرسنگان چنان قدرتی خواهند داشت که هیچ‌کسی جلودار آنها نیست.»[۴۱]

مجید محمدی جامعه‌شناس، در مورد زمینهٔ اعتراض‌ها باور دارد که این اعتراضات یا در شهرهای کوچک بوده‌اند، یا مناطق نسبتاً فقیر شهرهای بزرگ. به عنوان نمونه، در تهران بزرگ، اوج اعتراضات در مناطقی مثل رباط کریم، ملارد، شهریار، قلعه حسن‌خان، و اسلامشهر بوده‌است. اعتراضات در اهواز، اصفهان، شیراز، تبریز، و…، همه در مناطق فقیر و زیر متوسط رخ داده‌اند. او معتقد است که برای مردم این مناطق «هیچ چشم‌اندازی در باب بهتر شدن زندگی‌شان از حیث اشتغال و رفاه» وجود ندارد، بلکه با «تدوام تحریم‌ها و گسترش‌طلبی جمهوری اسلامی و فساد شایع در کشور، وضعیت آنها هر روز بدتر خواهد شد». به نظر او با توجه به زمینهٔ اقتصادی قشرهای شرکت کننده، این اعتراضات در آینده حتماً دوباره تکرار خواهد شد.[۴۲]

زمینه‌های سیاسی

مخالفت معترضان با سیاست‌های کلی جمهوری اسلامی

در سال ۹۶ معترضان بیشتر از شهرهای حاشیه واز طبقه فرودست بودند، اما به نظر می‌رسد در آبان‌ماه ۹۸ طیف وسیع‌تری به معترضان ملحق شده‌اند، بخشی از طبقه متوسط شهرنشینی که در این دو سال با بیشتر شدن تحریم‌ها و گرانی‌ها، نحیفتر از پیش شده و چشم‌انداز روشنی از نظر اقتصادی، اجتماعی و سیاسی در این چارچوب سیاسی نمی‌بینند.[۴۳]

با نگاهی به شعارهای معترضان می‌توان دریافت، گرانی بنزین فقط جرقهٔ آغاز اعتراضات بود و مطالبات آن‌ها فراتر از قیمت سوخت است.[۴۴] همان‌طور که نقطهٔ آغاز بهار عربی خودسوزی یک دست‌فروش در اعتراض به توقیف کالاهایش بود، اما اعتراض معترضان موضوعاتی بسیار کلان‌تر را شامل می‌شد.[۴۴]

علی فتح‌الله‌نژاد، کارشناس ایران در موسسهٔ بروکینگز (مرکز مطالعات خاورمیانه) می‌گوید: «اکثر ایرانیان سیاست‌های غلط دولت را علت اصلی مشکلات اقتصادی می‌دانند. دولت برای پرداخت هزینه‌های خود از جمله حقوق کارمندان و نیروهای امنیتی و شبه‌نظامی گوناگون و جبران کسری بودجه، یارانهٔ بنزین را کاهش داده‌است. کسری بودجه را اما می‌شد با دریافت مالیات از نهادهای عظیم اقتصادی که توسط بنیادهای مذهبی، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و دفتر رهبر انقلاب اداره می‌شوند، جبران کرد. اما به جای آن، حکومت تصمیم گرفت اقدامات ریاضتی در پیش گیرد و بار کسری بودجه را بر دوش مردمی گذارد که طی چند سال گذشته به‌طور فزآینده‌ای فقیرتر شده‌اند و اکنون حاکمیت از سوی بخش بزرگی از جامعه به صورت دشمن درآمده است. بدین‌سان بحران مشروعیت جمهوری اسلامی ابعاد جدیدی به خود گرفته‌است».[۴۵]

ناکامی سیاسی اصلاح‌طلبان

از اواخر جنبش سبز ایران که جنبش‌های اجتماعی نوظهور در ایران به سمت مطالبهٔ تغییرات ساختاری حرکت کرد، جریان‌های اصلاح‌طلب از تحولات سیاسی عقب افتادند. در سال ۱۳۸۸ و در جنبشی که برای اعتراض به نتایج انتخابات به وجود آمد، تصور می‌شد که بخش‌هایی از اصلاح‌طلبان قادر به همراهی با آن خواهند بود، اما در نهایت آنها تمایلی به گسترش جنبش و رویارویی با هستهٔ سخت قدرت از طریق خیابان را نداشتند. شکست جنبش سبز ایران منجر به ناامیدی معترضان از پیگیری مطالباتشان در چارچوب امکانات جمهوری اسلامی شد. بازگشت دوباره اصلاح‌طلبان به انتخابات و کوشش برای «بازسازی سیاست‌ورزی انتخاباتی» به جای «وفاداری به جنبش خیابانی» نشانه‌ای از این ناتوانی تصور شد. پس از اعتراضات ۱۳۹۶ که به مرور طبقات فرودست هم به حرکت‌های اعتراضی پیوستند، ناتوانی اصلاح‌طلبان در همراهی با اعتراضات، نقطه عطفی در ریزش پایگاه اجتماعی آنان شد و وقتی برای اولین‌بار گروهی از دانشجویان دانشگاه تهران شعار «اصلاح طلب، اصولگرا دیگه تمومه ماجرا» سر دادند و همهٔ جریان‌های سیاسی درون حکومت را به یک اندازه نامشروع قلمداد کردند، که منتقدان آن را نشانه‌ای از ریزش پایگاه اجتماعی اصلاح‌طلبان در میان طبقات متوسط قلمداد کردند.[۴۶] مصطفی تاج‌زاده در دی ماه ۱۳۹۶ به نقل از سید محمد خاتمی گفت «من اگر «تکرار» هم کنم، دیگر مردم رأی نمی‌دهند.»[۴۷]

بی‌اعتمادی به هر دو جناح حاکمیت

علی فتح‌الله‌نژاد، کارشناس ایران در مؤسسه بروکینگز (مرکز مطالعات خاورمیانه) می‌گوید اعتراضات ۹۸ نشان داد ناامیدی از اصلاح در ساختار قدرت جمهوری اسلامی و نظام سیاسی به خواست بخش مهمی از مردم معترض تبدیل شده‌است. درواقع، مسئله دیگر تغییرات روبنایی و دنبال کردن خواسته‌ها در چارچوب حفظ نهادهای پایه‌ای قدرت جمهوری اسلامی نیست، بلکه تغییر قانون اساسی یا کلیت نظام سیاسی به خواست بخش مهمی از نیروهای معترض وضع موجود تبدیل شده‌است و این تصور طرفداران بیشتری یافته‌است که جمهوری اسلامی اصلاح‌ناپذیر است و چهار دهه فرصت دیگر کافی است. وضعیت انفجاری جامعه و رفتار دوگانه و فریبکارانه حسن روحانی و ریاکاری ناشی از نظریه ولایت فقیه باعث شده تا افکار عمومی به وعده‌های حکومتی بی‌اعتماد شده و به سمت جریان‌های سیاسی بیرون از نظام سوق پیدا کند.[۴۵]

اثر سیاست خارجی و داخلی حاکمیت بر اقتصاد

معترضان به سیاست‌های اقتصادی دولت معترضند اما فقط دولت را عامل فقر و گرانی نمی‌دانند بلکه در شعارها گاهی کلیت نظام و رهبری را نیز هدف قرار می‌دهند.[۴۸] برخی تحلیل گران سیاسی می‌گویند با توجه به سیاست‌های کلان جمهوری اسلامی مبتنی بر ایدئولوژی‌های متناقض و خیالی دشمن تراشی و صدور انقلاب که هزینه آنرا در چند دهه اخیر طبقه فقیر و متوسط جامعه داده‌اند، اعتراضات این طبقات که هر روز بزرگتر و فقیرتر شده‌اند، قابل پیش‌بینی بوده و خواهد بود.[۴۹] ابوالفضل قدیانی، فعال سیاسی نیز در نامه ای گرانی بنزین را برای «تأمین هزینه‌های سنگین و گزاف سیاست‌های تنش‌زا و جاه‌طلبانه» رهبر جمهوری اسلامی توصیف کرده و تأکید کرده‌است که «مستبد امروز ایران نمی‌خواهد از سیاست‌های ویران‌گر و تنش‌آفرین خود در منطقه و جهان دست بردارد و گام در جهت تنش‌زدایی بگذارد». از نظر او رهبر جمهوری اسلامی «به شدت بیمناک است اگر سیاست خارجی تغییر کند و روابط کشور با سایر کشورهای منطقه و جهان عادی و بر اساس قوانین بین‌المللی و حفظ منافع طرفین تنظیم شود، این قدرت فاسد و غاصبانه را از دست بدهد؛ لذا مصمم است به هر قیمتی سلطه خود را بر کشور حفظ کند».[۵۰]

مارک تی. ویلیامز تحلیلگر مالی و کارشناس مدیریت ریسک معتقد است بحران اقتصادی، نقطهٔ مرکزی اعتراضات است اما فراتر از موضوع گرانی بنزین، دولت به دلیل پشتیبانی پرهزینه‌اش از گروه‌های تحت حمایتش در خارج از ایران، مانند حزب‌الله لبنان، شبه نظامیان شیعه در عراق و حوثی‌ها در یمن، مورد انتقاد بخشی از معترضان قرار گرفته‌است.[۵۱]

شِی خطیری در مقاله‌ای که در نشریهٔ کوئیلت منتشر شده، مجموعه‌ای از سیاست‌های اقتصادی و منطقه‌ای دولتمردان ایرانی را عامل اعتراضات آبان ۹۸ می‌داند. به گفتهٔ او طی ۱۰ سال گذشته، با کاهش یارانه‌های دولتی، قیمت سوخت ۳۰ برابر شده و درهمین مدت ارزش ریال ایران در برابر دلار آمریکا ۱۲ برابر کاهش داشته‌است. نرخ بیکاری جوانان به ۳۰ درصد رسیده و رشد واقعی تولید ناخالص داخلی سالانه غالباً منفی بوده‌است. از دیگر سو حکومت ایران بودجهٔ قابل توجهی را صرف مداخلهٔ نظامی در سوریه و عراق کرده و حمایتش از گروه‌های شبه‌نظامی مانند حوثی‌های یمن، حزب‌الله لبنان و حماس در نوار غزه را افزایش داده‌است. به عقیدهٔ خطیری، حکومت ایران برای تحقق بخشیدن به آرمان‌های برتری‌جویانه‌اش، هزینه برای متحدان سیاسی و پر کردن جیب روحانیون نورچشمی، شهروندان ایرانی را گرسنه نگه می‌دارد.[۵۲]

سیاست فشار حداکثری و تحریم‌های آمریکا

بنا به آمار ارائه شده توسط شرکت کپلر، فروش نفت ایران پس از خروج آمریکا از توافق هسته‌ای برجام، به میزان ۴۰۰ هزار بشکه در روز کاهش یافته‌است که این رقم از حجم فروش نفت ایران در دوران جنگ ایران و عراق هم پایین‌تر است. این درحالی است که فروش نفت ایران پس از توافق برجام چیزی حدود ۲ میلیون و ۸۰۰ هزار بشکه در روز بوده‌است. از دیگر سو هند به عنوان عمده‌ترین خریدار نفتی ایران، پس از عدم تمدید معافیت خرید نفت ایران توسط آمریکا، خرید نفت از ایران را متوقف کرد.[۵۳][۵۴] حتی در مقاطعی از سال ۲۰۱۹ میلادی، ایران فروش نفت زیر ۱۰۰ هزار بشکه در روز را نیز تجربه کرده‌است.[۵۵][۵۶] بر همین اساس مطابق با برآوردهای برخی کارشناسان، کسری بودجه دولت در سال ۱۳۹۹ حداقل ۲۰۰ هزار میلیارد تومان تخمین زده شده که به‌نظر می‌رسد این موضوع علت اصلی استقراض ۱۰ هزار میلیارد تومانی دولت از بانک مرکزی است.[۵۷] در ۲۳ آبان ۱۳۹۸ حسن روحانی به کسری بودجهٔ ۳۰۰ هزار میلیارد تومانی دولت اذعان کرد و گفت:

«بالاترین درآمد مالیاتی که برای سال آینده پیش‌بینی شده، ۱۵۰ هزار میلیارد تومان است؛ اما برای اداره کشور به ۴۵۰ هزار میلیارد تومان نیاز است و حال باید پرسید ۳۰۰ هزار میلیارد تومان باقیمانده را باید از کجا آورد»[۵۸]

علی ربیعی، سخنگوی دولت در تاریخ ۲۵ آبان ۱۳۹۸ اعلام کرد که سهمیه بندی بنزین هیچ تأثیری بر روی تورم کشور نخواهد داشت. اما در عین حال اذعان نمود که کسری بودجه دولت منجر به افزایش تورم خواهد شد.[۵۹] ارتباط بین کسری بودجه دولت و سهمیه بندی بنزین همچنان در هاله ای از ابهام است. اما به اعتراف برخی رسانه‌های داخلی، بسیار از کارشناسان و اقتصاددانان بر این باورند که سهمیه بندی بنزین طرحی برای درآمدزایی دولت و کاهش فشارهای ناشی از کسری بودجه دولت است. گرچه برخی نیز با ارائه آمارهای منتشر شده از سوی حاکمیت در تلاش برای رد این نظریه هستند.[۶۰]

مدتی پیش از اجرای طرح سهمیه بندی بنزین، وحید شقاقی، یکی از کارشناسان اقتصادی در مصاحبه‌ای مدعی شده بود که دولت مجبور است در سال ۱۳۹۹ بودجهٔ بدون نفت را تسلیم مجلس کند و برای تحقق این هدف چاره‌ای جز اصلاح سه نظام بانکی، یارانه‌ای و مالیاتی ندارد؛ لذا حذف یارانه حامل‌های سوخت یا سهمیه‌بندی آن که در دسته دوم قرار می‌گیرد، اجتناب ناپذیر خواهد بود.[۶۱]

اسحاق جهانگیری، در آذر ماه ۹۸ با اشاره به این‌که تحریم‌ها نتوانسته فروش نفت ایران را به صفر برساند، اذعان کرد که به‌خاطر فشار مقام‌های آمریکایی حتی نزدیک‌ترین کشورهای دوست ایران هم تقریباً جرئت ندارند از ایران نفت بخرند.[۶۲]

شروع اعتراضات: افزایش قیمت بنزین

تأثیر افزایش قیمت بنزین

در نیمه‌شب ۲۴ آبان ۹۸ بدون اعلام قبلی بهای بنزین آزاد در ایران سه برابر شد.[۶۳] دولت براساس «اصل غافلگیری» طرح سهمیه‌بندی بنزین را اجرا کرد.[۶۴] شرکت ملی پخش فراورده‌های نفتی ایران، طی اطلاعیه‌ای قیمت هر لیتر بنزین سهمیه‌ای را ۱۵۰۰ تومان و نرخ هر لیتر بنزین آزاد را ۳۰۰۰ تومان اعلام کرد.

قیمت بنزین

  • قیمت بنزین معمولی سهمیه‌ای هر لیتر ۱۵۰۰ تومان خواهد بود.
  • قیمت بنزین معمولی غیرسهمیه‌ای هر لیتر ۳۰۰۰ تومان خواهد بود.
  • قیمت بنزین سوپر هر لیتر ۳۵۰۰ تومان خواهد بود.

سهمیهٔ ماهانه بنزین

با وجود آنکه دولت، بارها علت اصلی سهمیه‌بندی بنزین را مبارزه با قاچاق سوخت، کاهش مصرف بنزین و بهبود شرایط محیط زیست اعلام کرده بود، پس از فروکش کردن ناآرامی‌ها حسن روحانی، رئیس‌جمهور در توضیح شرایط اقتصادی بحران‌زدهٔ دولت گفت:

«سالانه حدود ۴۵۰ هزار میلیارد تومان بودجه برای اداره کشور در خزانه نیاز است، بالاترین مالیاتی که پیش‌بینی می‌شود سال آینده بتوانیم بگیریم ۱۵۰هزار میلیارد تومان است، ۳۰۰ هزار میلیارد تومان دیگر که برای بودجه لازم است را از کجا بیاوریم؟ درآمد اصلی که کشور را اداره می‌کند پول نفت است».[۶۵]

مطابق با آمارهای بین‌المللی، پس از برجام فروش نفت ایران ۲ میلیون و ۸۰۰ هزار بشکه در روز بوده‌است. اما بعد از خروج آمریکا از برجام و اعمال مجدد تحریم‌ها علیه ایران، این عدد به ۳۰۰ هزار بشکه در روز کاهش یافته که از میزان فروش نفت ایران در دوران جنگ ایران و عراق نیز پایین‌تر است.[۶۵] همچنین مطابق با ادعای الکساندر نوواک، وزیر وقت انرژی روسیه، ایران در صدد بوده تا وامی به مبلغ ۲ میلیارد دلار از روسیه دریافت کند و حتی در تلاش است که مطابق با توافقات صورت گرفته مبلغ این وام را تا سقف ۵ میلیارد دلار افزایش دهد که این خود نشان از وخامت اوضاع اقتصادی ایران دارد.[۶۶]

براساس اعلام شرکت ملی پخش فراورده‌های نفتی ایران، میزان سهمیهٔ خودروهای مختلف به شرح زیر است:[۶۷]

ردیف کاربری میزان سهمیهٔ بنزین ماهانه
۱ سواری شخصی بنزینی ۶۰ لیتر
دوگانه سوز ۳۰ لیتر
۲ تاکسی بنزینی ۴۰۰ لیتر
دوگانه سوز ۲۰۰ لیتر
۳ موتورسیکلت * ۲۵ لیتر
۴ وانت کم مصرف بنزینی ۲۰۰ لیتر
دوگانه سوز ۶۰ لیتر
۵ وانت پرمصرف بنزینی ۳۰۰ لیتر
دوگانه سوز ۱۲۰ لیتر
۶ آمبولانس * ۵۰۰ لیتر

ساعاتی بعد از اعلام نرخ جدید، حسن روحانی دلیل این افزایش را تقسیم درآمد حاصله بین شصت میلیون ایرانی عنوان کرد و گفت «ریالی از این پول به خزانه نخواهد رفت».[۶۸] او تلاش دولت برای جبران کسری بودجه از محل افزایش قیمت بنزین را تکذیب کرد و گفت این تصمیم به نفع مردم و قشر تحت فشار جامعه است.[۶۹] جمشید پژویان اقتصاددان، ادعای دولت ایران مبنی بر اینکه درآمد حاصل از افزایش قیمت بنزین، صرف قشر کم‌درآمد جامعه شود را شبیه شوخی دانست.[۷۰]

با شروع اعتراض‌های خیابانی، مسئولان حکومت اعلام کردند که نباید به بهانهٔ افزایش قیمت بنزین، قیمت کالا و خدمات افزایش یابد[۷۱] و سخن از کنترل قیمت‌ها و برخورد با گرانفروشان به میان آوردند.[۷۲] با این‌حال ۱۰ روز پس از افزایش قیمت سوخت، خبرگزاری ایرنا گزارش داد برخلاف وعدهٔ مسئولان، برخی اجناس گران شده‌اند.[۷۳] بر اساس تحقیقات میدانی ایرنا نرخ حمل‌ونقل مسافران درون‌شهری و میوه و تره‌بار گاهی بین ۲۵ تا ۵۰ درصد رشد داشته که غیرمستقیم بر هزینهٔ تولید و قیمت مصرف‌کننده تأثیر گذاشته‌است.[۷۳] یک روز پس از انتشار این گزارش، علی لاریجانی هم از افزایش قیمت شماری از اجناس شرکت‌های دولتی خبر داد.[۷۳] هم‌زمان رحیم زارع عضو کمیسیون اقتصادی مجلس با اشاره به افزایش قیمت کالا و خدمات بر اثر گرانی بنزین گفت: «دولت اگر برنامه‌ای برای افزایش قیمت گازوئیل دارد باید آن را کنار بگذارد که در این صورت فاتحهٔ اقتصاد کشور خوانده می‌شود».[۷۴]

جایگاه مجلس در موضوع بنزین

پس از افزایش ناگهانی قیمت بنزین با مصوبهٔ شورای هماهنگی اقتصادی سران قوا و آغاز اعتراضات، شماری از نمایندگان مجلس شورای اسلامی و کارشناسان حقوقی نسبت به تداخل وظایف این شورا با امور مجلس انتقادهایی را مطرح کردند.[۷۵] آن‌ها معتقد بودند افزایش قیمت بنزین در مجلس تصویب نشده و به همین دلیل غیرقانونی است.[۷۶] حتی تعدادی از نمایندگان اعلام کردند که در اعتراض به بی‌اعتنایی دولت به نظر آن‌ها در مورد افزایش قیمت بنزین استعفا خواهند کرد.[۷۷]

در دومین روز اعتراضات (۲۵ آبان) فراکسیون امید مجلس طرح فوریتی «بازگشت قیمت بنزین به قیمت قبل» را تهیه کرد و بنا بود یک روز بعد، آن را تقدیم هیئت رئیسهٔ مجلس کند.[۷۶] اما پس از سخنرانی خامنه‌ای در ۲۶ آبان و تأکید او بر حمایت از تصمیم سران قوا، سخنگوی این فراکسیون اعلام کرد به دلیل «تاکیدات رهبر جمهوری اسلامی» طرح مزبور از دستور کار خارج شده‌است.[۷۶] هم‌زمان محمود صادقی گفت که رهبر ایران با ارسال یادداشتی خطاب به نمایندگان، آن‌ها را از مخالفت با مصوبهٔ سران قوا برحذر داشته‌است.[۷۸] علی لاریجانی هم در ۱۰ آذر طی نشستی خبری گفت که در راس امور قرار داشتن مجلس به معنای دخالت در همه تصمیم‌ها نیست و جایگاه مجلس «ریل‌گذاری پس از رهبر انقلاب» است.[۷۷] او در مورد وجود نهادهای تصمیم‌گیرندهٔ موازی مجلس گفت که بعضی از این نهادها در زمان روح‌الله خمینی هم وجود داشته‌اند، برخی هم بعداً اضافه شده‌اند و این موضوع جدیدی نیست.[۷۹]

در ۷ آذر سخنگوی کمیسیون اصل ۹۰ مجلس از تهیهٔ یک طرح دوفوریتی دیگر برای تک‌نرخی شدن بنزین به قیمت هر لیتر ۱۵۰۰ تومان و حذف قیمت ۳۰۰۰ تومانی خبر داد.[۸۰] از دیدگاه منتقدان، این طرح نمایندگان مجلس، سیاسی و تلاشی برای مبارزات انتخاباتی مجلس در اسفند ۱۳۹۸ است.[۷۶][۸۱][۸۲]

ادعای طراحی اعتراضات توسط دشمنان

رهبر ایران در اولین واکنش به اعتراضات سراسری، آن‌ها را از جمله به خانوادهٔ پهلوی و سازمان مجاهدین خلق ایران نسبت داد.
[۸۳][۸۴]

«
»

مقامات جمهوری اسلامی این اعتراضات را نه به علت سیاست‌های جمهوری اسلامی، بلکه حاصل تلاش «دشمن» می‌دانند. در روز ۲۸ آبان، علی خامنه‌ای رهبر ایران اعلام کرد که در این اعتراضات «دشمن را عقب راندیم» و «این اعتراضات، مردمی نبود بلکه امنیتی بود».[۸۵] او آتش‌زدن بانک‌ها و ایجاد ناآرامی را به «اشرار» و «ضدانقلاب» و «دشمنان ایران» نسبت داد.[۲۳][۲۴][۲۵] اما از نظر برخی، این نسبت دادن همیشگی مشکلات کشور به عوامل خارجی و «دشمن»، سیاست کلان مسئولان جمهوری اسلامی ایران برای عدم مسئولیت پذیری در قبال سیاست‌های خودشان است.[۲۷] به عنوان مثال، پس از اعتراضات در مورد قیمت بنزین، در حالیکه سید علی خامنه‌ای در سخنرانی‌ای پنج بار بر سررشته نداشتن یا تخصص نداشتنش در مورد مسائل اقتصادی تأکید کرد[۲۷] که در ۷ شهریور ۱۳۹۷ و با اشاره به تجربهٔ دولت قبل -در افزایش قیمت سوخت- خواستار کنترل «مصرف بالای بنزین در داخل» شده بود و گفته بود: «چرا باید این قدر ما مصرف بکنیم؟... راه‌هایی وجود دارد، دنبال کنید. این راه‌ها با قدرت پیش برید. حالا ممکن است یک تعدادی آدم‌هایی که هر خانواده‌ای ۵ تا ماشین دارند و مصارف زیاد دارند ممکن است ناراحت بشوند، خوب بشوند.»[۸۶]

در ۶ آبان ۹۸، خامنه‌ای بار دیگر اعتراضات را «یک توطئهٔ عمیق، وسیع و بسیار خطرناک» نامید که مقابله با آن همچون «یک تودهنی به استکبار و صهیونیسم جهانی» به عنوان «دشمن اصلی» ونه «این افراد حقیر و کوچک» بود. او با استفاده از قرآن سعی در تعریف معنای مستضعفان کرد و گفت: «مستضعفان برخلاف آنچه که امروز به‌اشتباه، به افراد آسیب‌پذیر و فرودست می‌گویند، به معنای انسانهایی است که پیشوایان بالقوهٔ عالَم بشریت و خلیفةالله در زمین هستند.» بنابراین او «نیروی مقاومت بسیج مستضعفان» را «مستضعفان» واقعی خواند.[۸۷] این تفسیر جدید از «مستضعفان» معنی کاملاً متفاوت نسبت به کاربرد این کلمه در سخنرانی‌های پیشین او دارد که تأکید بر «محرومان»، «پابرهنگان»، «ضعفا» و «کوخ نشینان» داشته‌است.[۸۸] از نظر برخی تحلیل گران، این تفسیر و تغییر معنای «مستضعفان» تلاشی است برای توجیه سرکوب اعتراضات اخیر که بیشتر آنها از طبقات فرودست و مستضعف جامعه بوده‌اند و توجیه تناقض پیش آمده میان این سرکوب و یکی از ایدئولوژی‌های جمهوری اسلامی، یعنی دفاع از مستضعفان و کوخ نشینان.[۸۹][۹۰]

عوامل به خشونت کشیده شدن اعتراضات

حکومت ایران در جریان این اعتراضات عملاً بدون آگاهی‌رسانی رسمی، وضعیت اضطراری اعلام کرد. طبق قانون اساسی جمهوری اسلامی، اعلان چنین وضعیتی که در آن آزادی‌های شهروندی محدود می‌شود، نیاز به تصویب مجلس شورای اسلامی دارد. بر اساس گزارش سازمان عفو بین‌الملل «حکومت ایران عامدانه و مرگبار از سلاح گرم استفاده کرده و به‌طور نامتناسبی به زور متوسل شد.» در بسیاری از ویدیوهای منتشر شده از اعتراضات، مأموران پلیس مستقیم به جمعیت تیراندازی می‌کنند. در بعضی از این ویدئوها، شماری از کشته‌شدگان دیده می‌شوند که از ناحیه سر مورد اصابت گلوله قرار گرفته‌اند. براساس قوانین بین‌المللی حتی اگر ادعای دولت ایران مبنی بر آسیب زدن به اموال عمومی درست باشد، استفاده از سلاح تنها در «شرایط دفاع مشروع و محافظت از افراد در مقابل خطر فوری مرگ یا جراحت خطرناک» موجه است و نه پرتاب سنگ، تخریب اموال عمومی و آتش زدن ساختمان‌های دولتی. این در حالی است که نهادهای ناظر و شاهدان عینی تأیید می‌کنند که حکومت ایران از گلوله جنگی علیه معترضان استفاده کرده و اعتراضات را به خشونت کشانده‌است.[۹۱]

صنم وکیلی، معاون برنامهٔ خاورمیانه و شمال آفریقا در چَتِم هاوس معتقد است اعتراض به‌طور مؤثر، بخشی از فرهنگ ایرانیان است.[۳۹] او می‌گوید «با وجود سرکوبگری حکومت در چهار دههٔ گذشته، به نظر می‌رسد که در این دور آخر، آنها به لحاظ سرعت در کینه‌توزی و وحشیگری از یک خط قرمز عبور کرده‌اند».[۳۹]

عبدالکریم سروش متفکر و پژوهشگر دینی در یک سخنرانی نسبت به افزایش خشونت در سوی معترضان و حتی دست بردن گروهی از مردم به «اسلحه» در صورت تن ندادن حکومت به خواسته‌هایشان هشدار داد.[۹۲]

میچل باچله کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل در ۱۵ آذر ۹۸ گفت: «تصاویری دریافت کرده‌ایم که به نظر می‌رسد نیروهای امنیتی از روی بام ساختمان‌ها و سوار بر بالگرد به معترضان در حال فرار از پشت سر تیراندازی می‌کنند، و این که مستقیم به صورت یا اعضای حیاتی معترضان تیراندازی می‌کنند.» او احتمال داد که تعداد زیادی از ضاربان به جرایمی متهم شوند که مجازات اعدام در پی داشته باشد.[۹۳]

روزشمار

اعتراضات در شهر تهران در ۲۶ آبان ۱۳۹۸

۲۴ آبان

  • در اهواز روز جمعه ۲۴ آبان ۱۳۹۸ با تجمع مردم در مناطقی از شهر با سر دادن شعار «اهوازی با غیرت، ماشینتو خاموش کن» خواستار خودداری شهروندان از خرید و مصرف بنزین شدند.[۹۴][۹۵] در فلکهٔ کیان‌پارس اهواز تجمع و تظاهرات گسترش یافت که با حمله موتورسواران ضدشورش مردم با آنها درگیر شدند.[۹۶]
  • در سیرجان در ۲۴ آبان اعتراضات بالا گرفت و دست‌کم یک پمپ بنزین به آتش کشیده شد و یک نفر هم در حمله نیروهای امنیتی به تجمع‌کنندگان کشته شد.[۹۶][۹۷][۹۴][۹۸]
  • در مشهد معترضان به گران شدن بنزین در ۲۴ آبان خودروهای خود را در بلوار وکیل‌آباد خاموش کرده و از حرکت سر باز زدند و شعار سر می‌دادند: «روحانی حیا کن، مملکت را رها کن» و «دیکتاتور حیا کن، مملکت را رها کن». نیروهای امنیتی برای مقابله با معترضان به شلیک گاز اشک‌آور متوسل شدند.[۱۹][۹۹][۹۴][۹۵]
  • در بهبهان مردم معترض شعار می‌دادند که «بنزین گران‌تر شده، فقیر فقیرتر شده»[۱۰۰] و یک شعبهٔ بانک ملی به آتش کشیده شد.[۱۰۱]
  • در امیدیه، مردم دست به تجمع و اعتراض زدند و جادهٔ این شهر به آغاجاری را بستند و ترافیک بسیار سنگینی را ایجاد کردند.[۱۰۰][۹۶]
  • در شهرک قدس تهران، مردم در شامگاه جمعه تجمع و اعتراض کرده و یکی از خودروهای یگان ویژه را واژگون کردند.[۱۰۲]

۲۵ آبان

  • شنبه ۲۵ آبان اعتراضات در تهران بالا گرفت و مردم برخی از اتوبان‌ها از جمله اتوبان همت، اتوبان تهران کرج و بلوار بابایی و تهرانپارس را بستند و در زیر پل ستارخان شعار سر دادند: «پول نفت گم شده خرج فلسطین شده»، «مرگ بر گرانی» و «مرگ بر دیکتاتور» ، «نترسید نترسید ما همه با هم هستیم»، «توپ تانک فشفشه، آخوند باید گم بشه».[۱۰۲] همچنین مردم در اتوبان امام علی در شرق تهران، با سنگ و آجر، جاده را بستند و با نیروهای انتظامی که به سمت معترضان گاز اشک‌آور پرتاب کردند درگیر شدند.[۱۰۳]
  • در شیراز و اصفهان مردم معترض خودروهای خود را در خیابان‌ها خاموش کردند، مسیر را بسته و شعار سردادند: «نه غزه، نه لبنان، جانم فدای ایران»[۱۰۲]
  • دامنهٔ اعتراضات و درگیری‌ها به بندرعباس، اصفهان، ماهشهر، گچساران، خرمشهر، بابل، بیرجند، شوشتر، اندیمشک و قم گسترش پیدا کرد و در اصفهان و کرمان چند پمپ بنزین به آتش کشیده شد.[۱۰۴]
  • اعتراضات شنبه ۲۵ آبان در اراک، تبریز، بوشهر، ارومیه، کرج، کرمانشاه، سرپل ذهاب، سقز، مریوان، رشت، گرمسار، کردستان، لرستان، اسلامشهر، ساری، گرگان، یاسوج، دهدشت، جیرفت، نجف‌آباد، شاهین‌شهر، رامهرمز، مریوان، جوانرود، پاسارگاد، شهر قدس، دماوند، سنندج، بندر ریگ، یزد، نیشابور، چابهار، اهر، رودهن، گچساران، زاهدان، فردیس کرج، قزوین، همدان و خرم‌آباد ادامه داشت.[۱۰۳][۱۰۵]
  • در شهریار معترضان مجسمهٔ انگشتر سید روح‌الله خمینی که در میدان امام خمینی آن شهر نصب شده‌بود را به آتش کشیدند و آن را وسط خیابان اصلی شهر (خیابان ولیعصر) قراردادند. همچنین گزارش‌ها از تیراندازی و تیرخوردن تعدادی از معترضان در شهریار حکایت دارند.[۱۰۶]
  • چند بانک در تهران، اندیشه، اسلام‌شهر، بهبهان، جادهٔ ساوه و رباط کریم و یک حوزه علمیه در اصفهان به آتش کشیده شد.[۱۰۵]
  • نت‌بلاکس در گزارشی تأیید کرد که دولت ایران دسترسی به اینترنت در سراسر کشور را تقریباً به‌طور کامل قطع کرده‌است.[۱۰۷]

۲۶ آبان

  • حمله به حوزهٔ علمیه در کازرون و به آتش کشیدن مدرسهٔ علمیهٔ صالحیه مکتب الصادق[۱۰۸]
  • در یکشنبه ۲۶ آبان ماه در شهرهای شیراز، اصفهان، بوشهر، بوکان، قائم‌شهر، نجف‌آباد، تبریز، خرم‌آباد، کرج، کرمانشاه، گرگان، اندیمشک، بابل، گچساران، ساری، قزوین، چابهار، مریوان، یزد، نیشابور، بهبهان، گرمسار، قرچک، اسلام‌شهر، ماهشهر، جوانرود، رشت، اهواز و… همچنان اعتراض‌ها ادامه داشت.[۱۰۹]
  • براساس گزارش‌های تأیید نشده، تعداد کشته‌شدگان در درگیری مأموران امنیتی با مردم به ده‌ها نفر رسیده‌است. در برخی شهرها، شاهدان از شلیک مستقیم گلوله به معترضان خبر می‌دهند.[۱۰۹]
  • محمود صادقی عضو هیئت رئیسه فراکسیون امید مجلس از اعلام «طرح فوریتی بازگشت قیمت بنزین به قیمت قبل» در جلسه روز یکشنبه ۲۶ آبان مجلس خبر داد.[۱۱۰] علی خامنه‌ای با ارسال یادداشتی به نمایندگان آن‌ها را از مخالفت با مصوبهٔ افزایش قیمت بر حذر داشت و آن طرح از دستور کار مجلس خارج شد.[۱۱۱]
  • علی خامنه‌ای رهبر ایران طی یک سخنرانی حمایت خود از تصمیم سران سه قوه را اعلام کرد.[۱۱۲]

۲۸ آبان

  • نمایندهٔ شوش در مجلس اعلام کرد که شهر شوش به خاطر اعتراض‌های کارگران نیشکر هفت‌تپه به تعطیلی کشیده شده‌است.[۱۱۳]
  • سازمان عفو بین‌الملل اعلام کرد، از شمار بالای کشته‌ها، زخمی‌ها و بازداشتی‌ها در اعتراضات ایران «وحشت‌زده» شده و نگران قطعی اینترنت در این کشور برای «سرکوب خونین» در خلاء خبری است.[۱۱۴] این سازمان با استناد به تصاویر ویدئویی راستی‌آزمایی شده، شهادت شاهدان عینی و اطلاعات به دست آمده از فعالان خارج از ایران گفت که نیروهای امنیتی ایران رویه‌ای دلخراش از کشتار غیرقانونی را در پیش گرفته‌اند.[۱۱۵]
  • علی خامنه‌ای رهبر ایران اعلام کرد که در این اعتراضات «دشمن را عقب راندیم» و «این اعتراضات، مردمی نبود بلکه امنیتی بود».[۸۵]

۲۹ آبان

  • براساس گزارش رادیو فردا اعتراضات و درگیری بین مردم و نیروهای امنیتی در خوزستان و شهرهای اندیمشک، دزفول، کوت عبدالله باوی ادامه دارد و تا تاریخ ۲۹ آبان ۵۸ نفر در این استان کشته شده‌اند که ۲۸ نفر از این کشته‌ها متعلق به ماهشهر است.[۱۱۶]
  • حسن روحانی رئیس‌جمهور ایران معترضان را «آشوبگران شروری» خواند که در روزهای اخیر خیابان‌ها را به تصرف خود درآورده بودند و شمارشان را «اندک» خواند.[۸۵]
  • نت‌بلاکس اعلام کرد اینترنت برای روز چهارم در ایران همچنان قطع بوده‌است که هزینه‌ای معادل ۲۴۲ میلیون دلار در چهار روز و در حدود ۶۱ میلیون دلار در هر روز به اقتصاد این کشور صدمه می‌زند. همچنین نت‌بلاکس میزان دسترسی به اینترنت را با ۴ درصد همچنان رو به کاهش دانست.[۱۱۷]

۳۰ آبان

  • پس از حدود ۱۰۰ ساعت قطعی اینترنت، دسترسی به اینترنت در برخی از شهرها به تدریج برقرار شد. شرکت نت‌بلاکس تأیید کرد که اتصال به اینترنت در بعضی نقاط ایران به‌صورت محدود در حال برقرار شدن است.
  • در شهرهای پاکدشت، رباط‌کریم، و اسلامشهر تظاهراتی در حمایت از حکومت ایران برگزار شد.[۱۱۸]

۱ آذر

  • نت‌بلاکس میزان دسترسی به اینترنت را با ضریب ۱۵ درصد گزارش کرد.[۱۱۹]
  • محمد مساعد روزنامه‌نگار به دلیل توییت‌هایش دربارهٔ قطعی اینترنت بازداشت شد.[۱۲۰]

۲ آذر

  • علی القاصی مهر دادستان تهران، اعلام کرد بازپرسان ویژه و تمام‌وقت در حال تحقیقات همه‌جانبه از افرادی هستند که در اعتراض‌ها بازداشت شده‌اند.[۱۲۱]

۳ آذر

  • شکرالله بهرامی رئیس سازمان قضایی نیروهای مسلح، گفت که در جریان اعتراضات «ممکن است کسی هم به صورت عبوری لطمه‌ای خورده باشد، که این اتفاق در جنگ‌های شهری طبیعی است.»[۱۲۲]

۴ آذر

  • مقام‌های پلیس ایران از بازداشت ۳۴ معترض در شهرهای شیراز، همدان و خرم‌آباد خبر دادند.[۱۲۳]
  • حسین سلامی، فرماندهٔ سپاه پاسداران، در راهپیمایی طرفداران حکومت ایران گفت «در یک جنگ بزرگ جهانی هستیم» و به آمریکا، اسرائیل، عربستان و بریتانیا هشدار داد که اگر از خط قرمز ایران عبور کنند نابود خواهند شد.[۱۲۴]

۵ آذر

  • ۳ معترض در کرمانشاه و ۵ نفر که در اعتراضات تهران مشارکت داشتند در بابلسر دستگیر شدند.[۱۲۵] فرماندهٔ انتظامی استان گیلان از بازداشت یکی از معترضان تهرانی در شهرستان رودبار خبر داد.[۱۲۶]
  • مجتبی خانجانی فرماندار بهارستان، گزارش‌ها دربارهٔ تحویل جسد در برابر دریافت پول از خانوادهٔ کشته‌شدگان را رد کرد و مدعی شد اگر خانوادهٔ قربانیان، استطاعت مالی نداشته باشند برای کفن و دفن به آن‌ها کمک مالی می‌شود.[۱۲۷]

۶ آذر

  • حسن روحانی گفت که موضوع بنزین را به وزارت کشور، شورای امنیت کشور و صدا و سیما واگذار کرده بوده و زمان افزایش قیمت بنزین را نمی‌دانسته. او مدعی شد که صبح ۲۴ آبان و پس از اجرای طرح، از افزایش قیمت بنزین مطلع شده‌است.[۱۲۸] با این‌حال در ۹ آذر، معاون سیاسی وزارت کشور اعلام کرد که روحانی ۲ روز پیش از اجرای طرح افزایش قیمت و سهمیه‌بندی بنزین، از موضوع مطلع بوده‌است.[۱۲۹]
  • روند اتصال مجدد اینترنت اپراتورهای موبایل، در تهران و ۸ استان دیگر آغاز شد.[۱۳۰]

۷ آذر

  • مقام‌های امنیتی ایران از بازداشت دست‌کم ۵۰ نفر از شرکت‌کنندگان در اعتراض‌ها در چند شهر از جمله تهران، شیراز و اصفهان خبر دادند.[۱۳۱]

۹ آذر

  • خبرگزاری رسمی ایران (ایرنا) اعلام کرد طی ۲۴ ساعت گذشته بازداشت‌ها در استان‌های تهران، فارس، آذربایجان‌شرقی و هرمزگان ادامه داشته‌است.[۱۳۲]
  • وبسایت کلمه، رسانه نزدیک به میرحسین موسوی از دفن پیکر ۱۵۶ نفر از قربانیان اعتراضات اخیر ایران در بهشت زهرای تهران خبر داده و عنوان کرد ۸۰ پیکر دیگر نیز به شهرستان‌های ایران فرستاده شده‌است.[۱۳۳]

۱۰ آذر

  • لیلا واثقی، فرماندار شهرستان قدس اعلام کرد که در روز ۲۵ آبان شخصاً به نیروی انتظامی دستور داده به معترضانی که وارد فرمانداری شده بودند شلیک کنند.[۱۳۴] طی اعتراضات آبان ۹۸ این اولین موردی بود که مشخص شد دستور تیر دقیقاً توسط چه کسی صادر شده‌است.[۱۳۵] پس از انتشار اظهارات واثقی، کاوه موسوی (حقوقدان) اعلام کرد بر اساس اعتراف لیلا واثقی کیفرخواستی علیه او تنظیم شده‌است.[۱۳۶]

۱۱ آذر

  • ۱۴ اقتصاد دان در نامه ای به رئیس‌جمهور خواهان انتشار اسناد کارشناسی و صورت‌جلسه و پیوست‌های کارشناسی اقدام دولت در گران کردن بنزین شدند و کارشناسان دولت را دعوت به مناظره کردند.[۱۳۷]
  • علی دارابی، معاون امور استان‌های صداوسیمای ایران عنوان کرد که اعتراض‌ها در بیش از ۲۰۰ شهر بزرگ و کوچک کشور صورت گرفته‌است.[۱۳۸]
  • روزنامه نیویورک تایمز در گزارشی به نقل از خبرنگاران محلی اعلام کرد تعداد کشته‌شدگان طی سه روز ناآرامی در بندر ماهشهر بین ۴۰ الی ۱۰۰ نفر بوده‌است.[۱۳۹]

۱۲ آذر

  • انوشیروان محسنی بندپی، استاندار تهران، در یک نشست خبری اعلام کرد تعداد بازداشتی‌های اعتراضات اخیر در تهران ۲۰۲۱ نفر است.[۱۴۰]
  • غلامحسین اسماعیلی در نشست خبری گفت که اکثر بازداشت شدگان اعتراضات اخیر آزاد شده‌اند و امروز در تهران ۳۰۰ نفر در بازداشت به سر می‌برند.[۱۴۱]
  • دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، روز سه‌شنبه، ۱۲ آذرماه، در هفتادمین سالگرد سازمان پیمان آتلانتیک شمالی، ناتو، در لندن در خصوص اعتراضات سراسری ایران گفت: «اتفاق وحشتناکی است و جهان نظاره‌گر آن است»[۱۴۲]
  • ایرنا به نقل از یک مقام وزارت اطلاعات از بازداشت ۷۹ نفر در خوزستان در خصوص اعتراضات اخیر خبر داد.[۱۴۳]

۱۳ آذر

  • پس از گذشت ۱۸ روز اینترنت در سیستان و بلوچستان هنوز قطع است. براساس گزارش کاربران شبکه‌های اجتماعی و تأیید وزیر ارتباطات، اینترنت همراه هنوز در این استان قطع است.[۱۴۴]
  • سایت کلمه وابسته به میرحسین موسوی در گزارشی عنوان کرد که در سرکوب اعتراضات در کرمانشاه، کردستان و آذربایجان غربی بیش از ۱۴۰ تن کشته شده‌اند[۱۴۵]
  • ۴۵۰ نفر از معلمان شاغل و بازنشسته سراسر ایران طی بیانیه‌ای در خصوص اعتراضات سراسری ایران واکنش نشان دادند: «ریشه اعتراضات در ناراحتی انباشته شده از فساد سازمان یافته در حاکمیت، تبعیض و بی عدالتی، بی‌توجهی به مردم در تصمیم‌گیری‌ها و سیاست گذاریهای کلان چه در عرصه داخلی و چه خارجی، سلب آزادی‌های مدنی و سرکوب هر نوع اعتراض آرام و مسالمت آمیز در ۴۰ سال گذشته بوده‌است»[۱۴۶]
  • شبکه حقوق بشر کردستان از انتقال ۱۰۰ نفر از بازداشت‌شدگان اعتراض‌های اخیر از بازداشتگاه‌های امنیتی کرمانشاه به زندان دیزل‌آباد خبر داد.[۱۴۷]
  • بر اساس گزارش نهادهای حقوق بشری تعداد کشته‌شدگان زیر ۱۸ سال در اعتراض‌های آبان به ۱۸ نفر افزایش یافت.[۱۴۸]

۱۴ آذر

  • پس از ۱۹ روز قطعی، اینترنت در سیستان و بلوچستان وصل شد[۱۴۹]
  • ۳۸ نفر در سه شهر ایران و در استان‌های تهران و فارس بازداشت شدند[۱۵۰]
  • بی‌بی‌سی به نقل از یک منبع آگاه نوشت «وزارت اطلاعات بیش از ۱۰ بسیجی حاضر در سرکوب‌های تهران را بازداشت کرده‌است» بعد از انتشار این گزارش، خبرگزاری فارس به نقل از مقام‌های قضایی و امنیتی این خبر را تکذیب کرد.[۱۵۱]
  • برایان هوک، نمایندهٔ ویژهٔ وزارت خارجه آمریکا در امور ایران، از احتمال کشته شدن «بیش از یک هزار نفر در اعتراضات ایران» خبر داد.[۱۵۲] او گفت رژیم ایران هر دهه، پشتیبانی بخشی بیشتری از مردم را از دست می‌دهد و در حال حاضر طبقه مذهبی هم از جمهوری اسلامی رویگردان شده‌اند. اعتراضات در ایران علیه مافیای فاسد مذهبی حاکم بود و هیچ‌کدام علیه آمریکا نبوده‌است. هوک از تمام کشورها خواست برابر جمهوری اسلامی ایران بایستند و آن را به انزوای سیاسی بکشانند. او این اعتراضات را بزرگترین بحران عمر جمهوری اسلامی نامید.[۱۵۳]
  • دونالد ترامپ رئیس‌جمهوری ایالات متحده آمریکا روز پنج‌شنبه ۱۴ آذر سرکوب معترضان در ایران را «وحشیانه» خواند و گفت: «آنها با سرکوب وحشیانه‌ای که انجام دادند تعداد زیادی را کشتند و هزاران تن از شهروندان‌شان را زندانی کرده‌اند».[۱۵۴] رژیم ایران معترضان را می‌کشد و اینترنت را قطع می‌کند. مردم نمی‌توانند از آنچه در ایران روی می‌دهد باخبر شوند. شرایط در آنجا وحشتناک است. آنها دارند افراد زیادی را می‌کشند و به زودی ناقوس رسوایی آنها در جهان طنین‌انداز خواهد شد. رسانه‌ها باید حتماً گزارش تهیه کنند.[۱۵۵]

روش‌های اعتراض

اعتراض به گرانی بنزین با توقف خودروها در خیابان، تهران، ۲۴ آبان ۱۳۹۸.

توقف خودروها

در روز شنبه ۲۵ آبان گزارش‌ها و تصاویری منتشر شد، که نشان می‌داد در برخی خیابان‌ها در شهرهای مختلف مردم خودروهای خود را به نشانه اعتراض خاموش کرده‌اند. با این حال محمدرضا مهماندار، رئیس پلیس راهنمایی و رانندگی تهران با اشاره به بارش برف که از بامداد ۲۵ آبان آغاز شده بود، گفت از آنجایی که بسیاری از مسیرها برف‌روبی و شن و نمک‌پاشی نشده‌اند، خودروها امکان حرکت ندارند. اما اصغر عطایی مدیرکل خدمات شهری شهرداری تهران، بدون اشاره به معترضان گفت که به علت ترافیک، کامیون‌ها نمی‌توانستند بروند[۱۵۶] و اشاره کرد که ترافیک به‌خاطر برف نبوده‌است.[۱۵۷] تصاویر منتشر شده از اعتراضات نشان می‌داد که معترضان در شهرهای شیراز و مشهد ماشین‌های خود را در شب اعتراضات در خیابان‌ها خاموش کرده‌اند و رانندگان به عمد با سرعت پایین و ترمزهای مکرر حرکت می‌کردند.[۱۵۸]

اعتصابات

در پی اعتصابات، بخشی از بازار تهران و نجف‌آباد اصفهان شاهد اعتصاب بود. به گفته صدای آمریکا بازار تهران شاهد اعتصاب بازاریان و همچنین فضای امنیتی بود و در تصاویری که در روز یکشنبه ۲۶ آبان از بازار تهران انتشار یافت، نشان می‌داد که بخش‌هایی از مغازه‌ها در بازار تهران تعطیل است و نیروهای ضدشورش در آن مناطق مستقر شده‌اند. همچنین سایت ایران وایر نوشت که به گفته یک شاهد عینی نجف‌آباد اصفهان شاهد سه روز اعتصاب بوده‌است.[۱۵۹][۱۶۰]از سویی قاسم نوده فراهانی رئیس اتاق اصناف تهران مدعی شد که پیش از ظهر یکشنبه، ۲۰ درصد از مغازه‌های بازار شامل بازار طلا فروشان و پارچه‌فروشان به دلیل تهدید به آتش کشیدن مغازه‌ها توسط عده‌ای از آنچه او «اغتشاشگران و سوء استفاده‌کنندگان از شرایط» نامید بسته بود.[۱۶۱][۱۶۲]

راهپیمایی و بستن خیابان‌ها

در فیلم‌هایی که از اعتراض‌ها منتشر شده، معترضان با راهپیمایی در خیابان‌ها و مسدود کردن حرکت خودروها در حال شعار دادن هستند.[۱۶۳][۱۶۴] در مقابل نیروی انتظامی اقدام به متفرق کردن معترضان کرده‌است و فیلم‌هایی از شلیک مستقیم گلوله و گاز اشک‌آور مأموران به تظاهرات کنندگان منتشر شده‌است و مأموران اقدام به بازداشت تظاهرات کنندگان کرده‌اند. در برخی از شهرها از جمله اصفهان نیز معترضان با الهام گرفتن از روشی اعتراضی در لبنان، اقدام به بستن و کشیدن قلیان در خیابان کرده‌اند.[۱۶۵]

تجمع دانشجویان

در ادامهٔ اعتراضات سراسری، دانشجویان دانشگاه‌های تهران، تبریز، بابل و ارومیه تجمعات اعتراضی بر پا کردند. همچنین شوراهای صنفی دانشجویان کشور اعلام کرد در تاریخ ۲۷ آبان دانشجویان دانشگاه تهران دست به تجمعی در اعتراض به «سه برابر نرخ بنزین»، «وضعیت فاجعه‌بار معیشتی» و «سرکوب‌های سنگین و بی‌رحمانه» زدند که چندین آمبولانس حاوی نیروهای لباس شخصی وارد دانشگاه شدند و تعدادی از دانشجویان را دستگیر و داخل آمبولانس کردند و آن‌ها را به زندان‌های فشافویه و اوین انتقال دادند. منابع تعداد دانشجویان بازداشتی را بین ۴۰ تا ۵۰ دانشجو عنوان می‌کنند.[۱۶۶]

اعتراضات در رسانه‌های اجتماعی

چندین هشتگ در اعتراض به سرکوب اعتراضات در ایران و همچنین قطع اینترنت در توییتر همه‌گیر شد که به رویدادی جهانی به ویژه در روز ۲۸ آبان ماه تبدیل شدند. در این میان هشتگ‌هایی با دیکته اشتباه یا کسره هم مورد استفاده قرار گرفت که تغییر نوشتاری کوچک آن باعث تفاوت آن با هشتگ اصلی می‌شد. به باور عده‌ای این هشتگ‌ها از طرف طرفداران حکومت و جهت جلوگیری از ترند شدن هشتگ‌های اصلی، منتشر شدند.[۱۶۷]

تخریب زیرساخت خدمات شهری

بانک تخریب شده، ۲۷ آبان ۱۳۹۸.

جمعیت معترض در مناطق مختلف شهری ساختمان‌ها، بانک‌ها و مغازه‌های فراوانی را به آتش کشیدند[۱۶۸] و جریان عادی کسب و کار و آمد و شد مختل شد. در برخی مناطق شهری در شیراز شبکه حمل و نقل شهری کلا تخریب و فروشگاه‌ها غارت شد.[۱۶۹] به گفتهٔ علی ربیعی سخنگوی دولت برخی از افراد مسیر ورودی عسلویه را بسته و مانع تعویض شیفت شده بودند. آنها به لوله‌های نفت دینامیت بسته بودند و قصد انفجار در عسلویه را داشتند. او همچنین گفت که تعدادی از معترضین در یک زمان مشخص به مرکز مخابرات در اصفهان و شیراز حمله کرده بودند که اگر این مراکز سقوط می‌کرد، بخش اعظمی از شبکه تلفن همراه کشور قطع می‌شد.[۱۷۰][۱۷۱] امید منتظری عنوان می‌کند که ده سال پیش در اعتراضاتی که با تشکیک دربارهٔ نتایج انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۸ آغاز شد، شماری از فعالان سیاسی به دنبال الگوبرداری از جنبش‌های عدم خشونت در اروپای شرقی بودند. اما در تازه‌ترین دور اعتراض‌ها در ایران «پرهیز از خشونت» بحث روز نیست و اعتقاد دارد از سال ۱۳۸۸جریان اعتراضات تغییر کرده و ناراضیان اعتمادی به هیچ‌یک از جریان‌های درون حکومت ندارند و آن را پایان استراتژی «عدم خشونت» می‌داند.[۱۷۲]

یکی تصاویر ضبط شده که در شبکه‌های اجتماعی و برخی از خبرگزاری‌ها منتشر شده، نشان می‌دهد که افرادی با لباس‌های نیروهای یگان ویژه در حال تخریب منازل مسکونی هستند.[۱۷۳][۱۷۴] پس از پخش گسترده این فیلم، مرکز اطلاع‌رسانی پلیس اعلام کرد این تخریب‌ها مربوط به نیروی‌های یگان ویژه نیست، زیرا «کلاه افراد حاضر در فیلم متعلق به یگان ویژه نیست و کلاه کاسکت است.»[۱۷۵] (این ادعا بعداً توسط فعالان رسانه ای با انتشار فیلم‌های دیگر از نیروی پلیس، که دقیقاً با همین لباس هستند، کاملاً رد شد) فیلمی دیگر نشان می‌دهد که افرادی با لباس‌های نیروهای یگان ویژه خودروهای عبوری را در تبریز تخریب می‌کنند.[۱۷۶]

حمله به حوزه‌های علمیه و دفترهای امامان جمعه

در مدت اعتراض‌ها چندین حوزه علمیه، دفتر و بیت مربوط به امامان جمعه و نمایندگان ولی‌فقیه مورد حمله واقع شد. بنابر گزارش‌های رسمی، مدرسه علمیه زنان کوثر کرج،[۱۷۷] المهدی اهواز،[۱۷۸] زینبیه اصفهان،[۱۷۹] خاتم‌الانبیا شیراز،[۱۸۰] سفیران هدایت شیراز،[۱۸۰] امام حسن شهر گویم،[۱۸۰] حوزه علمیه شهرستان کازرون،[۱۸۰] مصلی و دفتر امام جمعهٔ شهر قدس،[۱۸۱] دفتر امام جمعهٔ شهر صدرا،[۱۸۲] دفتر و بیت نمایندهٔ ولی فقیه در یزد[۱۸۳] و امام جمعه بندر امام[۱۸۴] مورد حمله قرار گرفتند و برخی از این مکان‌ها توسط معترضان به آتش کشیده‌شدند.[۱۸۲]

روش‌های سرکوب

قطع سراسری اینترنت

در پی آغاز اعتراض‌ها به افزایش قیمت بنزین اینترنت در ایران با اختلال روبرو شد.[۱۸۵] از صبح دومین روز اعتراضات و پس از آن که اعتراض‌ها در ایران گسترش یافت، دسترسی کاربران به وب‌سایت شماری از سایت‌های داخلی مانند خبرگزاری‌ها محدود شد. اطلاع‌رسانی رسانه‌ها دربارهٔ حوادث با محدودیت روبه‌رو شد و شهروندان هم برای ارسال فیلم و تصاویر با مشکلاتی مواجه شدند. در نهایت تا پایان روز ۲۵ آبان، ۹۵درصد اینترنت در ایران قطع شد. برخی خبرها از تصویب قطع سراسری اینترنت با دستور شورای امنیت کشور خبر می‌داد تا این که علی ربیعی، سخنگوی دولت، این خبر را تأیید کرد. پس از آن ریچارد گرنل، سفیر ایالت متحده آمریکا در آلمان در توییتی نوشت: «توانایی فنی برقراری اینترنت بدون سانسور و کنترل دولتی در ایران را داریم.» محمدجواد آذری جهرمی وزیر ارتباطات در پاسخ گفت: این ادعا در حال حاضر ممکن نیست و «[آن‌ها] برنامه‌هایی برای سال ۲۰۲۵ دارند که [الان] مطرح کرده‌اند».[۱۸۶]

وبسایت نت‌بلاکس، سازمان غیردولتی نظارت بر اینترنت، با تأیید اختلال در تلفن همراه و اینترنت ایران اعلام کرد که میزان دسترسی به اینترنت جهانی در ایران در پی قطعی اینترنت، به حدود ۴٪ الی ۷٪ آمار معمول رسیده‌است.[۷][۱۸۷] این وب‌سایت گزارش داد که قطعی اینترنت در ایران، روزانه ۳۶۹ میلیون دلار زیان به اقتصاد کشور وارد می‌کند.[۱۸۸]

کمیسیون تجارت الکترونیکی، خسارت مستقیم قطع اینترنت در زمان اعتراض‌ها را حدود سه هزار میلیارد تومان و خسارت غیرمستقیم آن را حدود ۳۰ هزار میلیارد تومان برآورد کرده‌است.[۱۸۹] این در حالی‌است که محاسبات نت‌بلاکس از یک میلیارد و ۴۷۸ میلیون دلار خسارت به اقتصاد ایران در اثر محدود شدن اینترنت در چهار روز قطعی اینترنت سخن می‌گوید.[۱۹۰]

وزارت خزانه‌داری آمریکا روز جمعه یکم آذر اعلام کرد نام محمدجواد آذری جهرمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات ایران را به دلیل نقش داشتن در «سانسور گسترده اینترنت» به سیاههٔ تحریمی‌های کاخ سفید اضافه کرده‌است.[۱۹۱] جهرمی در واکنش به این تحریم گفت که در قطع اینترنت بین‌الملل نقشی نداشته‌است.[۱۹۲]

به گفتهٔ علیرضا عسکری مارانی، مدیر عامل سابق شرکت سرمایه‌گذاری ملی ایران، به دلیل اختلال در شبکه بین‌المللی اینترنت ارزش معاملات خرد بورس تهران به میزان ۱۱۴۷ میلیارد تومان کاهش داشته‌است.[۱۹۳]

با دستور اعضای شورای امنیت کشور، اینترنت بین‌الملل به دلیل اعتراضات سراسری قطع شد و دسترسی کاربران فقط به سایت‌های ایرانی که از سرور داخلی استفاده می‌کردند ممکن بود.[۸][۱۹۴][۱۹۵] چندین کشور مانند آلمان، آمریکا، فرانسه و انگلستان به‌همراه سازمان یونسکو به قطع اینترنت در ایران اعتراض کردند.[۱۹۶][۱۹۷][۱۹۸]

با گذشت چهارده روز از آغاز اعتراض‌ها تا روز شنبه ۹ آذر ۱۳۹۸، اینترنت در استان‌های خوزستان و سیستان و بلوچستان همچنان قطع است.[۱۹۹]

تهدید معترضان

در ۲۷ آبان، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در بیانیه‌ای معترضان را به «برخورد قاطع» تهدید کرد و آنان را «اغتشاشگر» و «کینه‌توز» نامید و گفت در اکثر شهرها و استان‌های ایران مردم «ضامن ثبات و آرامش» جامعه بوده‌اند، «به‌گونه‌ای که حتی یک گزارش ناامنی، تخریب، غارت و چپاول اموال عمومی از آن مناطق دریافت نشده‌است». با این حال استاندار تهران عنوان کرد که در بیش از ۷۰ درصد شهرهای ایران اعتراضات رخ داده‌است. همچنین روابط عمومی سپاه امام حسن مجتبی اعلام کرد که در اعتراضات ۲۵ و ۲۶ آبان ۱۵۰ نفر در استان البرز دستگیر شده‌اند.[۲۰۰]

روزنامه کیهان در تاریخ ۲۸ آبان با انتشار متنی نوشت معترضان «اقرار» کرده‌اند که «در خارج از کشور آموزش دیده‌اند» و همچنین این روزنامه بیان کرد که حکم اعدام با طناب دار برای «سرگروه‌های آشوب اخیر» قطعی است.[۲۰۱]

سید ابراهیم رئیسی رئیس قوه قضاییه و امام جمعه تهران در تاریخ ۳۰ آذر در جمع دانشجویان بسیجی گفت «مجازات سختی» در انتظار کسانی است که «در جامعه اغتشاش و ناامنی ایجاد کردند و دل زن و بچه مردم را لرزاندند و به اموال مردم دست‌اندازی کردند و به اموال عمومی و مردم خسارت وارد کردند».[۲۰۲]

سایت دویچه‌وله فارسی نوشته‌است که میان کاربران شبکه‌های اجتماعی پیامک‌های تهدیدآمیزی دست به دست می‌شد که در آن شهروندان کرج، تهران، کرمان و خوزستان تهدید به پیگرد قانونی در صورت شرکت در اعتراضات شده بودند.[۲۰۳]

شلیک مستقیم به معترضان

گزارش‌ها و فیلم‌های ضبط شده نشان می‌دهد در برخی از شهرها از جمله تهران، شیراز، شهریار، کرمانشاه و جوانرود پلیس و نیروهای امنیتی به سوی معترضان شلیک شدید و مستقیم می‌کند.[۲۰۴][۲۰۵][۲۰۶][۲۰۷][۲۰۸][۲۰۹] همچنین در فیلم‌هایی که در شبکه‌های اجتماعی از کرج و جوانرود منتشر می‌شد نشان داده می‌شد که مأموران با گلوله‌های جنگی از بالای ساختمان مردم را مورد هدف قرار می‌دهند و در فیلمی دیگر نیروهای پلیس در حالی که در حال فرار از معترضان بودند به سمت آنان گلوله شلیک می‌کردند.[۲۱۰] در فیلمی دیگر مأموران نیروی انتظامی در شهریار در حالی که در حال فرار از معترضان هستند به سمت آنان شلیک می‌کنند و معترضان با پرتاب سنگ نیروهای انتظامی را دنبال می‌کنند.[۲۱۱] تصاویر ضبط شده از کرمانشاه نیز نشان می‌دهد که مأموران امنیتی، با کمین کردن و نشانه‌گیری، به سوی معترضان تیراندازی مستقیم می‌کنند.[۲۱۲]

در شبکه‌های اجتماعی ده‌ها فیلم و ویدئو از شلیک مستقیم مأموران امنیتی و سپاه پاسداران به سمت مردم منتشر شده‌است ولی علی فدوی، جانشین فرمانده سپاه می‌گوید که معترضان عامل تیراندازی‌ها بوده‌اند.[۲۱۳] عکسی از آسوشیتد پرس نیز نشان می‌دهد که نیروهای امنیتی از فاصله نزدیک به مردی که در محاصره نیروهای امنیتی قرار گرفته شلیک می‌کنند.[۲۱۴] گزارش‌های متعددی از شلیک مستقیم تیر به سر یا قلب بسیاری از کشته‌شدگان اعتراضات اخیر در ایران منتشر شده و در برخی ویدیوهایی که از اعتراضات منتشر شده نیز شلیک مأموران امنیتی به صورت مستقیم به معترضان مشهود است.[۲۱۵]

نیویورک تایمز در گزارشی به تاریخ ۱۰ آذر ۹۸ به نقل از شاهدان عینی و خدمهٔ پزشکی نوشت که در بندر ماهشهر، مأموران امنیتی ۴۰ تا ۱۰۰ تظاهرکننده (عمدتا شامل مردان جوان غیرمسلح را) در نیزاری که به آن پناه برده بودند حلقه کردند و به ضرب گلوله کشتند.[۲۱۶] این افراد جزو معترضانی بودند که برای سه روز جادهٔ اصلی میان شهر و مجتمع پتروشیمی حومهٔ شهر را بسته بودند. پیش‌تر وزیر کشور ایران در مصاحبه‌ای بسته شدن جادهٔ ماهشهر به بندر امام توسط معترضان را تأیید کرده بود. به نوشتهٔ نیویورک تایمز در ماهشهر نیروهای سپاه پاسداران با پهپادهای مسلح، دوشکا و تیربار که روی ماشین‌های تویوتا نصب شده بود بر روی مردم آتش گشودند.[۲۱۷]

ربودن جسد کشته‌شدگان

خانوادهٔ مهدی نکویی، دانشجوی ۲۰ سالهٔ حقوق که در شیراز هدف گلولهٔ نیروهای سپاه قرار گرفت، می‌گویند او در وضعیت وخیم جسمی به بیمارستان منتقل شده اما در حالی‌که علائم حیاتی داشته توسط نیروهای امنیتی از آن‌جا خارج شده و بعد از آن از او خبری ندارند.[۲۱۸] یکی از پرستاران تأیید کرده که نکویی پیش از آن‌که از بیمارستان بیرون برده شود، به همراه چند مصدوم دیگر تحت معالجه قرار گرفته بود، اما الان کسی نمی‌داند او کجاست.[۲۱۸] آن‌ها بر این عقیده‌اند حکومت ایران با دزدیدن جسد کشته‌شدگان قصد دارد ابعاد واقعی سرکوب معترضان را پنهان کند.[۲۱۹]

اعترافات تلویزیونی

در تاریخ ۲۹ آبان تلویزیون ایران اقدام به پخش «اعترافات» یکی از بازداشت‌شدگان کرد که در آن به «نقش تأثیرگذار زنان و همچنین مخالفان حکومت ایران در رهبری اعتراضات» اشاره شده بود و تلویزیون ایران می‌گوید که این زن که با نام «فاطمه داوند» از او یاد می‌شود بوسیله «سربازان گمنام امام زمان» در هنگام فرار در یکی از شهرهای مرزی ایران بازداشت شده‌است. اما پس از آن، یک فعال مدنی اعلام کرد که این زن کسی است که در یکی از خیابان‌های شهر بوکان گلوله خورده و مجروح بازداشت شده‌است. همچنین مازیار ابراهیمی، که در «اعترافات اجباری» مسئولیت سوءقصد به جان دانشمندان هسته‌ای ایران را پذیرفته بود، از سرنوشت بازداشت‌شدگان روزهای اخیر اظهار نگرانی کرده‌است.[۲۲۰]

سانسور و اعمال فشار بر رسانه‌ها

پیش از آغاز اعتراضات، نمایندگانی از شورایعالی امنیت ملی با مسئولان روزنامه‌ها جلسات توجیهی برگزار کرده بودند و دربارهٔ افزایش قیمت بنزین، احتمال بروز اعتراض و لزوم فعالیت رسانه‌ها در چارچوب نظام صحبت کرده‌بودند.[۲۲۱] در زمان اعتراضات، ۸ تن از روزنامه‌نگاران به وزارت اطلاعات احضار شدند، تعدادی دیگر به‌خاطر گزارش‌ها و توییت‌هایشان از وزارت ارشاد هشدار دریافت کردند و محمد مساعد (روزنامه‌نگار اقتصادی) به دلیل توییت‌هایش بازداشت شد.[۲۲۱] پس از بازداشت مساعد حساب کاربری توییترش هم مسدود شد.[۲۲۱]

انجمن صنفی روزنامه‌نگاران استان تهران با انتشار بیانیه‌ای، سیاست‌های رسانه‌ای جمهوری اسلامی ایران را «بحران‌زا و ضد منافع ملی» اعلام کرد و نسبت به اعمال محدودیت بیشتر بر رسانه‌های داخلی هشدار داد. انجمن صنفی روزنامه‌نگاران استان تهران در این بیانیه با انتقاد از بی‌تفاوتی رسانه‌های داخلی نسبت به وقایع در اعتراضات سراسری آبان ۹۸ نوشت: «اخبار را آن‌چنان در لابلای صفحات دفن می‌کنند که از دید مخاطب به سانسور و لاپوشانی حقیقت متهم می‌شوند. چرا که در روز اول و دوم اعتراضات، علت توقف اتومبیل‌ها در شهرها را شرایط نا مساعد جوی و عدم رسیدگی مطلوب شهرداری استان‌ها عنوان می‌کردند.»[۲۲۲]

خبرگزاری میزان سه‌شنبه ۵ آذر اعلام کرد که قوهٔ قضاییه برای تعدادی از کارمندان شبکه تلویزیونی ایران اینترنشنال محدودیت‌های قضایی و حقوقی در مورد اموال‌شان در نظر گرفته‌است.[۲۲۳] هم‌زمان گزارشگران بدون مرز اعلام کرد حکومت ایران، روزنامه‌نگاران ایرانی شاغل در رسانه‌هایی مانند بی‌بی‌سی، صدای آمریکا و رادیو فردا و خانواده‌های آنها را به شیوهٔ تهدید مستقیم، حملات سایبری و توهین و رعب‌آفرینی بر روی شبکه‌های اجتماعی تحت فشار قرار داده‌است.[۲۲۴] این سازمان با اشاره به اینکه سفیر ایران در لندن تهدیدهای نهادهای امنیتی را علیه روزنامه‌نگاران تکرار می‌کند او را سفیر تهدید نامید و از دولت بریتانیا خواست که به اقدمات او رسیدگی کند.[۲۲۵]

در ۹ آذر ۱۳۹۸ وزارت اطلاعات ایران در بیانیه‌ای اقدامات شبکه ایران اینترنشنال را «مصداق همکاری با دشمنان ایران در اقدامات تروریستی» دانست و ادعا کرد که افرادی را به اتهام ارسال اطلاعات به این شبکه بازداشت کرده‌است.[۲۲۶] در این اطلاعیه اشاره شده که کارکنان اینترنشنال اگر همکاری‌شان با آن شبکه را قطع و ابراز ندامت کنند «مشمول عفو و رأفت اسلامی» خواهند شد.[۲۲۶]

گستردگی اعتراضات

وضعیت شهرهایی که اعتراضات آن‌ها در خبرگزاری‌ها بازتاب داشته
  اعتراضات مسالمت آمیز یا بدون برخورد چشم‌گیر
  اعتراضات به خشونت کشیده شده
  در اعتراضات کشته گزارش شده
  داده‌ای در دسترس نیست

قاسم میرزایی نیکو، نماینده دماوند در مجلس، گفته‌است که اعتراض‌ها در بیش از ۵۰۰ نقطه ایران رخ داده‌است.[۲۲۷]

کشته و زخمی

تعداد کشته‌شدگان در ایران به تفکیک استان‌ها براساس آمار عفو بین‌الملل[۲۲۸]
  ۴۰ نفر کشته یا بیشتر
  بین ۳۰ تا ۳۹ نفر کشته
  بین ۲۰ تا ۲۹ نفر کشته
  بین ۱۰ تا ۱۹ نفر کشته
  بین ۱ تا ۹ نفر کشته
  داده‌ای در دسترس نیست

سازمان عفو بین‌الملل در آخرین گزارشش اعلام کرد که بر اساس تحقیقات این سازمان، در جریان اعتراض‌های اخیر بیش از ۲۰۸ نفر کشته شده‌اند.[۴] این نهاد تأکید می‌کند که رقم واقعی جان‌باختگان احتمالاً بیش از این است.[۴] با این حال، علیرضا میریوسفی، سخنگوی نمایندگی ایران در سازمان ملل متحد، آمار عفو بین‌الملل از کشته‌شدگان اعتراضات اخیر را ساختگی خواند و آن را بخشی از کارزار شایعه‌پراکنی علیه ایران در خارج از کشور دانست.[۲۲۹] پس از آغاز اعتراضات، مجتبی خانجانی فرماندار شهرستان بهارستان در مصاحبه‌ای گفت که آمار دقیق کشته‌شدگان حوزهٔ تحت نظارتش را می‌داند اما اجازه‌ای مبنی بر انجام مصاحبه و ارائهٔ اطلاعات در این زمینه ندارد.[۲۳۰]

در ۷ آذر ۹۸ وبسایت کلمه به نقل از «یک منبع آگاه» تعداد کشته‌ها را ۳۶۶ نفر اعلام کرد.[۲۳۱] اردشیر امیرارجمند مشاور میرحسین موسوی و از گردانندگان این وب‌سایت، به رادیو فردا گفت که آمار اعلام شده موثق هستند.[۲۳۱] پیش‌تر شورای ملی مقاومت ایران شمار کشته‌های اعتراضات سراسری ایران در ۱۷۶ شهر را بیش از ۴۰۰ نفر اعلام کرده‌بود.[۲۳۲][۲۳۳] ارگان مانیتورینگ حقوق بشر ایران تعداد کشته‌شدگان اعتراضات را دست‌کم ۴۵۰ نفر اعلام کرده که تعدادی کودک نیز در میان آنها هستند.[۲۳۴]

روزنامهٔ نیویورک‌تایمز روز یکشنبه ۱۰ آذر شمار کشته‌شدگان را دست‌کم ۱۸۰ نفر اعلام کرد. به نوشتهٔ نیویورک‌تایمز در شهر ماهشهر بین ۴۰ تا ۱۰۰ نفر که بیشتر آن‌ها جوان بودند توسط نیروهای امنیتی و سپاه کشته‌شده‌اند.[۲۳۵]

عفو بین‌الملل با استناد به شهادت شهود و بستگان قربانیان و ویدئوهای آنالیز شده که به تأیید این سازمان رسیده می‌گوید نیروهای امنیتی ایران به عمد از سلاح گرم علیه معترضان غیرمسلحی استفاده کرده‌اند که تهدیدی از جانب آن‌ها متوجه کسی نبوده‌است.[۲۲۸] این ویدئوها نشان می‌دهند که مأموران امنیتی جمهوری اسلامی تعمداً معترضان غیرمسلح را از فاصلهٔ نزدیک هدف گلوله قرار می‌دهند.[۲۳۶] بنا به گزارش عفو بین‌الملل، برخی معترضین هنگام فرار هدف گلوله قرار گرفته و کشته شده‌اند،[۲۲۸] یک نفر بر اثر استنشاق گاز اشک‌آور و شخصی دیگر هم بر اثر ضرب و شتم کشته شده‌اند.[۲۳۶] همچنین اطلاعاتی وجود دارد که نشان می‌دهد در بعضی موارد مقامات از بازگرداندن اجساد قربانیان به خانواده‌های‌شان امتناع کرده‌اند و در موارد دیگر، نیروهای امنیتی اجساد را از سردخانه خارج کرده و به مکان‌های نامعلوم منتقل کرده‌اند.[۲۲۸] در حالی‌که مقامات ایرانی از اتفاقات آبان ۹۸ به‌عنوان «پیروزی بر اشرار» یاد می‌کنند، نام دو کودک ۱۳ و ۱۴ ساله در میان کشته‌شدگان به چشم می‌خورد.[۲۳۷][۲۳۸] به گفتهٔ مانیتورینگ حقوق بشر ایران نیکتا اسفندانی، ۱۴ ساله در تاریخ ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹ در خیابان ستارخان تهران توسط نیروهای امنیتی از ناحیه سر مورد اصابت گلوله قرار گرفت و کشته شد. این در حالی‌است که صدا و سیما در گفتگویی که با پدر اسفندانی داشت مرگ او را به «آشوبگران» نسبت داد[۲۳۹] و چند روز بعد سخنگوی قوهٔ قضائیه ادعا کرد «هم پزشکی قانونی و هم خانوادهٔ این نوجوان تأیید کرده‌اند که علت مرگ او مسمومیت بوده‌است».[۱۴۱] در پاسخ، خانوادهٔ اسفندانی با انتشار پیامی در اینستاگرام نیکتا ابراز امیدواری کردند که «خون ریخته‌شدهٔ دختر بی‌گناهشان بی‌جواب نماند».[۲۴۰] محمد بریحی ۱۷ ساله در اهواز، ساسان ایدی‌وند ۱۷ ساله در اصفهان و امیررضا عبداللهی ۱۳ ساله در اسلامشهر هدف گلولهٔ نیروهای امنیتی قرار گرفتند و جان باختند.[۲۳۴] طبق گزارش وبسایت کلمه در ۷ آذر ۱۳۹۸ خردسال‌ترین قربانی اعتراضات یک کودک ۹ ساله در شهریار تهران بوده‌است.[۲۳۱] شهریار با بیش از ۲۰ کشته، یکی از بالاترین آمار قربانیان اعتراضات آبان ماه را به‌خود اختصاص داده‌است.[۲۴۱]

تحلیلگران معتقدند واکنش بی‌رحمانهٔ دولت، بیان‌گر وحدت روزافزون بین نخبگان سیاسی ایران است و نشان می‌دهد که دولت حسن روحانی-که زمانی نسبتاً معتدل خوانده می‌شد-به‌طور قابل توجهی تمایلات راست‌گرایانه پیدا کرده و با رهبران مذهبی تندروی ایران هم‌سو شده‌است.[۲۴۲] دیده‌بان حقوق بشر در ۶ آذر، حکومت ایران را به مخفی نگه داشتن عمدی آمار کشته‌ها، زخمی‌ها و بازداشت‌شدگان اعتراضات آبان ۱۳۹۸ متهم کرد.[۲۴۳][۲۴۴]

در ۱۱ آذر ۹۸، گران هیواد، سخنگوی وزارت خارجه افغانستان در گفت‌وگو با روزنامهٔ صبح کابل، گفت که در جریان اعتراض‌ها، ۹ تن از شهروندان افغان ساکن ایران کشته شده‌اند.[۲۴۵] پیش‌تر مقامات ایرانی کشته و بازداشت شدن تعدادی از اتباع خارجی، طی رخدادهای آبان ماه را تأیید کرده بودند.[۲۴۵]

در ۱۳ آذر ۹۸ خبرگزاری‌های ایران گزارش دادند رهبر جمهوری اسلامی، با پیشنهاد دبیر شورایعالی امنیت ملی مبنی بر مدیریت وضعیت جان‌باختگان و مصدومان اعتراضات آبان ماه، موافقت کرده‌است.[۲۴۶] بر مبنای این پیشنهاد، علی خامنه‌ای دستور داد شهروندان کشته‌شده-که هیچ نقشی در اعتراضات نداشتند و در میانهٔ درگیری‌ها جان باخته‌اند-شهید محسوب شوند، خانواده‌های آنان تحت پوشش بنیاد شهید و امور ایثارگران قرار بگیرند و با پرداخت دیه از آن‌ها دلجویی شود.[۲۴۷] نرگس شیربیشه مادر پویا بختیاری (از کشته‌شدگان اعتراضات)، در واکنش به این خبر، ارزش خون فرزندش را بیش از میلیاردها دیه دانست و گفت: «مقامات جمهوری اسلامی از خشم من و از آه من باید بترسند، نه تسلیت می‌پذیرم، نه دلجویی‌شان را».[۲۴۸]

دستگیری‌ها

به گفتهٔ سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس تا ۵ آذر ۱۳۹۸، بیش از ۷۰۰۰ نفر در اعتراضات، بازداشت شده‌اند.[۳] در ۱۰ آذر و با گذشت بیش از ۲ هفته از آغاز اعتراضات، همچنان گزارش‌هایی از بازداشت معترضان در استان‌ها و شهرهای مختلف مخابره می‌شد.[۲۴۹][۲۵۰] در آن روز ۲۴۰ نفر در استان کرمانشاه و ۹۷ نفر در پردیس دستگیر شدند.[۲۵۱] در ۱۲ آذر استاندار تهران، اعلام کرد طی اعتراضات ۲۰۲۱ نفر در استان تهران بازداشت شده‌اند.[۲۵۲] او جزئیات دقیقی از آمار شهرهای مختلف استان اعلام نکرد ولی اشاره کرد از میان این تعداد، افرادی که برای نخستین بار وارد یک جریان اعتراضی شده بودند، آزاد شده‌اند.[۲۵۲] هم‌زمان غلامحسین اسماعیلی سخنگوی قوهٔ قضاییه، اعلام کرد بسیاری از افرادی که در روزهای اعتراضات بازداشت شده بودند آزاد شده‌اند و عدد بازداشتی‌ها به حداقل رسیده‌است.[۲۵۳]

آمار اعلام‌شدهٔ رادیو فردا[۲۵۴]
استان تعداد
استان تهران ۲۰۲۱
استان کرمانشاه ۱۳۷۰
استان خوزستان ۱۰۰۰
استان کردستان ۵۰۰
استان البرز ۴۰۰
استان خراسان رضوی ۴۰۰
استان فارس ۳۰۰
استان لرستان ۳۰۰
استان اصفهان ۲۵۰
استان کهگیلویه و بویراحمد ۲۵۰
استان آذربایجان غربی ۱۰۰
استان بوشهر ۱۰۰
استان مازندران ۱۰۰
استان کرمان ۱۰۰
استان آذربایجان شرقی ۷۰
استان ایلام ۵۰
استان سیستان و بلوچستان ۵۰
استان یزد ۴۳
استان زنجان ۳۵
استان هرمزگان ۳۱
استان خراسان جنوبی ۲۹
مجموع ۷٬۴۸۸‬

در ۴ آذر اعلام شد به‌دلیل آمار بالای دستگیرشدگان و انتقال تعداد زیادی از آنها به زندان فشافویه، بازداشت‌شدگان در وضعیت سخت و نامناسبی به سرمی‌برند، به‌طوری که رئیس شورای اسلامی شهرستان ری نسبت به وضعیت زندان و تعداد بالای بازداشتی‌ها هشدار داده‌است.[۲۵۵] قاسم شعله‌سعدی که تجربهٔ حبس در زندان فشافویه را داشته، وضعیت این زندان را فاجعه‌بار خواند و گفت که با انتقال تعداد زیادی از بازداشت‌شدگان به این زندان، وضع بسیار فاجعه‌بارتر از گذشته خواهد بود.[۲۵۶]

در ۱۱ آذر ۹۸ نرگس محمدی فعال حقوق بشر محبوس در اوین، طی نامه‌ای از داخل زندان، مشاهداتش از وضعیت بازداشت‌شدگان را بازگو کرد.[۲۵۷] در این نامه که در وبسایت کانون مدافعان حقوق بشر منتشر شده، محمدی به جوانی اهل اسلامشهر اشاره می‌کند که به‌خاطر خونریزی، عفونت و تورم ناشی از زخم گلوله به بهداری اوین منتقل شده‌است. زمانی که محمدی به او گفته که اصرار کند تا پایش را معالجه کنند وگرنه قطع می‌شود او جواب داده: «من که قرار است اعدام شوم چه فرقی دارد با پا یا بی پا. از روزی که بازداشت شده‌ام حتی بتادین هم روی زخمم نریخته‌اند».[۲۵۷] در بخشی دیگر از این نامه، محمدی به دختری ۲۰ ساله اشاره می‌کند که در برابر خشونت و ارعاب بازجوها تسلیم شده و از او اعتراف تلویزیونی ضبط کرده‌اند.[۲۵۷]

پس از انتشار ویدئویی که نشان می‌داد مأموران امنیتی، در حال جابه‌جایی چند معترض با چشم‌بند و پابند در حیاط دبستان دخترانهٔ قدس (تهران) هستند، وزیر آموزش و پرورش اعلام کرد مسئولان مربوط مشغول راستی‌آزمایی ویدئو هستند.[۲۵۸] او اضافه کرد مدیر مدرسهٔ قدس تکذیب کرده که این ویدئو مربوط به اعتراضات آبان ۹۸ است.[۲۵۸]

مسئولین کشتار و سرکوب

در گزارش عفو بین‌الملل به سخنرانی علی خامنه‌ای، اشاره شده که از معترضان با نام «اشرار» یاد کرد و به نیروهای امنیتی برای سرکوب اعتراض‌ها «چراغ سبز» نشان داد.[۲۵۹] همچنین می‌توان گفت طبق اصل ۱۷۶ قانون اساسی وقتی تصمیم به قطع اینترنت برای سرکوب معترضان از طرف شورای امنیت کشور گرفته شده و در این رابطه ده‌ها نفر کشته شده‌اند، مسئولیت عالی این تصمیم با خامنه‌ای به عنوان رهبر جمهوری اسلامی و مقام تأییدکنندهٔ نهایی تصمیمات شورای عالی امنیت ملی است. او به عنوان فرماندهٔ کل قوا بر طبق اصل ۱۱۰ قانون اساسی، فرماندهٔ کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی هم هست؛ بنابراین در اعتراضات اخیر، تمامی نیروهای مسلحی که به سوی مردم معترض شلیک کرده‌اند، زیر نظر مستقیم خامنه‌ای عمل کرده‌اند.[۲۶۰]

حسن روحانی طبق ماده ۱۷۶ قانون اساسی، رئیس شورای عالی امنیت ملی و زیر مجموعه آن شورای امنیت کشور است، این دو نهاد حکومتی بر اساس قانون، وظیفهٔ مقابله با اعتراضات ضدحکومتی در وضعیت بحرانی را به‌عهده دارند و تصمیم می‌گیرند که با اعتراضات از نیروی انتظامی، بسیج، سپاه و … و با چه سلاح‌ها و تجهیزاتی برای سرکوب استفاده کنند. از این رو در اعتراضات اخیر تصمیم قطع اینترنت را شورای امنیت کشور به ریاست وزیر کشور گرفت.[۲۶۰]

اعضای شورای عالی امنیت ملی به‌عنوان نهاد تصمیم‌گیرندهٔ سطح عالی، در مورد برخورد با اعتراضات اخیر-جدای از حسن روحانی-عبارتند از: علی لاریجانی (رئیس مجلس)، سید ابراهیم رئیسی (رئیس قوهٔ قضائیه)، علی شمخانی (نمایندهٔ رهبر در شورا و دبیر شورا)، سعید جلیلی (نمایندهٔ رهبر در شورا)، محمدباقر نوبخت (رئیس سازمان برنامه و بودجه)، عبدالرضا رحمانی فضلی (وزیر کشور)، محمدجواد ظریف (وزیر امور خارجه)، سید محمود علوی (وزیر اطلاعات)، محمدحسین باقری (رئیس ستاد کل نیروهای مسلح)، حسین سلامی (فرماندهٔ کل سپاه).[۲۶۰] فرماندهٔ سپاه طبق قانون، عضو ثابت شورا نیست اما عرفا عضو شورای عالی امنیت ملی است و در جلسات آن شرکت می‌کند.[۲۶۰]

محمدجعفر منتظری در جایگاه دادستان کل کشور نقش مهمی در بازداشت معترضان و پیگرد قضایی قضایی و نظارت بر دادستان‌های استان‌ها دارد، حسین اشتری فرماندهٔ نیروی انتظامی است که یگان ویژهٔ آن (به فرماندهی حسن کرمی) آشکارا سرکوب خیابانی را اجرا می‌کند و حسین طائب رئیس سازمان اطلاعات سپاه، از مهم‌ترین نهادهای طراحی و سرکوب اعتراضات و بازداشت معترضان است.[۲۶۰]

تأثیر اقتصادی

انوشیروان محسنی بندپی، استاندار تهران، گفته‌است بیشترین خسارت‌های ناشی از اعتراضات در تهران، در غرب این استان و در شهرستان‌های ملارد، بهارستان، قدس، رباط‌کریم و شهریار رخ داده‌است. او گفت که در این شهرستان‌ها بانک‌ها و جایگاه‌های پمپ بنزین آتش گرفته‌اند و فروشگاه‌های زنجیره‌ای مانند رفاه و اتکا غارت شده‌اند.[۲۶۱]

حیدر اسکندرپور شهردار شیراز نیز می‌گوید حجم خسارت‌های این شهر در جریان اعتراض‌ها بسیار زیاد بوده و بخش‌های زیادی از زیرساخت‌های این شهر ویران شده‌است. به گفتهٔ او «زیرساخت‌های بخش ترافیک شهری در مناطق ۴، ۵، ۹ و ۱۰ شهرداری شیراز کاملاً از بین رفته‌است».[۲۶۲]

امیرخسرو فخریان، رئیس اتحادیهٔ فروشگاه‌های زنجیره‌ای، مجموع خسارات وارد شده به تجهیزات، کالاها و فضای فروشگاه‌های زنجیره‌ای را بیش از ۲۰۰ میلیارد تومان اعلام کرده‌است که بخش اعظم خسارت وارد شده به فروشگاه‌های زنجیره‌ای از سوی آشوبگران مربوط به حاشیه استان تهران و استان البرز بوده‌است[۲۶۳]

همزمان شرکت وی‌اف‌اس گلوبال، که در بسیاری از کشورهای جهان خدمات صدور ویزا ارائه می‌کند، اعلام کرده‌است که «تا اطلاع ثانوی» نمی‌تواند در دفتر تهران خود تقاضانامه‌های ویزای شهروندان ایرانی را بپذیرد. این شرکت در اطلاعیه‌ای گفته پس از برقراری دوباره اینترنت، کارکنانش با متقاضیان ویزا در تماس خواهند بود.[۲۶۴]

خبرگزاری آسوشیتدپرس در گزارشی تحلیلی که روز جمعه ۸ آذر منتشر کرد نوشت: «به نظر می‌رسد در ایران حتی تندروها نیز تشخیص داده‌اند اعتراض‌های گسترده اخیر مردمی نشان از آمادگی برای تکرار شدن دارد».[۲۶۵] مفسر آسوشیتدپرس در تحلیل خود به یک گزارش بانک جهانی استناد می‌کند که سرانهٔ تولید ناخالص داخلی در ایران که اندکی بیش از ۶ هزار دلار است را با آمریکا که بیش از ۶۲ هزار دلار است مقایسه می‌کند و نشان می‌دهد این اختلاف با توجه به ثروت نفتی ایران، در برانگیختن خشم معترضان مؤثر بوده‌است.[۲۶۶] استناد دیگر این مفسر به سقوط ارزش پول ایران در ماه‌های اخیر است، که به سیر صعودی قیمت اقلام مایحتاج روزانه منجر شده‌است. نرخ برابری دلار در ایران که در سال ۱۳۹۴، زمان امضای توافق هسته‌ای برجام، ۳۲ هزار ریال بود، اکنون به حدود ۱۳۰ هزار ریال رسیده‌است.[۲۶۶]

واکنش‌ها

با آغاز طرح افزایش قیمت بنزین و اعتراضات، شخصیت‌ها و نهادهای مختلف به آن واکنش نشان دادند.

داخلی

سید علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، در جلسهٔ درس خارج فقه ۲۶ آبان ۱۳۹۸، اعلام کرد که در خصوص قیمت بنزین سررشته و تخصصی ندارد، اما «اگر سران سه قوه تصمیم بگیرند»، از آن تصمیم حمایت خواهد کرد. او حوادثی مانند آتش زدن بانک‌ها را کار «اشرار» و نه مردم خواند. خامنه‌ای خطاب به مسئولان جمهوری اسلامی گفت که باید مراقب باشند که قیمت اجناس دیگر بر اثر گرانی بنزین، افزایش پیدا نکند.[۲۶۷][۲۶۸] او در دیدار ۶ آذر ۱۳۹۸ با نیروهای بسیج، با اشاره به اعتراضات به گرانی بنزین، از مردم ایران برای «نابود» کردن «توطئهٔ عمیق وسیع بسیار خطرناک» تشکر کرد.[۲۶۹]

حسن روحانی، رئیس‌جمهور ایران، در سخنرانی ۶ آذر ۱۳۹۸ خود اعلام کرد که «من هم مثل همه مردم ایران مطلع شدم که صبح جمعه قیمت بنزین تغییر کرده‌است». وی بیان کرد که گرانی بنزین، جلوی نیاز به واردات بنزین را گرفته‌است. روحانی با اشاره به این‌که که طرح گران شدن بنزین از سال ۱۳۹۵ مطرح بوده‌است، هدف از اجرای این طرح را «کمک به مردم» خواند.[۲۷۰][۲۷۱]

در ۹ آذر ۹۸ میرحسین موسوی در پیامی، گرانی بنزین را کاری «غیرمعقول، کاسب‌کارانه و مخالف منافع قشرها مستضعف» خواند.[۲۷۲] موسوی، معترضان را «مردم خشم‌گین و فرودستان جان‌به‌لب‌رسیده» خوانده که «زخم‌خورده از سیاست‌های خانمان‌برانداز به خیابان‌ها آمدند.»[۲۷۳] همان روز تعدادی از هنرمندان ایرانی در اعتراض به سرکوب و کشتار معترضان بیانیهٔ شدیدالحنی با عنوان «صدای آبان ۹۸» منتشر کردند.[۲۷۴] رخشان بنی‌اعتماد، اصغر فرهادی، حسین علیزاده، کیهان کلهر، لیلی گلستان، بهمن فرمان‌آرا، داریوش مهرجویی و جعفر پناهی از امضاکنندگان این بیانیه هستند.[۲۷۵]

در ۱۲ آذر ۱۳۹۸ علی مطهری نقش پررنگ اپوزوسیون خارجی در اعتراضات را رد کرد و اکثریت معترضان را از تودهٔ تهی‌دست مردم دانست.[۲۷۶] او با اشاره به این‌که خیلی از بازداشت‌شدگان فرق اصلاح‌طلب و اصول‌گرا را نمی‌دانند گفت: «یک افتضاحی شده ولی باید به گونه‌ای آن را جمع کرد تا اصل نظام آسیب نبیند.»[۲۷۷]

امامی کاشانی خطیب جمعهٔ تهران،[۲۷۸] سید محمدعلی علوی گرگانی مرجع تقلید،[۲۷۹] پروانه سلحشوری نمایندهٔ مجلس،[۲۸۰] ابوالفضل قدیانی فعال سیاسی،[۵۰] سید احمد خاتمی امام جمعه تهران،[۲۸۱] حمید بعیدی‌نژاد سفیر ایران در بریتانیا،[۲۸۲] مهدی کروبی[۲۸۳] و سید محمد خاتمی[۲۸۴] از جمله افراد دیگری بودند که به این اتفاق‌ها واکنش نشان دادند.

بین‌المللی

  • دفتر کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد نسبت به کشتار معترضان در ایران اظهار «نگرانی عمیق» کرد.[۲۸۵] در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۹ پنج تن از برندگان جایزهٔ صلح نوبل، حکومت جمهوری اسلامی را به‌خاطر اعمال خشونت و سرکوب مردم ایران محکوم کرده و کشورها و نهادهای بین‌المللی که پیوندهای سیاسی و اقتصادی با ایران دارند، خواستند که حکومت ایران را محکوم کنند.[۲۸۶][۲۸۷]
 ایالات متحده آمریکا

دونالد ترامپ در اولین واکنش به اعتراضات ایران، در توییتی نوشت که «ایران آنقدر بی‌ثبات شده که رژیم، کل سیستم اینترنت را خاموش کرده تا مردم بزرگ ایران نتوانند از خشونت عظیمی که در کشورشان رخ می‌دهد، حرف بزنند. آنها فکر کرده‌اند جهان از مرگ و مصیبتی که رژیم ایران باعث آن شده، خبردار نمی‌شود».[۲۸۸]

مایک پومپئو، وزیر امور خارجهٔ آمریکا،[۲۸۹] مورگن اورتگاس سخنگوی وزارت خارجهٔ آمریکا،[۲۹۰][۲۹۱]تام کاتن سناتور جمهوری‌خواه،[۲۹۲]ویلیام هرد نمایندهٔ مجلس نمایندگان آمریکا،[۲۹۲]مایک پنس معاون رئیس‌جمهور آمریکا، الیزابت وارن، نامزد پیشتاز حزب دموکرات در انتخابات ریاست جمهوری ۲۰۲۰ آمریکا،[۲۹۳]هولیان کاسترو، نامزد حزب دموکرات،[۲۹۳][۲۹۴] پیت بودجج نامزد حزب دموکرات،[۲۹۳][۲۹۴] کاملا هریس از نامزدهای دموکرات‌ها،[۲۹۳][۲۹۴] نانسی پلوسی رئیس مجلس نمایندگان ایالات متحده آمریکا[۲۹۵][۲۹۶] و جو بایدن سیاستمدار دموکرات،[۲۹۵] دیگر دولتمردان آمریکایی بودند که نسبت به رویدادهای ایران واکنش نشان دادند.

پس از قطع اینترنت در ایران سناتورها تد کروز و جان کورنین نمایندگان ایالت تگزاس، تام کاتن نمایندهٔ ایالت آرکانزاس، مارشا بلکبرن نمایندهٔ ایالت تنسی، پت تومی نمایندهٔ ایالت پنسیلوانیا، جان باروسو نمایندهٔ ایالت وایومینگ و مارکو روبیو نمایندهٔ ایالت فلوریدا با امضا نامه‌ای از دونالد ترامپ خواستند تا مسئولان جمهوری اسلامی که در قطع گستردهٔ اینترنت در ایران دست داشته‌اند را تحریم کند.[۲۹۷]وزارت خزانه‌داری آمریکا در ۱ آذر ۱۳۹۸ محمدجواد آذری جهرمی، وزیر ارتباطات ایران، را به‌دلیل نقش وی در «سانسور گستردهٔ اینترنت» تحریم کرد.[۲۹۸]

 بریتانیا

بوریس جانسون در ۱۳ آذر ۹۸، با اشاره به این‌که اعتراض‌ها در ایران خیلی باعث غافلگیری او نشده گفت: «اعتراضات در ایران نتیجهٔ افزایش بهای بنزین نبوده، بلکه نشات‌گرفته از نارضایتی گستردهٔ مردم از جمهوری اسلامی ایران است».[۱۳]

 آلمان
  • سخنگوی وزارت امور خارجهٔ آلمان در رابطه با اعتراضات در ایران و شمار بالای معترضان کشته‌شده به دست نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی گفت: «ما از شنیدن گزارش‌های مربوط به کشته شدن بیش از ۱۰۰ نفر شوکه هستیم و عملکرد نامتناسب نیروهای امنیتی ایران را محکوم می‌کنیم».[۲۹۹]
 اتحادیه اروپا
  • مایا کوسیانچیچ سخنگوی امور خارجی اتحادیهٔ اروپا از مقامات جمهوری اسلامی خواست در برابر معترضان در ایران حداکثر خویشتن‌داری را از خود نشان دهند و به قطع اینترنت در ایران پایان دهند.[۳۰۰]
 فرانسه

دولت فرانسه از گزارش‌ها دربارهٔ کشته‌شدن تعداد زیادی از معترضان به شدت ابراز نگرانی کرد و از حکومت ایران خواست به تعهدات حقوق بشری بین‌المللی خود احترام بگذارد.[۳۰۱] ژان-ایو لودریان با اشاره به رویهٔ مقامات ایران در برخورد با معترضان، منطق آمریکایی‌ها درمورد لزوم وارد کردن حداکثر فشار [بر حکومت ایران] را درست دانست.[۳۰۲]

در ۲۳ نوامبر ۲۰۱۹ جلیقه زردهای فرانسه با در دست داشتن پلاکاردهایی که یکی از کارتون‌های مانا نیستانی که یک نیروی نظامی در حال بریدن گلوی نقشه ایران بر آن نقش بسته بود حمایت خود را از معترضان ایرانی اعلام کردند. روی پلاکاردها متنی با این محتوا درج شده بود: «فرانسه، ایران، عراق، شیلی مبارزه‌ای مشابه، نئولیبرالیسم را متوقف کنید.»[۳۰۳]

 عربستان سعودی

ملک سلمان، پادشاه عربستان از ایران خواست از «ایدئولوژی توسعه‌طلبانه» خود که به مردم ایران «آسیب می‌زند» دست بردارد.[۳۰۴]

 اسرائیل

بنیامین نتانیاهو نخست‌وزیر اسرائیل سرکوب و کشتار معترضان ایرانی را سندی دیگر از هویت حکومت ایران دانست. او جمهوری اسلامی ایران را یک «دیکتاتوری به تمام معنی» خواند و افزود که جهان باید فشارها علیه این رژیم را تشدید کند.[۳۰۵] وزیر امور خارجهٔ اسرائیل هم در پیامی توییتری، با تأکید بر دوستی اسرائیل با مردم ایران آنان را قربانی «یک رژیم سرکوبگر» نامید.[۳۰۶]

 سوئد
  • وزیر خارجه سوئد در محکومیت قطع دسترسی اینترنت در توییتر نوشت «تحولات ایران نگران کننده است. حق آزادی بیان و حق تظاهرات مسالمت آمیز باید محترم شناخته شود. دسترسی بدون محدودیت به اینترنت ضروری است.»[۳۰۷]
  • چارلی ویمرس نمایندهٔ سوئد در پارلمان اروپا در اجلاس رسمی پارلمان اروپا در ۲۷ نوامبر ۲۰۱۹ با تکرار یکی از شعارهای معترضان، به این اتفاق‌ها واکنش نشان داد.[۳۰۸][۳۰۹][۳۱۰]

افراد، سازمان‌ها و احزاب

رضا پهلوی در پیامی توییتری نوشت: «نظامی که با وعدهٔ مجانی کردن آب و برق بر سر کار آمد، نفت را برای حامیان غیرایرانی‌اش، و فقر و رنج را برای ایرانیان رایگان کرده‌است. تنها راه چاره، برانداختن این #فرقه_تبهکار ضدایرانی است. کافی‌ست به قدرت خودمان ایمان داشته باشیم».[۳۱۱] فرح پهلوی هم در پیامی از اتفاقات پیش‌آمده ابراز تاسف کرد و با مردم ایران اعلام همدردی کرد.[۳۱۲]

کانون نویسندگان ایران در بیانیه‌ای از مقامات ایران خواست تا به سرکوب مردم معترض پایان دهد[۳۱۳] و گزارشگران بدون مرز با محکومیت قطع اینترنت در ایران آن را «نقض حق بنیادین دسترسی به اطلاعات» توصیف کرد.[۳۱۴]

مریم رجوی با اشاره به خطر شکنجه و اعدام بازداشت‌شدگان از سازمان ملل خواست به‌فوریت هیئت‌های تحقیق و حقیقت‌یاب را به ایران اعزام کند. وی تصریح کرد که رهبران حکومت ایران به‌خاطر ارتکاب جنایت علیه بشریت باید در برابر عدالت قرار گیرند.[۳۱۵]

سازمان همکاری احزاب کردستان ایران،[۳۱۶] سندیکای کارگران شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه،[۳۱۷] کانون مدافعان حقوق کارگر، کانون معلمان ایران، اتحادیه آزاد کارگران ایران و شورای بازنشستگان ایران از تشکل‌هایی بودند که در همبستگی با معترضان و محکومیت خشونت علیه آنها بیانیه دادند.[۳۱۸]

ایرانیان خارج از کشور

با گسترش اعتراض‌های داخل ایران، ایرانیان مقیم خارج از کشور در حمایت از معترضان، در نقاط مختلف جهان تجمع‌هایی برگزار کردند.[۳۱۹]

در اروپا این تجمع‌ها در شهرهای دوسلدورف، هامبورگ، اشتوتگارت، دورتموند، کمنیتس، پراگ، پاریس، استکهلم، گوتنبرگ، هلسینکی، اسلو، آمستردام، لاهه، کلن و زوریخ برگزار شد.[۳۲۰][۳۲۱][۳۲۲][۳۲۳] در اسرائیل نیز گروهی از مردم با در دست داشتن پرچم شیر و خورشید و پرچم اسرائیل، از اعتراضات مردم ایران حمایت کردند. ایرانیان مقیم ملبورن و سیدنی در استرالیا، تورنتو و ونکوور در کانادا و واشینگتن، دالاس تگزاس، آریزونا و لس آنجلس در آمریکا هم در حمایت از اعتراضات مردم ایران تجمعاتی برگزار کردند.[۳۲۴][۳۲۵][۳۲۲]

شعارها

  • جمهوری اسلامی، نمی‌خوایم، نمی‌خوایم[۳۲۶]
  • نه پول داریم، نه بنزین، گوربابای فلسطین[۳۲۶]
  • اهوازی با غیرت، ماشینتو خاموش کن[۹۴]
  • آسید علی ببخشید، دیگه باید بلند شید[۳۲۷]
  • ننگ ما ننگ ما، رهبر الدنگ ما[۳۲۶]
  • چه اشتباهی کردیم که انقلاب کردیم[۳۲۷]
  • مرگ بر خامنه‌ای[۳۲۸]
  • روحانی حیا کن، مملکت را رها کن[۹۴][۹۹]
  • دیکتاتور حیا کن، مملکت را رها کن[۹۴][۹۹]
  • بنزین گرون‌تر شده، فقیر فقیرتر شده[۱۰۰]
  • پول نفت گم شده خرج فلسطین شده[۱۰۲]
  • مرگ بر گرانی[۱۰۲]
  • مرگ بر دیکتاتور[۱۰۲]
  • نترسید نترسید ما همه با هم هستیم[۱۰۲]
  • نه غزه نه لبنان جانم فدای ایران[۱۰۲]
  • سوریه کم آورده، تقصیر ملت چیه؟[۳۲۶]
  • توپ تانک فشفشه، آخوند باید گم بشه[۱۸۲]
  • ایرانی با غیرت، حمایت، حمایت[۳۲۹]
  • رضاشاه روحت شاد[۳۳۰]
  • ای شاه ایران، برگرد به ایران[۳۲۶]
  • ایران که شاه نداره، حساب کتاب نداره[۳۲۶]
  • ولیعهد کجایی به داد ما بیایی
  • خامنه‌ای به هوش باش، ما مردمیم نه اوباش[۳۲۶]
  • ملت چرا نشستی، منجی خود تو هستی[۳۲۶]
  • ایرانی بسه دیگه، غیرتتو نشون بده[۳۲۶]
  • دشمن ما همینجاست، دروغ میگن آمریکاست[۳۲۶]
  • ای ملاها جمع کنین، شرتونو کم کنین[۳۲۶]

جستارهای وابسته

منابع

  1. «سردار غیب‌پرور در شیراز: آشوبگران فتنه آبان ۹۸ تروریست بودند». tasnimnews.com. تسنیم. ۵ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۳ آذر ۱۳۹۸.
  2. «فرماندار شهرستان قدس: شخصاً به نیروی انتظامی دستور شلیک تیر دادم». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۱.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «یک نماینده مجلس: بیش از «هفت هزار نفر» در اعتراضات اخیر بازداشت شده‌اند». radiofarda.com. رادیو فردا. ۶ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۶ آذر ۱۳۹۸.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ ۴٫۴ «گزارش چهارم عفو بین‌الملل: آمار کشته‌شدگان اعتراض‌های ایران به ۲۰۸ نفر افزایش یافت». radiofarda.com. رادیو فردا. ۱۱ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۱ آذر ۱۳۹۸.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ «شهدای مدافع امنیت آشوب‌های ۹۸ مانند شهدای فتنه ۸۸ مظلوم هستند». yazdeemrooz.ir. yazdeemrooz. ۲۹ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۸ آذر ۱۳۹۸.
  6. «افزایش قیمت بنزین در سال 98 / بنزین گران شد». fararu.com. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۱۵.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ «ادامه ناآرامی‌ها در بیش از ۲۰ شهر ایران و کاهش سرعت اینترنت». dw.com. دویچه وله. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۵ آبان ۱۳۹۸.
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ «محدودیت دسترسی به اینترنت با تصویب شورای امنیت صورت گرفته‌است». ایسنا. ۲۰۱۹-۱۱-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۴.
  9. Mihalcik, Carrie. "Iran's internet has been shut down for days amid protests". CNET. Retrieved 2019-11-24.
  10. "Internet disrupted in Iran amid fuel protests in multiple cities". NetBlocks. 2019-11-15. Archived from the original on 16 November 2019. Retrieved 2019-11-19.
  11. «قطع اینترنت در ایران؛ اقدامی بی‌سابقه در جهان؟». radiofarda.com. رادیو فردا. ۱ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ آذر ۱۳۹۸.
  12. ضرغامی، محمد (۶ آذر ۱۳۹۸). «خداحافظی ایرانیان با اینترنت متعارف جهانی؟». radiofarda.com. رادیو فردا. دریافت‌شده در ۸ آذر ۱۳۹۸.
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ «جانسون: اعتراض‌ها در ایران ناشی از نارضایتی گسترده از جمهوری اسلامی است». radiofarda.com. رادیو فردا. ۱۳ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۳ آذر ۱۳۹۸.
  14. «روایت سردار فدوی از اتفاقات بعد از گرانی بنزین». www.asriran.com. ۱۳۹۸-۰۹-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۳.
  15. Farnaz Fassihi and Rick Gladstone (2019-11-21). "Iran Declares Protests Are Over, but the Evidence Suggests Otherwise". .nytimes.com. Retrieved 2019-11-23.
  16. «خسارت‌های ناشی از اغتشاشات هنوز به‌طور کامل برآورد نشده». ایلنا. ۲۹ آبان ۱۳۹۸.
  17. «مرگ یک نفر و حمله به مخازن شرکت نفت در سیرجان تأیید شد». رادیو فردا. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۱۶.
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ «سهمیه‌بندی بنزین؛ تجمعات اعتراضی و "تهاجم" به یک انبار نفت». bbc.com/persian. بی‌بی‌سی فارسی. ۲۵ آبان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۵ آبان ۱۳۹۸.
  19. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ «درگیری نیروهای امنیتی با معترضان به افزایش قیمت بنزین؛ حمله به «انبار نفتی» در سیرجان». radiofarda.com. رادیو فردا. ۲۵ آبان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۵ آبان ۱۳۹۸.
  20. «ارسال پیامک تهدیدآمیز برای شهروندان معترض به افزایش قیمت بنزین». radiofarda.com. رادیو فردا. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۵ آبان ۱۳۹۸.
  21. «دادستان کل ایران معترضان به افزایش قیمت بنزین را تهدید کرد». radiofarda.com. رادیو فردا. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۵ آبان ۱۳۹۸.
  22. «حمایت مقام معظم رهبری از تصمیم سران سه قوه». ایرنا. ۲۷ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۹.
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ «رهبر ایران با حمایت از افزایش بهای بنزین: تخریب و آتش زدن کار اشرار است». یورونیوز. ۱۷ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۹.
  24. ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ «آتش زدن به فلان بانک این کار مردم نیست، این کار اشرار است». خبرگزاری میزان. ۲۷ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۹.
  25. ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ ۲۵٫۲ «سازمان عفو بین‌الملل: دست‌کم ۱۴۳ نفر در اعتراض‌های ایران کشته شده‌اند». dw.com. دویچه وله. ۴ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۵ آذر ۱۳۹۸.
  26. «اقتصاد مقاومتی با طعم گلوله». iranintl.com. ایران اینترنشنال. ۳ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۵ آذر ۱۳۹۸.
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ ۲۷٫۲ باستانی، حسین (۲۹ آبان ۱۳۹۸). «شوک آبان ۱۳۹۸؛ وقتی رهبر گفت 'تخصص این کار را ندارم'». bbc.com/persian. بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۵ آذر ۱۳۹۸.
  28. «خامنه‌ای «تمام هزینه‌های تصمیم اخیر را بر عهده گرفت»؛ اذعان به غافلگیر شدن با اعتراضات». radiofarda.com. رادیو فردا. ۲۹ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۵ آذر ۱۳۹۸.
  29. «حمایت رهبری از تصمیم سران قوا به آشوب‌ها پایان داد». isna.ir. ایسنا. ۲۷ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۵ آذر ۱۳۹۸.
  30. "Iran protest death toll rises to 208 people since 15 November". www.amnesty.org. 2 December 2019. Retrieved 2019-12-02.
  31. «آمار کشته‌های اعتراضات مردمی ایران باز هم افزایش یافت: عفو بین‌الملل مرگ ۱۴۳ نفر را تأیید کرد». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۶.
  32. «نشست نمایندگان و مسوولان وزارت اطلاعات، اطلاعات سپاه و وزارت کشور». روزنامه اعتماد. ۵ آذر ۱۳۹۸.
  33. «دست‌کم ۱۴۳ نفر کشته و ۷ هزار نفر بازداشت شدند». ایران اینترنشنال. ۵ آذر ۱۳۹۸.
  34. «گزارش وزیر کشور از اغتشاشات». irna.ir. ۲۰۱۹-۱۱-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۷.
  35. Fassihi، Farnaz؛ Gladstone، Rick (۲۰۱۹-۱۲-۰۱). «With Brutal Crackdown, Iran Convulsed by Worst Unrest in 40 Years» (به انگلیسی). The New York Times. شاپا 0362-4331. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۲.
  36. «بازتاب اعتراض‌های ایران در رسانه‌های اروپا در هفته‌ای که گذشت». euronews. ۲۰۱۹-۱۱-۲۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۲.
  37. Safi، Michael (۲۰۱۹-۱۲-۰۱). «Blocked roads then bullets: Iran's brutal crackdown in its City of Roses» (به انگلیسی). The Guardian. شاپا 0261-3077. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۲.
  38. "Wie im Bürgerkrieg: Im Iran greifen Hass und Verzweiflung um sich". Frankfurter Rundschau (به آلمانی). 2019-11-28. Retrieved 2019-12-02.
  39. ۳۹٫۰ ۳۹٫۱ ۳۹٫۲ Sheena McKenzie (دسامبر ۳, ۲۰۱۹). «One of the worst crackdowns in decades is happening in Iran. Here's what we know».
  40. «نماینده مجلس: در اعتراضات اغلب دستگیرشدگان بیکار یا دارای مشاغل کم‌درآمد بوده و از سواد کمی برخوردار بودند». asriran.com. عصرایران. ۴ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۸ آذر ۱۳۹۸.
  41. «ماهیت اعتراضات اخیر با سال ۹۶ و ۸۸ متفاوت بود/ با لشکر بیکاران، گرسنگان و محذوفین مواجهیم/طبقه متوسط درحال سقوط به طبقه پایین جامعه است». خبرگزاری ایلنا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۵.
  42. مجید محمدی (۲ آذر ۱۳۹۸). «آیا اعتراضات آبان ۹۸ تکرار خواهد شد؟». ایندپندنت فارسی.
  43. «اعتراض‌ها در ایران؛ 'شوخی تلخ اقتصاد مقاومتی'». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۷ آبان ۱۳۹۸.
  44. ۴۴٫۰ ۴۴٫۱ CASCHETTA، A.J. (۲ دسامبر ۲۰۱۹). «Iranian protests were not about the price of gas». thehill.com. نشریهٔ هیل. دریافت‌شده در ۳ دسامبر ۲۰۱۹.
  45. ۴۵٫۰ ۴۵٫۱ فتح‌الله‌نژاد، علی. «"اعتراض مردم ایران ادامه دارد و باید به گوش مردم دنیا برسد" | DW | 29.11.2019». DW.COM. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۵.
  46. «اعتراض‌ها در ایران؛ 'پایان اخلاقی اصلاح‌طلبان'». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۴ نوامبر ۲۰۱۹.
  47. «'خاتمی می‌گوید من اگر "تکرار" هم کنم، دیگر مردم رأی نمی‌دهند'». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۸.
  48. «اعتراض‌ها در ایران 'شوخی تلخ اقتصاد مقاومتی'». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۸ نوامبر ۲۰۱۹.
  49. «امیر طاهری | قیامی که ایران را به دوراهی کشاند». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۱۹-۱۱-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۶.
  50. ۵۰٫۰ ۵۰٫۱ «قدیانی: گرانی بنزین برای تأمین هزینه جاه‌طلبی‌های خامنه‌ای است». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۶.
  51. Williams، Mark (۲۰ نوامبر ۲۰۱۹). «Iran's Protests Are About More Than Rising Fuel Prices». bloomberg.com. بلومبرگ. دریافت‌شده در ۱ دسامبر ۲۰۱۹.
  52. Khatiri، Shay (۲۸ نوامبر ۲۰۱۹). «Iran Protests: It's not about Gas Prices». quillette.com. کوئیلت. دریافت‌شده در ۱ دسامبر ۲۰۱۹.
  53. «تحریم نفت؛ مشتریان رفتند، جای ایران هم پر شد». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۴ آبان ۱۳۹۸.
  54. «فروش نفت ایران به صفر نزدیک می‌شود». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۰ شهریور ۱۳۹۸.
  55. «صادرات نفت ایران به «۱۰۰ هزار بشکه در روز» سقوط کرده‌است». رادیو فردا. ۸ مرداد ۱۳۹۸.
  56. «افت صادرات نفت ایران به «زیر ۳۰۰ هزار بشکه» در ماه جاری». رادیو فردا. ۴ تیر ۱۳۹۸.
  57. «کسری بودجه ۲۰۰هزار میلیارد تومانی برای سال۹۹/ دولت ۱۰هزار میلیارد تومان از بانک مرکزی استقراض کرده‌است». اقتصاد آنلاین. ۸ آبان ۱۳۹۸.
  58. «رونمایی از معضل ۳۰۰ هزار میلیارد تومانی پیش روی دولت روحانی». سایت روزنامه مردم سالاری. ۲۳ آبان ۱۳۹۸.
  59. «سخنگوی دولت: گران کردن بنزین تصمیم بسیار سختی بود». دویچه وله فارسی. ۱۱ نوامبر ۲۰۱۹.
  60. «آیا دولت برای جبران کسری بودجه بنزین را گران کرد؟». ایرنا. ۲۸ آبان ۱۳۹۸.
  61. ««سهمیه‌بندی بنزین» شرط تحقق بودجه بدون نفت است؟». خبر آنلاین. ۵ آبان ۱۳۹۸.
  62. «جهانگیری: نفت را به روش‌های دیگر می‌فروشیم». irna.ir. خبرگزاری ایرنا. ۱۱ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۲ آذر ۱۳۹۸.
  63. فردا، رادیو (۲۰۱۹-۱۱-۱۴). «بهای بنزین آزاد در ایران سه برابر شد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۱۶.
  64. «مردم دشمن بودند که آنها را غافلگیر کردیم؟!». شبکه ۵ تلویزیون ایران. ۵ آذر ۱۳۹۸.
  65. ۶۵٫۰ ۶۵٫۱ «وزیر دفاع ایران: تصمیم دربارهٔ بنزین موجب انسجام ملت و مسئولین نظام اسلامی شد». بی‌بی‌سی فارسی. ۲ آذر ۱۳۹۸.
  66. «درخواست وام ۲ میلیارد دلاری ایران از روسیه». بی‌بی‌سی فارسی. ۲ آذر ۱۳۹۸.
  67. «میزان سهمیه‌بندی ماهانه انواع خودرو». باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۴ آبان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۳ نوامبر ۲۰۱۹.
  68. «روحانی: پول افزایش قیمت بنزین را بین شصت میلیون نفر توزیع می‌کنیم». bbc.com/persian. بی‌بی‌سی فارسی. ۲۴ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۲۵ آبان ۱۳۹۸.
  69. «دفاع روحانی از افزایش قیمت بنزین: «به نفع مردم تحت فشار است»». radiofarda.com. رادیو فردا. ۲۴ آبان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۵ آبان ۱۳۹۸.
  70. «"اصلاح نرخ بنزین برای حمایت از کم‌درآمدها شوخی است"». dw.com. دویچه وله. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۵ آبان ۱۳۹۸.
  71. «افزایش قیمت بنزین؛ راهکار دولت در برابر نگرانی‌ها چیست؟». bbc.com/persian/. بی‌بی‌سی فارسی. ۲۹ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ آذر ۱۳۹۸.
  72. «گزارش‌ها از افزایش قیمت بعضی کالاها و خدمات پس از بالارفتن قیمت بنزین». bbc.com/persian. بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۴ آذر ۱۳۹۸.
  73. ۷۳٫۰ ۷۳٫۱ ۷۳٫۲ «علی لاریجانی از افزایش قیمت اجناس شرکت‌های دولتی خبر داد». radiofarda.com. رادیو فردا. دریافت‌شده در ۴ آذر ۱۳۹۸.
  74. «نماینده مجلس: کرایه وسایل نقلیه ۳۰ درصد افزایش یافته‌است». radiofarda.com. رادیو فردا. ۴ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۷ آذر ۱۳۹۸.
  75. «علی لاریجانی: جایگاه مجلس ریل‌گذاری پس از رهبر است». iranintl.com. ایران اینترنشنال. ۱۰ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۰ آذر ۱۳۹۸.
  76. ۷۶٫۰ ۷۶٫۱ ۷۶٫۲ ۷۶٫۳ «خیز نمایندگان برای تک نرخی کردن بنزین؛ حرکتی سیاسی یا مردمی؟». dw.com. دویچه وله. ۷ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۰ آذر ۱۳۹۸.
  77. ۷۷٫۰ ۷۷٫۱ «لاریجانی: جایگاه مجلس ریل‌گذاری پس از رهبر است». radiofarda.com. رادیو فردا. ۱۰ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۰ آذر ۱۳۹۸.
  78. «حکم حکومتی خامنه‌ای؛ نمایندگان مجلس حتی اختیار مخالفت با افزایش سه‌برابری قیمت بنزین را هم ندارند». voanews.com. صدای آمریکا. ۳ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۰ آذر ۱۳۹۸.
  79. «لاریجانی: دولت گمان نمی‌کرد اجرای سهمیه‌بندی اینقدر تبعات داشته باشد / برای ریاست جمهوری برنامه‌ای ندارم». snn.ir. خبرگزاری دانشجو. ۱۰ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۰ آذر ۱۳۹۸.
  80. «طرح دو فوریتی برای تک‌نرخی شدن بنزین». donya-e-eqtesad.com. دنیای اقتصاد. ۷ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۰ آذر ۱۳۹۸.
  81. فکری، مریم (۹ آذر ۱۳۹۸). ««انتخابات مجلس» نمایندگان را به سمت بنزین تک‌نرخی برد؟». khabaronline.ir. خبر آنلاین. دریافت‌شده در ۱۰ آذر ۱۳۹۸.
  82. «نماینده سابق: اعتراض امروز مجلس به گرانی بنزین برای انتخابات است نه مردم». fardanews.com. فردا نیوز. ۸ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۰ آذر ۱۳۹۸.
  83. هشدار منتقدان و مخالفان سیاسی درباره برخورد حکومت با معترضان در ایران، بی‌بی‌سی فارسی
  84. واکنش فرح پهلوی به اظهارات خامنه‌ای درباره نقش خانواده پهلوی در اعتراضات ایران، رادیو فردا
  85. ۸۵٫۰ ۸۵٫۱ ۸۵٫۲ «مقامات ایران به‌رغم افزایش آمار کشته‌شدگان در اعتراضات، اعلام پیروزی کردند». رادیو فردا. ۲۹ آبان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰ نوامبر ۲۰۱۹.
  86. Khamenei.ir (۲۰۱۸-۰۸-۲۹). «بیانات در دیدار رئیس‌جمهور و اعضای هیئت دولت». farsi.khamenei.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۸.
  87. Khamenei.ir (۲۰۱۹-۱۱-۲۷). «دیدار بسیجیان با رهبر انقلاب». farsi.khamenei.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۱.
  88. «بیانات مقام معظم رهبری در مورد مستضعفین؛ مهم‌ترین مسئله نظام رسیدگی به طبقات مستضعف است». hawzah.net. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۱.
  89. «دستور آیت‌الله خامنه‌ای برای بازگشت به دهه ۶۰». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۱۹-۱۱-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۱.
  90. «چرا خامنه‌ای می‌گوید: مستضعف منم نه فرودستان؟». رادیو زمانه. ۲۰۱۹-۱۱-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۱.
  91. «اعتراض‌های ایران؛ چه کسی مسئول خشونت‌هاست؟». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۴ نوامبر ۲۰۱۹.
  92. «عبدالکریم سروش با اشاره به اعتراضات: ممکن است مردم دست به اسلحه ببرند». رادیو فردا. ۲ آذر ۱۳۹۸.
  93. کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل: نیروهای امنیتی ایران از روی بام ساختمان‌ها و سوار بر بالگرد «سر» معترضان را هدف قرار داده‌اند صدای آمریکا
  94. ۹۴٫۰ ۹۴٫۱ ۹۴٫۲ ۹۴٫۳ ۹۴٫۴ ۹۴٫۵ «افزایش قیمت بنزین؛ شهرهای مختلف ایران صحنه اعتراضات شد». رادیو فردا. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۱۶.
  95. ۹۵٫۰ ۹۵٫۱ «Protests strike Iran cities over gasoline prices rising». AP NEWS. ۲۰۱۹-۱۱-۱۶. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۱۶.
  96. ۹۶٫۰ ۹۶٫۱ ۹۶٫۲ Welle (www.dw.com)، Deutsche. «تظاهرات در چندین شهر ایران علیه افزایش قیمت بنزین | DW | 15.11.2019». DW.COM. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۱۶.
  97. «گسترش اعتراض‌ها به افزایش قیمت بنزین: یک معترض در سیرجان با شلیک مأموران کشته شد». ایران اینترنشنال. ۲۰۱۹-۱۱-۱۵. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۱۶.
  98. «دست‌کم یک نفر در ناآرامی‌های ایران کشته شد». ار. اف. ای - RFI. ۲۰۱۹-۱۱-۱۶. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۸ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۱۶.
  99. ۹۹٫۰ ۹۹٫۱ ۹۹٫۲ "افزایش قیمت بنزین؛ شهرهای مختلف ایران صحنه اعتراضات شد". news.gooya.com. Archived from the original on 16 November 2019. Retrieved 2019-11-16.
  100. ۱۰۰٫۰ ۱۰۰٫۱ ۱۰۰٫۲ «تجمع و اعتراض در برخی از شهرهای ایران در اعتراض به گرانی بنزین». صدای آمریکا. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۱۶.
  101. «اعتراضات مرگبار در ایران: حمله به بانک‌ها و شعار «مرگ بر خامنه‌ای»». fa.rfi.fr. رادیو فرانسه. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۹ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۵ آبان ۱۳۹۸.
  102. ۱۰۲٫۰ ۱۰۲٫۱ ۱۰۲٫۲ ۱۰۲٫۳ ۱۰۲٫۴ ۱۰۲٫۵ ۱۰۲٫۶ ۱۰۲٫۷ «اعتراضات به گرانی بنزین در ایران به خشونت کشیده شد؛ معترضان خیابان‌ها را در شهرهای مختلف مسدود کردند». صدای آمریکا. ۲۵ آبان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹.
  103. ۱۰۳٫۰ ۱۰۳٫۱ «افزایش اعتراضات به گرانی بنزین همزمان با شعارهای معترضان علیه حکومت». صدای آمریکا. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۱۶.
  104. Welle (www.dw.com)، Deutsche. «ادامه ناآرامی‌ها در بیش از ۲۰ شهر ایران و کاهش سرعت اینترنت | DW | 16.11.2019». DW.COM. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۱۶.
  105. ۱۰۵٫۰ ۱۰۵٫۱ «قطع گسترده اینترنت در ایران‎؛ گزارش‌های غیررسمی از کشته شدن «۱۰ معترض در روز شنبه»». رادیو فردا. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۱۶.
  106. «آتش زدن مجسمه انگشتر آیت‌الله خمینی در شهر شهریار و تیراندازی در این شهر». bbc.com/persian. بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲۵ آبان ۱۳۹۸.
  107. Ismaeel Naar (16 November 2019). "Iran in 'near-total national internet shutdown' amid ongoing protests". Al Arabiya English. Archived from the original on 17 November 2019. Retrieved 17 November 2019.
  108. «آتش زدن حوزه علمیه کازرون در جریان اعتراضات». رودیداد ۲۴. رادیو فردا. ۲۷ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۹.
  109. ۱۰۹٫۰ ۱۰۹٫۱ «افزایش شمار قربانیان در سومین روز اعتراض‌ها: تعداد کشته‌ها به ده‌ها نفر رسید». ایران اینترنشنال. ۲۶ آبان ۱۳۹۸.
  110. رادیوفردا (۲۰۱۹-۱۱-۱۶). «طرح نمایندگان «فراکسیون امید» مجلس برای لغو افزایش قیمت بنزین». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۱۶.
  111. «خامنه‌ای نمایندگان مجلس را از مخالفت با افزایش قیمت بنزین بر حذر داشت». radiofarda.com. رادیو فردا. ۳ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۸ آذر ۱۳۹۸.
  112. «حمایت آیت‌الله خامنه‌ای از افزایش قیمت بنزین». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۶ آبان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۸ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰ نوامبر ۲۰۱۹.
  113. «شوش به خاطر اعتراض‌های کارگران نیشکر هفت تپه تعطیل شده‌است». رادیو فردا. ۲۸ آبان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰ نوامبر ۲۰۱۹.
  114. «نگرانی عفو بین‌الملل از قطع اینترنت و "سرکوب خونین" در ایران». دویچه‌وله فارسی. ۲۸ آبان ۱۳۹۸.
  115. «گزارش عفو بین‌الملل؛ استان‌های ایران در اعتراض‌های آبان ۱۳۹۸ چه تعداد کشته دادند؟». farsi.euronews.com. یورونیوز. دریافت‌شده در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۹.
  116. «اعتراض‌ها در برخی از شهرهای استان خوزستان ادامه دارد». رادیو فردا. ۲۹ آبان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰ نوامبر ۲۰۱۹.
  117. «پاسخ مؤسسه «نت بلاکس» به صدای آمریکا؛ قطع اینترنت روزانه به اقتصاد ایران ۶۱ میلیون دلار ضربه می‌زند». صدای آمریکا. ۲۹ آبان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰ نوامبر ۲۰۱۹.
  118. «راهپیمایی محکومیت اغتشاشگران در پاکدشت، رباط‌کریم و اسلامشهر». خبرگزاری فارس. ۳۰ آبان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۲ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۳ نوامبر ۲۰۱۹.
  119. «آمار بروز نت بلاکس». ۱۳۹۸-۰۹-۰۱.
  120. «محمد مساعد، روزنامه‌نگار، در تهران بازداشت شد». radiofarda.com. رادیو فردا. ۲ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۷ آذر ۱۳۹۸.
  121. «دادستان تهران: بازپرسان ویژه در حال تحقیق از متهمان اعتراض‌ها هستند». radiofarda.com. رادیو فردا. ۲ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۷ آذر ۱۳۹۸.
  122. «مقام نیروهای مسلح: ممکن است کسی هم به صورت عبوری لطمه‌ای خورده باشد». radiofarda.com. رادیو فردا. ۳ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۷ آذر ۱۳۹۸.
  123. «بازداشت ۳۴ معترض دیگر در شیراز، همدان و لرستان». radiofarda.com. رادیو فردا. ۴ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۶ آذر ۱۳۹۸.
  124. «فرمانده سپاه در راهپیمایی تهران: در یک جنگ بزرگ جهانی هستیم». bbc.com/persian. بی‌بی‌سی فارسی. ۴ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۷ آذر ۱۳۹۸.
  125. «ادامه بازداشت‌ها در ارتباط با اعتراضات اخیر در کرمانشاه و مازندران». radiofarda.com. رادیو فردا. دریافت‌شده در ۷ آذر ۱۳۹۸.
  126. «بازداشت یکی از معترضان استان تهران در شهر رودبار». radiofarda.com. رادیو فردا. دریافت‌شده در ۷ آذر ۱۳۹۸.
  127. «یک مقام دولتی در استان تهران: از خانواده کشته‌شدگان پول گرفته نمی‌شود». bbc.com/persian. بی‌بی‌سی فارسی. ۵ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۷ آذر ۱۳۹۸.
  128. «روحانی: من هم‌زمان افزایش قیمت بنزین را نمی‌دانستم». radiofarda.com. رادیو فردا. دریافت‌شده در ۶ آذر ۱۳۹۸.
  129. «معاون وزیر کشور ایران: روحانی دو روز قبل از افزایش قیمت بنزین از آن مطلع بود». bbc.com/persian. بی‌بی‌سی فارسی. ۹ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۹ آذر ۱۳۹۸.
  130. خلیلی صفا، حسین (۶ آذر ۱۳۹۸). «روند اتصال اینترنت موبایل آغاز شد». zoomit.ir. زومیت. دریافت‌شده در ۷ آذر ۱۳۹۸.
  131. «ادامه شناسایی و بازداشت ده‌ها تن از معترضان در تهران، اصفهان و شیراز». radiofarda.com. رادیو فردا. ۷ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۸ آذر ۱۳۹۸.
  132. «بازداشت معترضان در ایران همچنان ادامه دارد». bbcpersian.com. بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۹ آذر ۱۳۹۸.
  133. «جزییات جدید از تعداد کشته‌شدگان اعتراضات‎؛ «پیکر ۱۵۶ نفر در بهشت زهرا دفن شد»». radiofarda.com. رادیو فردا. ۹ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۹ آذر ۱۳۹۸.
  134. «فرماندار شهر قدس: من دستور شلیک دادم». دویچه وله فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۱.
  135. نوروزی، کامبیز (۱۱ آذر ۱۳۹۸). «لزوم تحقیق از فرماندار شهر قدس و دستور تیر او». ensafnews.com. انصاف نیوز. دریافت‌شده در ۱۱ آذر ۱۳۹۸.
  136. فون‌هاین، شبنم (۱۱ آذر ۱۳۹۸). «اعتراف فرماندار قلعه حسن‌خان قابل پیگرد است». dw.com. دویچه وله. دریافت‌شده در ۱۱ آذر ۱۳۹۸.
  137. «نامه ۱۴ اقتصاددان به رئیس‌جمهور: اسناد کارشناسی شوک بنزینی را منتشر کنید». نسیم آنلاین. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۲.
  138. «جزئیات تازه از اعتراض‌های آبان ۹۸؛ ۲۰۰ شهر درگیر بودند». radiofarda.com. رادیو فردا. ۱۱ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۱ آذر ۱۳۹۸.
  139. «نیویورک تایمز: در «بدترین ناآرامی» ۴۰سال اخیر ایران دست کم ۱۸۰ نفر کشته شدند». voapnn.com. صدای آمریکا. ۱۱ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۱ آذر ۱۳۹۸.
  140. «آمار تازه از بازداشت‌ها: ۲۰۲۱ نفر در استان تهران». radiofarda.com. رادیو فردا. ۱۲ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۲ آذر ۱۳۹۸.
  141. ۱۴۱٫۰ ۱۴۱٫۱ «تعیین تکلیف بازداشتی‌های اخیر/ انهدام باند بزرگ پول‌شویی با 300 عضو/ بازداشت ابربدهکار بانکی». خبرگزاری فارس. ۱۲ آذر ۱۳۹۸.
  142. «ترامپ دربارهٔ سرکوب اعتراضات ایران: اتفاق وحشتناکی است و جهان نظاره‌گر آن است». radiofarda.com. رادیو فردا. ۱۲ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۲ آذر ۱۳۹۸.
  143. «بازداشت معترضان همچنان ادامه دارد؛ دستگیری ۷۹ نفر در خوزستان». radiofarda.com. رادیو فردا. ۱۲ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۲ آذر ۱۳۹۸.
  144. «اعتراضات ایران؛ اینترنت در سیستان و بلوچستان همچنان قطع است» (به انگلیسی). ۲۰۱۹-۱۲-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۴.
  145. «سرکوب تظاهرات مردم در کرمانشاه، کردستان و آذربایجان غربی بیش از ۱۴۰ کشته برجای گذاشته‌است» (به انگلیسی). ۱۳ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ دسامبر ۲۰۱۹.
  146. «بیانیه ۴۵۰ نفر از معلمان شاغل و بازنشسته سراسر ایران در ارتباط با حوادث اخیر کشور» (به انگلیسی). ۱۳ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ دسامبر ۲۰۱۹.
  147. «شبکه حقوق بشر کردستان: حدود ۱۰۰ نفر از بازداشت‌شدگان اعتراض‌های اخیر از بازداشتگاه‌های امنیتی کرمانشاه به زندان دیزل‌آباد این شهر منتقل شده‌اند» (به انگلیسی). ۱۳ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ دسامبر ۲۰۱۹.
  148. «افزایش تعداد کشته‌شدگان زیر ۱۸ سال در اعتراض‌های آبان به ۱۸ نفر» (به انگلیسی). ۱۳ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ دسامبر ۲۰۱۹.
  149. «اینترنت همراه در سیستان و بلوچستان وصل شد» (به انگلیسی). ۱۴ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۹.
  150. «بازداشت معترضان ادامه دارد: دستگیری ۳۸ نفر دیگر در سه شهر ایران» (به انگلیسی). ۱۴ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۹.
  151. «وزارت اطلاعات بیش از ١٠ بسیجی حاضر در سرکوب‌های تهران را بازداشت کرده‌است» (به انگلیسی). ۱۴ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۹.
  152. «برایان هوک از احتمال کشته‌شدن 'بیش از یک هزار نفر' در اعتراضات ایران خبر داد» (به انگلیسی). ۱۴ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۹.
  153. برایان هوک: رژیم ایران احتمالاً بیش از ۱۰۰۰ نفر از معترضان را کشته‌است؛ اعتراضات مردمی اخیر بزرگترین بحران عمر جمهوری اسلامی بود صدای آمریکا
  154. «ترامپ: حکومت ایران شهروندانش را وحشیانه سرکوب کرد» (به انگلیسی). ۱۴ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۹.
  155. پرزیدنت ترامپ: رسانه‌ها از سرکوب وحشیانه در ایران گزارش بدهند؛ رسوایی بزرگی برای رژیم ایران در راه است صدای آمریکا
  156. «بارش برف و راهبندان در تهران». bbc.com/persian. بی‌بی‌سی فارسی. ۲۵ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ آذر ۱۳۹۸.
  157. «شهرداری تهران: ترافیک امروز بخاطر برف نیست». baharnews.ir. بهار نیوز. ۲۵ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ آذر ۱۳۹۸.
  158. «چه عاملی خیابان‌های تهران را قفل کرده، بنزین یا برف؟». ایندپندنت فارسی. ۲۵ آبان ۱۳۹۸.
  159. «اعتصاب بازاریان و فضای امنیتی در بازار تهران؛ ادامه اعتراضات مردمی در سراسر کشور». صدای آمریکا. ۲۶ آبان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۸ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۹.
  160. «روایت یک شاهد عینی از سه روز اعتصاب نجف‌آباد اصفهان». ایران وایر. ۲۹ آبان ۱۳۹۸.
  161. «مردم از اشرار فاصله گرفتند/ آرامش کامل در تهران؛ فروکش‌کردن اعتراضات در شهرهای دیگر/ شهادت مظلومانه یک بسیجی +عکس». قدس آنلاین. ۲۷ آبان ۱۳۹۸.
  162. «رئیس اتاق اصناف تهران: بازار طلا فروشان و پارچه‌فروشان امروز بسته بود». عصر ایران. ۲۶ آبان ۱۳۹۸.
  163. «راهپیمایی اعتراضی در ارتباط با افزایش بهای بنزین / شیراز ۲۵ آبان ۹۸». رادیو فردا. ۲۵ آبان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۹.
  164. «اعتراض‌های مردمی در ارتباط با افزایش بهای بنزین/ شیراز ۲۵ آبان ۹۸». رادیو فردا. ۲۵ آبان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۹.
  165. «ادامه اعتراض‌ها به افزایش قیمت بنزین». رادیو فردا. ۲۶ آبان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۹.
  166. «سرکوب گسترده دانشجویان در ایران؛ لباس شخصی‌ها با «آمبولانس» حدود۵۰ دانشجو را در دانشگاه تهران دستگیر کردند». صدای آمریکا. ۳۰ آبان ۱۳۹۸.
  167. «اعتراضات ایران؛ کاربران در خارج صدای خاموش شده معترضان شدند». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۹ آبان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۳ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰ نوامبر ۲۰۱۹.
  168. «مرور اعتراضات به افزایش نرخ بنزین در سراسر کشور». ایرنا. ۲۷ آبان ۱۳۹۸.
  169. Farnaz Fassihi and Rick Gladstone (2019-11-21). "Iran Declares Protests Are Over, but the Evidence Suggests Otherwise". .nytimes.com. Retrieved 2019-11-23.
  170. «از طرح انفجار عسلویه تا آشوبگران دو تابعیتی». قدس آنلاین. ۳۰ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۲۵ نوامبر ۲۰۱۹.
  171. ««انفجار در عسلویه» از برنامه‌های اغتشاش‌گران بود». خبرگزاری مهر. ۲۹ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۲۵ نوامبر ۲۰۱۹.
  172. امید منتظری (۲۶ آبان ۱۳۹۸). «اعتراض‌های ایران؛ 'شمشیری که از رو بسته شد'». بی‌بی‌سی فارسی. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۸ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۳ نوامبر ۲۰۱۹.
  173. «فیلم افشاگرانه تخریب وحشیانه و شکستن درب خانه‌ها در معالی‌آباد شیراز». ایران کارگر. ۲۰۱۹-۱۱-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۲.
  174. «"ویدئوی مأموران تخریب‌گر" و آنچه باید بدانیم/ استارت فاز بعدی آشوب/ تنها راه نجات مردم از گرانی چیست؟!». مشرق نیوز. ۲۰۱۹-۱۲-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۲.
  175. «واکنش پلیس به تصاویر تخریب منازل توسط افراد منتسب به ناجا». همشهری آنلاین. ۲۰۱۹-۱۲-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۲.
  176. «فیلم/ تخریب خودروها در تبریز توسط پلیس ضد شورش». www.peykeiran.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۲.
  177. «آتش زدن مدرسه علمیه خواهران در فردیس کرج». fararu.com. فرارو. ۲۷ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۳ آذر ۱۳۹۸.
  178. «عشایر و روحانیون خوزستانی تجمع می‌کنند». خبرگزاری حوزه. ۲۰۱۹-۱۱-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۳.
  179. : حوزه علمیه زینبیه اصفهان به آتش کشیده شد. 25 آبان, retrieved 2019-11-23
  180. ۱۸۰٫۰ ۱۸۰٫۱ ۱۸۰٫۲ ۱۸۰٫۳ «چهار مدرسه علمیه فارس در ناآرامی‌ها آسیب دیدند». انتخاب.
  181. «خبرگزاری فارس - همه اتفاقات دیشب| مردم رفتند؛ اشرار و ضدانقلاب ماندند». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۹-۱۱-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۳.
  182. ۱۸۲٫۰ ۱۸۲٫۱ ۱۸۲٫۲ «حمله به دستکم ۹ حوزه علمیه و دفتر امام جمعه در جریان اعتراضات به افزایش قیمت بنزین». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۳.
  183. «حمله افراد مسلح به بیت و دفتر امام جمعه یزد/اشرار دستگیر شدند». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۹-۱۱-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۳.
  184. نیوز، اخبار روز ایران و جهان | آفتاب (۲۷ آبان ۱۳۹۸). «روایت یک خبرگزاری اصولگرا از اعتراضات بنزینی؛ گسترش خشونت‌ها، حمله به حوزه علمیه و پایگاه‌های بسیج و افزایش شمار کشته‌شدگان». fa. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۳.
  185. «اختلال در اینترنت در ایران در پی اعتراض‌ها به افزایش قیمت بنزین». BBC News فارسی (به اردو). ۲۰۱۹-۱۱-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۱۷.
  186. «جهرمی: اینترنت اختلال ندارد، به دستور شورای امنیت کشور قطع شده». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۷ آبان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۳ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۸ نوامبر ۲۰۱۹.
  187. "Internet disrupted in Iran amid fuel protests in multiple cities". NetBlocks. 2019-11-15. Archived from the original on 16 November 2019. Retrieved 2019-11-19.
  188. «قطعی اینترنت و تحمیل ۴۰۰ میلیارد تومان هزینه روزانه بر اقتصاد ایران». ّndependent فارسی (به اردو). ۱۹ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰ نوامبر ۲۰۱۹.
  189. «کمیسیون تجارت الکترونیکی: خسارت غیرمستقیم قطع اینترنت ۳۰ هزار میلیارد تومان است». radiofarda.com. رادیو فردا. دریافت‌شده در ۶ آذر ۱۳۹۸.
  190. «قطع اینترنت در ایران: ضرر و زیان ۱۱۳ ساعت خاموشی». دویچه وله فارسی. ۲۱ نوامبر ۲۰۱۹.
  191. «آمریکا آذری جهرمی، وزیر ارتباطات ایران را تحریم کرد». یورو نیور فارسی. ۱ آذر ۱۳۹۸.
  192. «نقشی در قطع و وصل شدن اینترنت ندارم/اتصال اینترنت همراه منتظر دستور وزیر کشور است». ایسنا. ۲۰۱۹-۱۱-۲۴. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۴.
  193. «سایه سنگین قطعی اینترنت بر کاهش ۱۱۴۶۹ میلیارد ریالی ارزش معاملات خرد بورس تهران». تابناک. ۱ آذر ۱۳۹۸.
  194. "Iran has turned off the internet". The Independent. 2019-11-19. Retrieved 2019-11-24.
  195. Taylor, Chloe (2019-11-21). "Iran's internet blackout enters fifth day as government claims victory over protesters". CNBC. Retrieved 2019-11-24.
  196. correspondent، Michael Safi Middle East (۲۰۱۹-۱۱-۲۱). «Iran's digital shutdown: other regimes 'will be watching closely'» (به انگلیسی). The Guardian. شاپا 0261-3077. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۴.
  197. «Iranians cut off from world following internet shutdown». www.aa.com.tr. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۴.
  198. «Trump lashes out at Iran for shutting down internet». AP NEWS. ۲۰۱۹-۱۱-۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۴.
  199. «اینترنت خوزستان و سیستان و بلوچستان هم‌چنان قطع است». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۳۰.
  200. «دستگیری‌های گسترده و تهدید نهادهای امنیتی در چهارمین روز اعتراضات». دویچه‌وله فارسی. ۲۷ آبان ۱۳۹۸.
  201. «تهدید معترضان به اعدام با طناب دار». ایران اینترنشنال. ۲۸ آبان ۱۳۹۸.
  202. «رئیسی معترضان را به «مجازات سخت» تهدید کرد». رادیو زمانه. ۱ آذر ۱۳۹۸.
  203. «اعتراض علیه گرانی بنزین سراسری شد». دویچه‌وله فارسی. ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹.
  204. «پیام‌های مردمی به ایران اینترنشنال: از جو امنیتی تا شلیک مستقیم به معترضان». ایران اینترنشنال. ۲۷ آبان ۱۳۹۸.
  205. جوانرود کرمانشاه- شلیک مستقیم از بالای ساختمان دادگستری به مردم اعتراضی, retrieved 2019-11-23
  206. ارسالی شما - مأموران پلیس در حال فرار به سمت معترضان در شهریار با گلوله جنگی تیراندازی مستقیم کردند, retrieved 2019-11-23
  207. «کرمانشاه؛ فیلم نشانه‌روی و تیراندازی مستقیم با گلوله‌های جنگی به سمت تظاهرکنندگان توسط ماموران». ایران کارگر. ۲۰۱۹-۱۱-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۳.
  208. تیراندازی مستقیم مأموران نیروی انتظامی به مردم معترض, retrieved 2019-11-23
  209. تیراندازی مستقیم در کرمانشاه, retrieved 2019-11-23
  210. «عفو بین‌الملل از افزایش شمار کشته‌های اعتراضات ایران به حداقل ۱۱۵ نفر خبر داد؛ «شمار واقعی جان‌باختگان بسیار بیشتر است»». صدای آمریکا. ۲ آذر ۱۳۹۸.
  211. «تداوم اعتراضات به گرانی بنزین، خشونت مأموران و کشته شدن دست‌کم چهار معترض». رادیو زمانه. ۲۵ آبان ۱۳۹۸.
  212. «تیراندازی مستقیم در کرمانشاه» (به انگلیسی). ۲۰۱۹-۱۱-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۱.
  213. «به رغم وجود فیلم‌های شلیک مأموران به مردم، سپاه قصد دارد تیراندازی را به گردن معترضان بیاندازد». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۴.
  214. «Deadly Protests - Iran». AP. ۲۷ نوامبر ۲۰۱۹.
  215. «فرمانده سپاه محمد رسول‌الله: کشته شدن اشتباهی معترضان در دست بررسی است». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۱.
  216. «نیویورک تایمز: مرگ حداقل ۱۸۰ نفر در بدترین ناآرامی‌های چهار دهه اخیر ایران». bbc.com/persian. بی‌بی‌سی فارسی. ۱۱ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۱ آذر ۱۳۹۸.
  217. «در ماهشهر با تیربار و پهپاد به روی تظاهرکنندگان شلیک کردند». ار. اف. ای - RFI. ۲۰۱۹-۱۲-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۲.
  218. ۲۱۸٫۰ ۲۱۸٫۱ ENOCH، NICK (۲۳ نوامبر ۲۰۱۹). «Iranian officials are 'spiriting away' injured demonstrators from hospitals and 'stealing bodies' from morgues to hide scale of state crackdown on protests». dailymail.co.uk. دیلی میل. دریافت‌شده در ۲۳ نوامبر ۲۰۱۹.
  219. Ensor، Josie (۲۳ نوامبر ۲۰۱۹). «Iranian officials 'stealing bodies' from morgues to hide true scale of government crackdown». telegraph.co.uk. The Daily Telegraph. دریافت‌شده در ۲۳ نوامبر ۲۰۱۹.
  220. «پخش 'اعترافات' تلویزیونی یکی از بازداشت‌شدگان دربارهٔ اعتراضات». بی‌بی‌سی فارسی. ۳۰ آبان ۱۳۹۸.
  221. ۲۲۱٫۰ ۲۲۱٫۱ ۲۲۱٫۲ «اعتراضات؛ روزنامه‌نگاران زیر تیغ احضار و ابلاغ ارشاد و اطلاعات». dw.com. دویچه وله. ۵ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۱ آذر ۱۳۹۸.
  222. «انجمن صنفی روزنامه‌نگاران استان تهران: رسانه‌های داخلی خبرهای اعتراضات را لابلای صفحات خود پنهان می‌کنند». رادیو زمانه. ۱ آذر ۱۳۹۸.
  223. «اقدام قوه قضاییه ایران علیه برخی کارمندان شبکه ایران اینترنشنال». radiofarda.com. رادیو فردا. ۵ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۶ آذر ۱۳۹۸.
  224. «گزارشگران بدون مرز: سفیر ایران در لندن روزنامه‌نگاران را تهدید می‌کند». fa.rfi.fr. رادیو بین‌المللی فرانسه. دریافت‌شده در ۶ آذر ۱۳۹۸.
  225. «گزارشگران بدون مرز: سفیر ایران در لندن روزنامه نگاران ایرانی را تهدید می‌کند». bbc.com/persian. بی‌بی‌سی فارسی. ۵ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۶ آذر ۱۳۹۸.
  226. ۲۲۶٫۰ ۲۲۶٫۱ «وزارت اطلاعات می‌گوید کارکنان شبکه اینترنشنال باید کار در این رسانه را متوقف کنند». radiofarda.com. رادیو فردا. ۹ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۹ آذر ۱۳۹۸.
  227. «نماینده مجلس: اعتراضات در ۵۰۰ نقطه رخ داد و ۱۳۰ نفر کشته شدند». رادیو فردا. ۳ آذر ۱۳۹۸.
  228. ۲۲۸٫۰ ۲۲۸٫۱ ۲۲۸٫۲ ۲۲۸٫۳ «Au moins 143 manifestants tués en Iran, d'après Amnesty International». lemonde.fr. لوموند. ۲۵ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۴ آذر ۱۳۹۸.
  229. «ایران آمار عفو بین‌الملل از کشته‌شدگان اعتراضات اخیر را «ساختگی» خواند». رادیو فردا. ۲۹ آبان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۹.
  230. «فرماندار بهارستان استان تهران می‌گوید برای تحویل پیکر قربانیان اعتراضات «پول نمی‌گیریم»». radiofarda.com. رادیو فردا. ۵ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۵ آذر ۱۳۹۸.
  231. ۲۳۱٫۰ ۲۳۱٫۱ ۲۳۱٫۲ «آمار تازه از قربانیان اعتراضات؛ کلمه: ۳۶۶ نفر، عفو بین‌الملل: بیش از ۱۶۱ نفر». radiofarda.com. رادیو فردا. ۸ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۸ آذر ۱۳۹۸.
  232. Dissident group claims Iran uprising and crackdown much bigger than reported
  233. شمار شهیدان قیام سراسری از ۴۰۰گذشته‌است، انتشار اسامی ۱۲۷شهید از ۲۸شهر کشور
  234. ۲۳۴٫۰ ۲۳۴٫۱ HRM، Iran (۲۰۱۹-۱۱-۲۹). «Several Children Reported Killed During Iran's November 2019 Protests». Iran HRM (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۳۰.
  235. «نیویورک‌تایمز اعتراضات ایران را «بدترین» ناآرامی ۴۰ سال گذشته توصیف کرد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۲.
  236. ۲۳۶٫۰ ۲۳۶٫۱ «عفو بین‌الملل: دست‌کم ۱۴۳ نفر در اعتراضات اخیر ایران کشته شده‌اند». radiofarda.com. رادیو زمانه. دریافت‌شده در ۴ آذر ۱۳۹۸.
  237. «پدر پویا بختیاری: پنج سال در جبهه‌ها جنگیدم، در جواب مغز پسرم را هدف گرفتند». radiofarda.com. رادیو فردا. دریافت‌شده در ۶ آذر ۱۳۹۸.
  238. «Iran: Deliberate Coverup of Brutal Crackdown». hrw.org. دیدبان حقوق بشر. دریافت‌شده در ۶ آذر ۱۳۹۸.
  239. «(عکس و فیلم) روایت پدر نیکتا اسفندانی از دخترش». fararu.com. فرارو. ۹ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۳ آذر ۱۳۹۸.
  240. «به رغم تکذیب قوه قضائیه، خانواده اسفندانی بر «بی‌گناهی خون ریخته شده» دخترشان تأکید کردند». radiofarda.com. رادیو فردا. ۱۲ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۳ آذر ۱۳۹۸.
  241. «عفو بین‌الملل: حداقل ۲۰۸ نفر در اعتراض‌های ایران کشته شده‌اند». bbc.com. بی‌بی‌سی فارسی. ۱۱ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۱ آذر ۱۳۹۸.
  242. MELISSA ETEHAD؛ RAMIN MOSTAGHIM (۲۳ نوامبر ۲۰۱۹). «What's driving Iran's crackdown on protesters? Increased unity among the political establishment». latimes.com. لس‌آنجلس تایمز. دریافت‌شده در ۲۳ نوامبر ۲۰۱۹.
  243. «HRW charges Iran 'covering up' unrest deaths». news.yahoo.com (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۸.
  244. «گزارش تحلیلی آسوشیتدپرس: اعتراض‌های گسترده اخیر مردمی نشان از آمادگی برای تکرار شدن دارد». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۳۰.
  245. ۲۴۵٫۰ ۲۴۵٫۱ «وزارت خارجه افغانستان: ایران دربارهٔ کشته‌شدن ۹ مهاجر افغان در اعتراض‌های اخیر توضیح دهد». radiofarda.com. رادیو فردا. ۱۱ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۲ آذر ۱۳۹۸.
  246. «خامنه‌ای: به برخی خانواده‌ها دیه پرداخت شود». dw.com. بخش فارسی دویچه وله. ۱۳ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۴ آذر ۱۳۹۸.
  247. «دستور خامنه‌ای دربارهٔ کشته‌شدگان اعتراض‌ها؛ «پرداخت دیه به برخی از خانواده‌ها»». radiofarda.com. رادیو فردا. ۱۳ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۴ آذر ۱۳۹۸.
  248. «مادر پویا بختیاری: ارزش خون پسرم بیش از میلیاردها دیه است». radiofarda.com. رادیو فردا. ۱۴ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۴ آذر ۱۳۹۸.
  249. «بازداشت معترضان در ایران همچنان ادامه دارد». bbc.com/persian. بی‌بی‌سی فارسی. ۱۰ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۰ آذر ۱۳۹۸.
  250. بازداشت گسترده معترضان در ایران ادامه دارد؛ بازداشت دست‌کم ۲۵ معترض دیگر در شهرهای مختلف
  251. «ادامه بازداشت‌های گسترده معترضان در ایران؛ دست‌کم ۲۴۰ نفر در کرمانشاه بازداشت شدند». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۱.
  252. ۲۵۲٫۰ ۲۵۲٫۱ «بازداشت‌های اعتراضات آبان در استان تهران «۲۰۲۱ نفر» اعلام شد». radiofarda.com. رادیو فردا. ۱۲ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۴ آذر ۱۳۹۸.
  253. «اسماعیلی: کسانی که صرفاً معترض بودند آشوبگر نیستند». mashreghnews.ir. مشرق نیوز. ۱۲ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۴ آذر ۱۳۹۸.
  254. احسان مهرابی (۱۴ آذر ۱۳۹۸). «جزئیات آماری بازداشت حدود ۸۰۰۰ نفر در اعتراض‌های آبان ۹۸». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۱۴ آذر ۱۳۹۸.
  255. نگرانی از تکرار فجایع کهریزک در اعتراضات اخیر؛ زندان فشافویه «امکانات لازم» برای «این تعداد بازداشتی» را ندارد
  256. «شعله سعدی: وضع زندان فشافویه فاجعه‌بار است». radiofarda.com. رادیو فردا. ۴ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۵ آذر ۱۳۹۸.
  257. ۲۵۷٫۰ ۲۵۷٫۱ ۲۵۷٫۲ «نرگس محمدی، از مشاهداتش از بازداشت شدگان اعتراضات اخیر در اوین می‌گوید». bbc.com/persian. بی‌بی‌سی فارسی. ۱۱ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۲ آذر ۱۳۹۸.
  258. ۲۵۸٫۰ ۲۵۸٫۱ «ابراز بی‌اطلاعی وزیر از استفاده نیروهای امنیتی از مدرسه به عنوان بازداشتگاه». radiofarda.com. رادیو فردا. ۹ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۹ آذر ۱۳۹۸.
  259. «اعتراض‌ها در ایران؛ عفو بین‌الملل: دست‌کم ۱۰۶ تن از معترضان کشته شده‌اند» (به انگلیسی). ۲۰۱۹-۱۱-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۲.
  260. ۲۶۰٫۰ ۲۶۰٫۱ ۲۶۰٫۲ ۲۶۰٫۳ ۲۶۰٫۴ «مسئولیت مشترک روحانی و خامنه‌ای در سرکوب خونین ۹۸». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۲.
  261. «خسارت‌های ناشی از اغتشاشات هنوز به‌طور کامل برآورد نشده». ایلنا. ۲۹ آبان ۱۳۹۸.
  262. «اعتراضات در ایران؛ واکنش‌های داخلی و خارجی و ادامه قطع اینترنت». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۰ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۲ نوامبر ۲۰۱۹.
  263. «۸۰ فروشگاه زنجیره‌ای در اغتشاشات به آتش کشیده شد». خبرگزاری مهر. ۲۹ آبان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۳ نوامبر ۲۰۱۹.
  264. «اعتراضات در ایران؛ واکنش‌های داخلی و خارجی و ادامه قطع اینترنت». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۰ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۲ نوامبر ۲۰۱۹.
  265. GAMBRELL، JON (۸ آذر ۱۳۹۸). «AP Analysis: Iran protests point to turmoil in the future». apnews.com. آسوشیتد پرس. دریافت‌شده در ۱۰ آذر ۱۳۹۸.
  266. ۲۶۶٫۰ ۲۶۶٫۱ «گزارش تحلیلی آسوشیتدپرس: اعتراض‌های گسترده اخیر مردمی نشان از آمادگی برای تکرار شدن دارد». ir.voanews.com. صدای آمریکا. ۸ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۰ آذر ۱۳۹۸.
  267. Khamenei.ir (۲۰۱۹-۱۱-۱۷). «بیانات رهبر انقلاب دربارهٔ مسائل پیش‌آمده پس از اجرای طرح مدیریت مصرف سوخت». farsi.khamenei.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۸.
  268. «حمایت آیت‌الله خامنه‌ای از افزایش قیمت بنزین» (به انگلیسی). ۲۰۱۹-۱۱-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۸.
  269. Khamenei.ir (۲۰۱۹-۱۱-۲۷). «بیانات در دیدار بسیجیان». farsi.khamenei.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۸.
  270. «روحانی: من هم مثل مردم، صبح جمعه فهمیدم قیمت بنزین تغییر کرده» (به انگلیسی). ۲۰۱۹-۱۱-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۸.
  271. «خبرگزاری فارس - رئیس‌جمهور: من هم مثل مردم صبح جمعه دیدم که قیمت بنزین تغییر کرده‌است». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۹-۱۱-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۸.
  272. «واکنش موسوی». ۱۳۹۸-۰۹-۰۹.
  273. «پیام میرحسین موسوی در واکنش به وقایع اخیر کشور؛ جنایتی یادآور کشتار میدان ژاله پس از تصمیمی کاسبکارانه». کلمه. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۳۰.
  274. «بیانیه شدیدالحن جمعی از هنرمندان ایران در اعتراض به سرکوب معترضان». ۳۰ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱ دسامبر ۲۰۱۹ – به واسطهٔ www.bbc.com.
  275. «بیانیه هنرمندان ایران: جوانان معترض به کدام گناه کشته شده‌اند؟». dw.com. دویچه وله. دریافت‌شده در ۱۰ آذر ۱۳۹۸.
  276. «مطهری: افتضاحی را که شده، باید برای حفظ نظام جمع کنیم». dw.com. بخش فارسی دویچه وله. ۱۲ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۳ آذر ۱۳۹۸.
  277. «مطهری: اختیار افزایش قیمت حامل‌های انرژی را مجلس به دولت داد». isna.ir. ایسنا. ۱۲ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۳ آذر ۱۳۹۸.
  278. «خبرگزاری فارس - خطیب جمعه تهران: گران شدن بنزین تصمیمی است که دولت و مجلس گرفته‌اند». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۹-۱۱-۱۵. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۱۵.
  279. «زنده انتقاد مرجع تقلید در دومین روز اعتراض: «تا دیر نشده، تجدید نظر کنید»». radiofarda.com. رادیو فردا. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۵ آبان ۱۳۹۸.
  280. «خیلی وقت است که مجلس در رأس امور نیست/ مجلس بعدی را تعطیل کنید». ilna. ایلنا. دریافت‌شده در ۲۵ آبان ۱۳۹۸.
  281. «خاتمی:نظام اسلامی بیدی نیست که با این شرارتهای احمقانه بلرزد/ هیچ‌کس با اعتراض قانونی مخالف نیست». ایسنا. ۲۰۱۹-۱۱-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۲.
  282. «ناآرامی‌ها در ایران؛ پمپئو از ایرانی‌ها خواست عکس و ویدئو بفرستند». یورونیوز. ۲۲ نوامبر ۲۰۱۹.
  283. «مهدی کروبی سخنان فرمانده سپاه را 'سفیهانه' خواند». bbc.com/persian. بی‌بی‌سی فارسی. ۷ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۸ آذر ۱۳۹۸.
  284. «محمد خاتمی به براندازان حمله و از خامنه‌ای برای مقابله با اعتراضات ستایش کرد». dw.com. بخش فارسی دویچه وله. ۱۴ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۴ آذر ۱۳۹۸.
  285. «نگرانی «عمیق» گزارشگران سازمان ملل از سرکوب اعتراضات در ایران». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۳.
  286. «گروهی از برندگان جایزه صلح نوبل به سرکوب شدید مردم و قطعی اینترنت در ایران اعتراض کردند». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۷.
  287. Welle (www.dw.com)، Deutsche. «اعتراض برندگان نوبل صلح به سرکوب و قطعی اینترنت در ایران | DW | 26.11.2019». DW.COM. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۷.
  288. «انتقاد ترامپ به اعمال خشونت حکومت و قطعی اینترنت در ایران». دویچه وله فارسی. ۲۱ نوامبر ۲۰۱۹.
  289. آمریکا، صدای (۲۰۱۹-۱۱-۱۶). «واکنش مایک پمپئو به اعتراضات دو روز اخیر مردم ایران: ایالات متحده در کنار شما است». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۱۶.
  290. «واکنش سخنگوی وزارت خارجه آمریکا به قطع اینترنت توسط ایران: بگذارید مردم حرف‌شان را بزنند». صدای آمریکا. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۱۷.
  291. «آمریکا اقدام حکومت ایران در قطع اینترنت را محکوم کرد». رادیو فردا. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۱۷.
  292. ۲۹۲٫۰ ۲۹۲٫۱ «واکنش دو عضو جمهوریخواه کنگره به اعتراضات ایران: مردم به تنگ آمده‌اند». صدای آمریکا. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۱۷.
  293. ۲۹۳٫۰ ۲۹۳٫۱ ۲۹۳٫۲ ۲۹۳٫۳ «حمایت دموکرات‌های نامزد ریاست جمهوری آمریکا از معترضان در ایران». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۳.
  294. ۲۹۴٫۰ ۲۹۴٫۱ ۲۹۴٫۲ «چهار نامزد حزب دموکرات آمریکا هم واکنش نشان دادند: حمایت از معترضان در ایران، اعتراض به جمهوری اسلامی». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۳.
  295. ۲۹۵٫۰ ۲۹۵٫۱ نانسی پلوسی از آمار کشته شدگان در اعتراضات اخیر ایران ابراز نگرانی کرد
  296. نانسی پلوسی: نگرانی جدی از گزارش‌ها درباره کشته شدن بیش از ۱۰۰ معترض در ایران
  297. «هفت سناتور جمهوری‌خواه آمریکا از پرزیدنت ترامپ خواستند مسئولان ایرانی عامل قطع اینترنت را تحریم کند». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۵.
  298. "U.S. imposes sanctions on Iran's information minister". 2019-11-22. Retrieved 2019-11-22.
  299. «انتقاد شدید دولت آلمان از اعمال خشونت علیه معترضان در ایران». دویچه وله فارسی. ۲۱ نوامبر ۲۰۱۹.
  300. «اتحادیه اروپا از ایران خواست به خشونت علیه معترضان پایان دهد». دویچه وله فارسی. ۲۱ نوامبر ۲۰۱۹.
  301. ناصر اعتمادی (۲۰ نوامبر ۲۰۱۹). «فرانسه از تهران خواست حقوق سیاسی و مدنی مردم ایران را رعایت کند». رادیو بین‌المللی فرانسه. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۲ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۲ نوامبر ۲۰۱۹.
  302. «فرانسه بازگشت تحریم‌های جهانی علیه ایران را بررسی می‌کند» (به انگلیسی). ۲۰۱۹-۱۱-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۲۸.
  303. LIVE: Yellow Vests march in Paris one week after first anniversary (به فرانسوی), retrieved 2019-11-24
  304. «ملک سلمان: ایران بداند که پیامدهای تصمیماتش گریبانش را خواهد گرفت». العربیه فارسی. ۲۰ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۲ نوامبر ۲۰۱۹.
  305. «نتانیاهو: به خاک‌وخون کشیده شدن معترضان ایرانی سندی دیگر از هویت رژیم جمهوری اسلامی است». radiofarda.com. رادیو فردا. دریافت‌شده در ۴ آذر ۱۳۹۸.
  306. «پیام اسرائیل به مردم ایران: ما در کنار شما ایستاده‌ایم». صدای آمریکا. ۲۸ آبان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۲ نوامبر ۲۰۱۹.
  307. «هشدار ظریف به کشورهایی که از اعتراضات ایران حمایت می‌کنند». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۸ آبان ۱۳۹۸. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۹ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۲ نوامبر ۲۰۱۹.
  308. چارلی وایمرز، نماینده اتحایه اروپا: جمهوری اسلامی نمی‌خوایم، نمی‌خوایم, retrieved 2019-12-01
  309. «اجلاس رسمی پارلمان اروپا -حمایت از قیام، محکومیت کشتار و سرکوب وحشیانه رژیم ایران». mojahedin.org. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۱.
  310. "Charlie Weimers: We must join our hearts with the brave people of Iran". Nov 28, 2019.
  311. «رضا پهلوی: جمهوری اسلامی فقر و رنج را برای ایرانیان رایگان کرده‌است». radiofarda.com. رادیو فردا. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۵ آبان ۱۳۹۸.
  312. «پیام رضا و فرح پهلوی دربارهٔ اعتراضات ایران علیه گرانی بنزین». fa.rfi.fr. رادیو فرانسه. دریافت‌شده در ۲۵ آبان ۱۳۹۸.
  313. «کانون نویسندگان ایران: به سرکوب مردم معترض پایان دهید». دویچه وله فارسی. ۳۰ آبان ۱۳۹۸.
  314. «اعتراضات در ایران؛ واکنش‌های داخلی و خارجی و ادامه قطع اینترنت». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۰ نوامبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۲ نوامبر ۲۰۱۹.
  315. Iran could be on the brink of overthrowing its authoritarian government, and the people need U.S. support
  316. اطلاعیه‌ی مرکز همکاری احزاب کردستان ایران پیرامون اعتراضات گسترده به گران شدن نرخ بنزین، وب‌سایت مرکزی حزب دموکرات کردستان (حدک).
  317. «سندیکای شرکت واحد: نظام فریبکار است و اعتراضات را به رسمیت نمی‌شناسد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۱.
  318. «کانون نویسندگان: ایران داغدار فجایع ارعاب و سرکوب است». dw.com. دویچه وله فارسی. ۱۰ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۰ آذر ۱۳۹۸.
  319. «ایرانیان در شهرهای مختلف جهان از معترضان داخل ایران حمایت کردند + ۱۵ ویدئو». voanews.com. صدای آمریکا. ۳۰ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۳ آذر ۱۳۹۸.
  320. «ایران: تجمعات ایرانیان خارج از کشور در حمایت از اعتراضات؛ نانسی پلوسی از سرکوب معترضان ابراز نگرانی کرد». fa.rfi.fr. رادیو بین‌المللی فرانسه. ۳ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ آذر ۱۳۹۸.
  321. «ادامه تجمعات ایرانیان خارج در حمایت از اعتراضات ایران». radiofarda.com. رادیو فردا. دریافت‌شده در ۴ آذر ۱۳۹۸.
  322. ۳۲۲٫۰ ۳۲۲٫۱ «حمایت از اعتراض‌های مردمی ایران، در شهرهای آمریکا و دیگر نقاط جهان». voanews.com. صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۳ آذر ۱۳۹۸.
  323. «گردهمایی در کلن در ابراز همبستگی با معترضان ایران». dw.com. دویچه وله. دریافت‌شده در ۴ آذر ۱۳۹۸.
  324. «همبستگی ایرانیان ساکن کانادا با اعتراضات مردمی ایران». radiozamaneh.com. رادیو زمانه. ۱ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۶ آذر ۱۳۹۸.
  325. «ادامه حمایت ایرانیان خارج کشور از اعتراض مردم ایران علیه جمهوری اسلامی». voanews.com. صدای آمریکا. ۳ آذر ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۴ آذر ۱۳۹۸.
  326. ۳۲۶٫۰۰ ۳۲۶٫۰۱ ۳۲۶٫۰۲ ۳۲۶٫۰۳ ۳۲۶٫۰۴ ۳۲۶٫۰۵ ۳۲۶٫۰۶ ۳۲۶٫۰۷ ۳۲۶٫۰۸ ۳۲۶٫۰۹ ۳۲۶٫۱۰ «شعارهای آبان ۹۸؛ معترضان اصل حکومت را نشانه رفتند». radiofarda.com. رادیو فردا. ۲۷ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۳ آذر ۱۳۹۸.
  327. ۳۲۷٫۰ ۳۲۷٫۱ رادیوفردا (۲۰۱۹-۱۱-۱۶). «قطع گسترده اینترنت در ایران‎؛ گزارش‌های غیررسمی از کشته شدن «۱۰ معترض در روز شنبه»». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۱۷.
  328. «اعتراضات مرگبار در ایران: حمله به بانک‌ها و شعار «مرگ بر خامنه‌ای» - سیاست». ار. اف. ای - RFI. ۲۰۱۹-۱۱-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۱۷.
  329. «اعتراض در ایران علی‌رغم سرکوب ادامه دارد». radiozamaneh.com. رادیو زمانه. ۲۶ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۳ آذر ۱۳۹۸.
  330. ««رضاشاه روحت شاد» یعنی نارضایتی از اشرافیت مذهبی». euronews.com. یورونیوز. دریافت‌شده در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۹.

پیوند به بیرون