اعتراضات ۱۳۹۵ آرامگاه کوروش بزرگ

اعتراضات آرامگاه کوروش بزرگ یک اعتراض در ایران در سال ۲۰۱۶ بود که در آرامگاه کوروش بزرگ در روز کوروش بزرگ رخ داد. این اعتراض به دلیل فساد دولتی و مخالفت با حاکمیت اسلامی آغاز شد. این اعتراض در روز بزرگ کوروش در آرامگاه کوروش بزرگ به عنوان جشن شکوه ایران پیش از اسلام برگزار شد. دولت ایران با به زندان انداختن برگزار کنندگان و معترضین این رویداد و همچنین ممنوعیت روز کوروش بزرگ در سالهای بعد به این اقدام واکنش نشان داد. این اعتراض پس از پیامدهای انتخابات ریاست‌جمهوری دهم ایران بزرگترین اعتراض در ایران بود. این تجمع اعتراض‌آمیز را خاستگاه ایدئولوژی خیزش‌های واپسین مانند دی ۹۶ و آبان ۹۸ میدانند چرا که سکولار ناسیونالیسم، عدالت گرایی و استبدادستیزی، ضد تبعیض و ضد تحقیر بودن در بسیاری از شعارها حس میشد.

گردهمایی در پاسارگاد

تاریخ	۷ آبان ۱۳۹۵
مکان	آرامگاه کوروش بزرگ، پاسارگاد، ایران
روش‌ها	تظاهرات و سر دادن شعارهای ملی‌گرایانه و پادشاهی خواهانه
علت	بزرگداشت کوروش بزرگ و ابراز نارضایتی از فساد دولتی و حکومت اسلامی و درخواست بازگشت پهلوی
تعداد شرکت‌کنندگان در مراسم
بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار نفر
پیامد
افزایش مداوم احساسات پادشاهی خواهانه در ایران آغاز جنبش دموکراسی‌خواهی ایران، با احیای اعتراضات به عنوان ابزار مخالفت عمومی در ایران، که بعداً منجر به اعتراضات ایرانیان در دی ماه ۱۳۹۶ شد ممنوعیت روز کوروش بزرگ سیاسی شدن روز کوروش به عنوان نمادی ضد حکومتی
طرفین درگیر
مردم معترض (عمدتاً پادشاهی خواهان)	جمهوری اسلامی (پلیس ایران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، بسیج، انصار حزب‌الله)

این اعتراض در روز کوروش بزرگ، در آرامگاه کوروش بزرگ، به عنوان بزرگداشت شکوه پیش از اسلام ایران آغاز شد و ریشه آن در افزایش احساسات طرفدار سلطنت، فساد دولتی و مخالفت با حکومت اسلامی بود. روز کوروش بزرگ که از میانه دهه ۱۳۸۰ به عنوان یک سنت در اینترنت و وب‌سایت‌های شبکه‌های اجتماعی آغاز شد، توسط ملی‌گرایان، پادشاهی‌خواهان و دموکرات‌های ایرانی برای ادای احترام به تاریخ پیش از اسلام ایران برگزار می‌شد و تا اواسط دهه ۱۳۸۹ به یک تعطیلی غیررسمی در ایران تبدیل شده بود و در میان ایرانیان به عنوان «روز کوروش کبیر» از ده سال پیش(۱۳۸۵) یک اعتراض شناخته می‌شد، و همچنین به عنوان یک مناسبت رو به رشد و آشکارا ضد دولتی، رواج یافته بود.

زمینه

این اعتراضات ناشی از نادیده گرفتن نام‌آوران ایران باستان و نام‌آوران ایران‌دوست پس از اسلام توسط جمهوری اسلامی بود و خواستار ستایش و پاسداری از کیستی و فرهنگ ملی ایران در برابر مولفه‌های عربی_اسلامی بودن و ستودن پادشاهی پهلوی که بر میراث ملی_تاریخی تاکید می‌کرد و نارضایتی مردم از حکومت اسلامی ایران که از همان روز نخست حکمرانی خود به دنبال کمرنگ کردن احساسات ملی گرایی و میهن پرستی ایرانیان بود.

گردهمایی

این رویداد در روز جمعه اتفاق افتاد و این باعث شد که افراد بیشتری نسبت به معمول در آن جمع شوند و همچنین با زادروز شاهزاده رضا پهلوی، که همچنان چهره‌ای مخالف حکومت جمهوری اسلامی و نمادی از حمایت از سلطنت در ایران است، همزمان شد. به همین دلیل، بسیاری از هواداران پادشاهی‌خواه بیش از گذشته برای شرکت در راهپیمایی الهام گرفتند، زیرا مردم از طریق پلتفرم‌های اینترنتی مانند تلگرام از راهپیمایی قریب‌الوقوع مطلع شدند و گزارش‌ها حاکی از آن بود که مردم از اوایل عصر ۶ آبان ۱۳۹۵ شروع به تجمع در منطقه پاسارگاد، به ویژه در اطراف آرامگاه کوروش، کردند که منجر به ترافیک سنگین در جاده‌های منتهی به آن مکان شد. در پاسخ به هجوم گسترده مردم به پاسارگاد، ورودی اصلی پاسارگاد شب پیش بسته شد و دیگر هیچ خودرویی اجازه ورود به آن را نداشت.

با وجود این، ۷ آبان ۱۳۹۵، آرامگاه کوروش در پاسارگاد ده‌ها هزار نفر از سراسر کشور را به خود جذب کرد که این روز را جشن گرفتند و شروع به سر دادن شعارهایی در ستایش پادشاه هخامنشی کردند، مانند: «کوروش پدر ماست؛ ایران وطن ماست»، که به زودی به شعارهای ملی‌گرایانه در انتقاد از سیاست‌های ایران تبدیل شد، مانند «هرگز نخواب کوروش: ایران پدر ندارد»؛ «نه غزه نه لبنان؛ جانم فدای ایران»؛ «ما ایرانی هستم؛ عرب نمی‌پرستم»؛ و «آزادی اندیشه با ریش و پشم نمیشه». به گفته یکی از شاهدان عینی، مأموران دولتی سعی کردند با پخش موسیقی بلند از بلندگوها، شعارها را خفه کنند. شعارهای طرفدار شاه و ضد عرب سر داده می‌شد و عشایر، قبایل و اقلیت‌های قومی، از جمله کردها و اعراب ایرانی، نیز با لباس‌های قومی سنتی خود در این جشن‌ها حضور داشتند. علیرغم شعارهای ضد عرب که توسط برخی سر داده شد، و این تصور بسیاری از ایرانیان است که سلطه فرهنگی عرب از طریق اسلام سیاسی دولت وارد ایران شده است، اعراب ایرانی که از غرب تا خوزستان سفر کرده بودند، در حمایت از اعتراض تجمع کردند و شعارهایی به زبان عربی در حمایت از اقلیت‌های بومی و استفاده از زبان‌های مادری خود سر دادند.

تعداد زیاد افرادی که در پاسارگاد حضور یافتند، «شگفت‌انگیز» توصیف شده است و کسانی که شاهد گردهمایی‌های مشابه بودند، گفتند که هرگز چنین گردهمایی بزرگی را ندیده‌اند. یک تخمین غیررسمی در سال ۱۳۹۶، تعداد شرکت‌کنندگان را بین ۲۰۰۰۰۰ تا ۳۰۰۰۰۰ نفر اعلام کرد که به گفته تماشاگران «بی‌سابقه» توصیف شد. مردم محلی، از جمله ساکنان روستای پاسارگاد، نیز از تعداد زیاد بازدیدکنندگان «شگفت‌زده» شدند.

هفتم آبان ۱۳۹۵، آرامگاه کوروش بزرگ، پاسارگاد

همزمان با اینکه شعارها به سرعت به تظاهرات تمام‌عیار علیه حکومت ایران در پاسارگاد تبدیل شد، که بزرگترین تظاهرات در ایران از زمان اعتراضات انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۸ بود، مأموران لباس شخصی دولت آرامگاه کوروش را محاصره کردند، در حالی که جمعیت همچنان در حال تجمع بودند و مردم را تهدید می‌کردند و به آنها حمله فیزیکی می‌کردند تا از نزدیک شدن به بنای یادبود جلوگیری کنند. چندین نفر نیز دستگیر شدند، از جمله محمد رضا عالی پیام، طنزپرداز و بازیگر. با این حال، برخلاف تظاهرات قبلی در ایران، نه پلیس و نه نیروهای امنیتی در طول این اعتراض مداخله نکردند، که این تصور را برای بسیاری از ایرانیان ایجاد کرد که دولت ظاهراً کنترل خود را بر نارضایتی عمومی از دست داده است. این امر منجر به احیای اعتراض به عنوان وسیله‌ای برای نافرمانی عمومی در ایران شد، پس از آنکه از زمان اعتراضات ۱۳۸۸ تا حد زیادی سرکوب شده بود. این اعتراض همچنین آغاز جنبش دموکراسی ایران را رقم زد و خواسته‌ها و اهداف آن را در مرکز سیاست ایران قرار داد و احساسات پادشاهی خواهانه را به عنوان محور مخالفت‌های رو به رشد ضد دولتی در ایران قرار داد. به این ترتیب، این اعتراض در نهایت منجر به اعتراضات ایران در دی ماه ۱۳۹۶ شد که لحظه‌ای مهم در جنبش دموکراسی‌خواهی ایران را رقم زد.

دولت ایران در سال‌های بعد، با وجود ادامه تظاهرات غیرقانونی در پاسارگاد، به این تصور فزاینده که قادر به سرکوب معترضان نیست، با زندانی کردن برگزارکنندگان و معترضان و همچنین ممنوعیت جشن‌های روز کوروش بزرگ پاسخ داد.

شعارها و روش ها

معترضان ایرانی شعارهایی مانند «ایران کشور ماست، کوروش پدر ماست»، حکومت «همش میگن دست خداست، هرچی بلاست از عرب‌هاست» و «آزادی اندیشه با ریش و پشم نمیشه»،. «نه غزه، نه لبنان، جانم فدای ایران» سر دادند. بسیاری از شعارها از در ستایش از حکومت پهلوی و محمدرضا شاه پهلوی و بر علیه رژیم اسلامی سر داده میشد. شعار دیگر «تولدت مبارک، ای شاهزاده» بود که به زادروز شاهزاده رضا پهلوی اشاره دارد که تولدش در ۳۱ اکتبر بود.

پاسخ حکومت

علیرغم هشدارها، جمعیت عظیمی که بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار نفر تخمین زده می‌شود، در روز کوروش در پاسارگاد حاضر شدند.

همان روز، حسن روحانی، رئیس جمهور ایران، پستی نیمه مرتبط در حساب اینستاگرام خود منتشر کرد که در آن عکسی از خودش در تخت جمشید، به همراه یادداشتی که حدود هجده ماه پیش در دفتر مهمانان در سفرش به آنجا نوشته بود، قرار داشت. این یادداشت در ستایش تخت جمشید، تمدن ایرانی و سنت یکتاپرستی ایرانی بود.

عصر جمعه، پس از این تجمع، پسر محمدرضا عالی پیام، شاعر طنزپرداز مشهور ایرانی که با نام مستعار «هالو» شعر می‌سراید، پیامی در شبکه‌های اجتماعی منتشر کرد و گزارش داد که پدرش که با قصد شرکت در تظاهرات به پاسارگاد رفته بود، مورد ضرب و شتم قرار گرفته و دستگیر شده است. عالی پیام در سال‌های اخیر بارها به دلیل اتهامات مربوط به اشعارش زندانی شده است. پسر این شاعر از هر کسی که ممکن است شاهد ضرب و شتم و دستگیری پدرش بوده و از آن فیلم گرفته باشد، خواست تا آن را به اشتراک بگذارد. او افزود که «هالو» در زمان بازداشت به داروهای فشار خون و صرع خود نیاز داشته است.

روز بعد از تظاهرات، حسین نوری همدانی، روحانی شیعه، به شدت از ادای احترام به کوروش انتقاد کرد. نوری همدانی از روح‌الله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی، نقل قول کرد که «کسانی که گرایش به کوروش دارند، ضد انقلاب هستند» نوری همدانی همچنین این سوال را مطرح کرد: «چه کسی وظیفه خود را به درستی انجام نداده که منجر به این تظاهرات شده است؟» و افزود : «بسیار جای تعجب است که با وجود حضور نیروهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و بسیج، برخی از مردم به مقبره کوروش می‌روند و مانند زائران رفتار می‌کنند و در دستمال‌های خود به نشانه ادای احترام گریه می‌کنند. این افراد همان شعارهایی را سر می‌دهند که ما در ستایش رهبر (آیت الله علی خامنه‌ای) سر می‌دهیم، در حالی که ما زنده و سالم نشسته‌ایم و به آنها گوش می‌دهیم.»

مقامات قضایی ایران به سرعت به این تظاهرات واکنش نشان دادند. روز دوشنبه (۱۰ آبان)، قوه قضاییه ایران اعلام کرد: «پس از تحقیقات کامل، هنجارشکنان اصلی، سازمان‌دهندگان اصلی و رهبران تظاهرات پاسارگاد بازداشت شده‌اند.» این بیانیه می‌افزاید که «اقدامات آنها مدتی توسط نیروهای اطلاعاتی، امنیتی و مسلح زیر نظر بود که منجر به این رویداد شد.» علی صالحی، دادستان شیراز، افزود که برای بازداشت‌شدگان پرونده‌ای تشکیل شده و در حال حاضر در دادگاه است.» اما جزئیات بیشتری ارائه نکرد.

سازمان‌دهندگان اعتراض به دستور دولت دستگیر شدند. از زمان اعتراض، ایرانیان از برگزاری جشن روز کوروش کبیر در پاسارگاد، محل آرامگاه کوروش، منع شده‌اند، با وجود اینکه هزاران ایرانی در سال‌های بعد به آنجا بازگشتند.

هر ساله جمعیت زیادی از ایرانیان تلاش کرده‌ند تا برای روز کوروش بزرگ به آرامگاه برگردند، اما نیروی انتظامی و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تمام مسیرها را به سمت آرامگاه باستانی مسدود کردند. همچنین گزارش‌هایی مبنی بر ضرب و شتم ایرانیانی که برای بازدید از این مکان آمده بودند توسط نیروهای دولتی با لباس شخصی منتشر شد. در سال ۱۴۰۰، پدر و مادر نوید افکاری، که توسط حکومت اعدام شد، به دلیل داشتن عکسی از کوروش بزرگ روی کیک تولد دستگیر شدند و حکومت ایران محبوبیت حکومت پیشین ایران را انکار کرد. در سال ۱۴۰۲ عزت‌الله ضرغامی، وزیر میراث فرهنگی و گردشگری، خواستار حفر چاه آب در اطراف آرامگاه کوروش بزرگ شد، اقدامی که به این بنای تاریخی آسیب می‌رساند، کاربران شبکه‌های اجتماعی مانند محمدباقر طباطبایی، فعال فرهنگی، به ضرغامی هشدار دادند که «آرامگاه کوروش کبیر در قلب هر ایرانی جای دارد. شما هرگز نمی‌توانید آن را نابود کنید.»

تحلیل

۷ آبان در ایران تعطیل رسمی نیست. اما با این وجود، این تاریخ توسط هزاران ایرانی جشن گرفته می‌شود. این روز تنها روزی نیست که چهره‌های محافظه‌کار و مذهبی ایران سعی در پاک کردن آن از حافظه جمعی کشور داشته‌اند. نوروز و جشن‌های چهارشنبه سوری و سیزده بدر، قبل از روی کار آمدن جمهوری اسلامی در سال ۱۳۵۷ وجود داشته‌اند. این مراسم‌ها نیز همانند روز کوروش کبیر، مورد توجه روحانیون مذهبی ایران بوده‌اند. رژیم فعلی منکر محبوبیت سلطنت و میراث ملی ایران بوده است. برخی از متعصبان مذهبی بلافاصله پس از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ می‌خواستند بناهای پاسارگاد و تخت جمشید را خراب کنند، اما مقاومت مردم در برابر بنیادگرایی به آنها اجازه نداد آنچه را که می‌خواستند انجام دهند.

عمار ملکی نویسنده‌ی کتاب «از نافرمانی مدنی تا سوءفرمانی مدنی» که به شرح اشکال جدید نافرمانی مدنی می‌پردازد؛ می‌گوید:

دیدن ایرانیانی که میراث کوروش را جشن می‌گیرند چیز جدیدی نیست. اما دلایل متعددی وجود دارد که چرا گردهمایی امسال به طور خاص موفق بود. دولت ایران، با توجه به رقابت فزاینده ایران با قدرت منطقه‌ای عربستان سعودی، خود در حال دامن زدن به شور ملی‌گرایانه بوده است تا گسترش احساسات ضد عربی را تشویق کند. ایران همچنین مرتباً از حمایت خود از رژیم سوریه یاد می‌کند زیرا معتقد است که حمایتش به محافظت از سوریه در برابر دشمنان عربش کمک می‌کند و در عین حال ملی‌گرایی ایرانی را تقویت می‌کند. علاوه بر این، ایران هم از نظر اقتصادی و هم از نظر اجتماعی در حال مبارزه است. طبقه سیاسی فعلی به طور گسترده فاسد تلقی می‌شود، بنابراین ایرانیان تمایل دارند به چهره‌های بزرگ تاریخی گذشته خود، مانند کوروش کبیر، روی آورند. افرادی که در این بزرگداشت شرکت می‌کنند همچنین می‌دانند که رژیم با هیچ رویدادی که مربوط به دوران پیش از اسلام کشور باشد، مهربان نیست، بنابراین این نیز راهی برای تحریک مقامات حاکم است.

جستارهای وابسته

• کوروش بزرگ