گرمسار

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
گرمسارانا
Aerial View of ENE of Garmsar 26.11.2008 04-21-23.JPG
کشور  ایران
استان سمنان
شهرستان گرمسار
بخش مرکزی
نام(های) قدیمی خوار، خواران، خاریس و خاراکس
مردم
جمعیت ۴۰٬۹۸۵ نفر در سال ۱۳۹۰[۱]
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا ۸۵۰ متر
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۱۸٫۷[۲]
اطلاعات شهری
شهردار یاسر عربی
ره‌آورد خربزه، گوجه سبز «آلوچه»، انجیر و انار
پیش‌شماره تلفنی ۰۲۳
وبگاه www.garmsar.ir
شناسهٔ ملی خودرو ایران ۹۶
تابلوی خوش‌آمد به شهر

گَرمسار یکی از شهرهای استان سمنان و مرکز شهرستان گرمسار است. در قدیم به آن خوار می‌گفتند که یکی از ایالات ملک ری بوده‌است. جمعیت این شهر بر طبق سرشماری سال ۱۳۸۵، برابر با ۳۹٬۵۲۳ نفر بوده است.[۳]

مردم شهر گرمسار فارسی‌زبان هستند.[۴] اما در نقاط دیگر شهرستان گرمسار مانند مرکز و روستاهای بخش ایوانکی، تات‌ها ساکنند و به زبان تاتی صحبت می‌کنند.[۵] شهر ایوانکی مرکز تات‌زبانان استان سمنان است.از دیگر اقوام شهرستان گرمسار می توان به مردمان آذری(اوصانلو ، پازوکی و نفر) ، الیکایی ها ، عرب زبانان ، گیلک های منطقه قالیباف ، کردهای شادلو و قراچورلو و لرهای دیناروند را نام برد.

وجه تسمیه و پیشینه تاریخی[ویرایش]

پیش از اسلام[ویرایش]

نام گرمسار در زمان اشکانیان، «خواران» بوده است. چنان‌که سلوکی‌ها شهری به اسم «خاراکس» در این ناحیه بنا نهادند و سمنانی‌ها نیز امروزه آن را «خواره» می‌گویند. از این منطقه به نام «خاریس» نیز یاد کرده‌اند. در خصوص ریشه اصلی نام «خوار» دو روایت نقل شده است:[۶]

  • به علت آنکه گرمسار در کنار کویر قرار گرفته و نسبت به نقاط همجوار خود پست‌تر است، بدین مناسبت نام «خوار» را بدان نهادند.
  • مفهوم این نام از خورشید و ماه اقتباس شده است و با توجه به اینکه در اوستا، خوار به معنی درخشیدن آمده و از نامهای خورشید و یا ماه، کلمه خوار یا خواره می‌باشد، چنین نتیجه می‌شود که ناحیه «خوار» را سرزمین خورشید درخشان یا ماه تابان نام نهاده بودند.

پس از اسلام[ویرایش]

پس از اسلام، خوار یکی از بلاد معتبر ری به شمار می‌رفت. در سال ۳۲۹ هجری قمری و در زمان سلطنت نصر بن احمد سامانی، ماکان کاکی علیه دولت سامانیان قیام کرد و چند شهر از ایالت قومس و نیز خوار، سمنان و سمنک و ری را تصرف کرد. در زمان حکومت غزنویان و به ویژه سلطنت سلطان مسعود، خراسان و قومس و ری مورد تاخت و تاز طغرل بیک سلجوقی و ترکان غز قرار گرفت و عده‌ای از اهالی سمنان، دامغان، خوار و برخی ده‌های ری جان خود را از دست دادند. بعد از انقراض سلسله غزنویان، تمامی ولایات باختری ایران به تصرف سلجوقیان درآمد و شماری از قلعه‌های اردهان و گردکوه در قومس و گرمسار تسخیر شد. به این ترتیب ناحیه‌ای که خوار نیز جزء آن بود تا آخر سلطنت سلطان سنجر عملاً جزء متصرفات سلجوقیان محسوب می‌شد. در زمان حمله مغول به ایران؛ در سال ۶۱۶ هجری قمری، خوار توسط قشون چنگیز به تصرف مغول‌ها درآمد وهلاکوخان با تخریب و تصرف قلعه‌های فرقه اسماعیلیه، طومار این فرقه را درهم پیچید. ایل خانان مدت‌ها بر این نواحی حکومت کردند تا این که سر به داران با ظهور در خاور ایران علم مخالفت با مغولان را برافراشتند. سربه‌داران شهرهای استرآباد، بسطام، شفاسفان، دامغان، سمنان، خوار و طبران را تصرف کردند. مقارن سال ۷۶۶ هجری قمری عده‌ای از صحرانشینان مغول با تصرف کرمان به نواحی بسطام، دامغان، سمنان، فیروزکوه و خوار تاختند واین مناطق را از قلمرو سر به داران خارج کردند. در سال ۹۰۹ هجری قمری حکومت فیروزکوه و خوار با حمله شاه اسماعیل مؤسس سلسله صفوی از بین رفت. پس از انقراض صفویه به دست افغان‌ها و با ظهور نادرشاه، حوادثی تازه در خوار به وقوع پیوست. آغا محمد خان قاجار پس از شکست لطفعلی خان زند و تأسیس دولت قاجاریه، مقر حکومت خود را به تهران منتقل کرد و برای ایجاد امنیت و حفظ پایتخت از تجاوز ترکمانان، عده‌ای از افراد را از محال خمسه زنجان و دیگر نقاط به خوار فرستاد که در آبادیهای این ناحیه مسکن یافتند. به این ترتیب، منطقه خوار در دوره قاجاریه مورد توجه خاص حاکمان این سلسله قرار گرفت.

گرمسار هم اکنون یکی از مناطق آباد استان سمنان است که با فاصله بسیار کم نسبت به تهران از پتانسیل بالای پیشرفت برخوردار بوده و آینده ایی درخشان خواهد داشت که در برگیرنده شهرهاو روستاهای آباد بسیاری است که روز به روز در حال پیشرفت و آبادانی بیشتر می‌باشند. رودخانه حبله‌رود که از رشته کوه‌های البرز مرکزی سرچشمه می‌گیرد و تنها رودخانه دایمی ایران از مرکز ایران تا به شرق می‌باشد مناطق اطراف گرمسار را سیراب می‌کند. از محصولات اصلی کشاورزی این منطقه، گندم، پنبه، خربزه، انار و انجیر را می‌توان نام برد. در سالهای اخیر گرمسار به علت قرارگیری در شاهراه ریلی شرق به غرب و شمال و نیز جاده اصلی ترانزیتی شرقی غربی کشور و نیز فاصله بسیار اندک خود از پایتخت مورد توجه بسیاری از صنعتگران و سرمایه گذاران قرار گرفته که شهرک‌های صنعتی متعدد آن خود گواهی بر این مدعاست.

در گرمسار قلعه‌ای به نام استوناوند وجود دارد که قدمت آن را بیش از ۳۵۰۰ سال تخمین می‌زنند.[نیازمند منبع] این قلعه در شمال گرمسار کنونی (بن کوه) قرار دارد و نیز جاده سنگفرش که از گرمسار به دل کویر رفته و به کاروانسرای قصربهرام و … می‌رود و از برجسته‌ترین راه‌های زمان صفویه بوده که امروزه نیز آثار آن باقی است. دشت وسیع و زیبای کویری گرمسار که پیشانی کویر مرکزی ایران است دارای جاذبه‌های فراوان طبیعی می‌باشد که به عنوان اولین زیستگاه یوزپلنگ ایرانی نیز شناخته می‌شود. رودخانه داییمی حبله رود و رشته کوه البرز و باغات بن کوه و قله کهلرز (کهن لرز) در شمال و دشت مسطح زیبای کویر در جنوب موقعیت استثنایی برای گرمسار در نزدیکی ۵۰ دقیقه ایی تهران و طبیعت دوستان و نیز سرمایه گذاران فراهم کرده است.

موقعیت جغرافیایی[ویرایش]

 گرمسار غربي ترين شهرستان استان و داراي وسعتي حدود ۵۱۸۲ كيلومتر مربع مي باشد، كه از شمال به دماوند، از غرب به ورامين، از شرق به آرادان و از جنوب به كوير مركزي محدود مي شود.

رودخانه حبله‌رود كه از رشته كوه‌هاي البرز مركزي سرچشمه مي‌گيرد مناطق اطراف گرمسار را سيراب مي‌كند. از محصولات اصلي كشاورزي اين منطقه، گندم، پنبه، خربزه، انار و انجير را مي‌توان نام برد. و مهمترين رشته صنايع دستي اين شهرستان انواع گليم با نقوش و طرح هاي بومي مي باشد.

صنایع دستی و سوغات[ویرایش]

صنايع دستي و سوغات اين شهرستان همچون ديگر شهرستانهاي استان از رونق و تنوع بسيار زيادي برخوردار است؛از جمله اين صنايع مي‌توان از قالي بافي، گليم بافي، جاجيم بافي، پارچه بافي، خرجين بافي و سفال گري ، منبت كاري ، معرق كاري نام برد ، گليم بافي گرمسار توانسته در بازارهاي جهاني طرفداران زيادي را به خود اختصاص دهد.

از سوغات اين شهرستان مي توان از خربزه هاي شيرين و صاداراتي آن نام برد كه در كوير گرمسار كشت مي شود و همچنين در بخش ايوانكي كه نوع خاصي به نام سوسكي وجود دارد همچنين محصولات لبني خالص و انار و رب انار كه بسيار مورد توجه مي باشد.

جاهای دیدنی[ویرایش]

  • جاذبه های تاریخی:
قصر بهرام گور

قصر بهرام گور:

در جنوب گرمسار و در دامنهاي شمالي سياه كوه خرابه هايي قرار كرفته اند كه افراد محلي به آن قصر ميگويند .اين كاروانسرا از مهم ترين بناهاي سياهكوه مي باشد كه با پلان مستطيل شكل ساخته شده است كه مصالح عمده جهت ساخت اين كاروانسرا سنگ مي باشد و در بخشهايي نيز از آجر استفاده شده است،بناي بيروني اين قصر چهار گوش و داراي چند برج با دو دروازه شمالي و جنوبي است و روكار آن از سنگهاي بزرگ آهكي صيقل شدة سفيد رنگ است كه از كوههاي مجاور آورده شده‌اند. اطراف اين قصر شش برج بنا شده و سر در آن سنگ بزرگ يكپارچه است. در دو طرف سردر ساختمان دو اتاق كوچك وجود دارد كه گويا قراولخانه محسوب مي‌شده است. در كنار مدخل قصر سنگ‌هايي قرار داده بودند كه پاشنة درِ ورودي در سوراخ آنها مي‌چرخيد. درون بنا محوطة بزرگي است كه گرداگرد آن بيست اتاق كوچك و يك در بدون روزن با پوشش گچي قرار گرفته است.نكته مهم و قابل توجه در اين بنا ، نحوه تهيه آب موردنياز ساكنان آن بوده است : آب به وسيله دو مجراي روي هم ، كه مجراي زيرين از لوله‌هاي سفالين و ديگري مانند نهري سنگي از تخته سنگ‌هاي سفيد يكپارچه ساخته شده بود ، به بنا منتقل مي‌شد . اين آب مصرفي از چشمه شاه دامنه سياه كوه به استخرهاي بزرگ مقابل بنا منتقل مي‌شد . ساختمان اين نهر آب ، براي بينندگان بسيار جالب و شگفت‌انگيز است و بناي آن يكي از شاهكارهاي عصر خود به شمار مي‌رود . اين بنا كه در دوره صفويه تعمير اساسي شد ، به بناي شاه ‌عباسي معروف شده است؛ در پشت ساختمانهاي درون حياط , به صورت غلام گردشي و مكاني براي خواب و پخت و پز و طويله هاي بزرگي براي چار پايان ديده مي شود. زمان ساخت اين قصر بدرستي مشخص نمي باشد ودر بدنه كنار دروازة شماي جاي خالي يك كتيبه به چشم مي خورد . از قرائن چنين به نظر مي آيد كه بناي كنوني بر شالوده يك بناي ويرانه باستاني گذاشته شده است . سفال هايي كه از اطراف اين بنا به دست آمده به احتمال قوي از دورة تيموري و نشانة آن است كه اين بنا پيش از صفويه برپا بود.[۷]

قصر عین الرشید:

اين قصر در دو كيلومتري شمال قصر شاه عباسي قصر بهرام و در قسمت مياني فاصله درياچه نمك وكوير بزرگ قرار گرفته است . يك چشمه بزرگ كه پراز آب شيرين است بين كاروانسرا و پست نگهباني شكارگاه واقع شده كه آب آن از طريق جوبي كه هنوز هم آثار آن باقي است به باغ درون حصار كاخ ميرفته تا درختان و گل ها را سيراب كند. خرابه هاي قصر و باغ امروز پوشيده از خارهاي بياباني است كه به جاي درختان و گياهان زيباي گذشته روييده اند.

بناي عين الرشيد از خارج ۸۶ متر طول و حداكثر ۴۷ متر عرض دارد و مشتمل بر دو حياط بزرگ است كه حياط اصلي ۵۱.۵ متر طول و ۴۷ متر عرض دارد . معبر ورودي به حياط اصلي به شكل ايواني به طول ۹.۷ و عرض ۵.۴ متر در جبهه جنوبي حياط اصلي بنا شده است.

در دو طرف ايوان ورودي دو تالار وجود دارد كه هريك پنج در به حياط قصر دارند . ارتفاع هر دو تالار ۵.۲۰ متر است . در باريكه كناري هر دو تالار دو اتاق مستطيل شكل قرار دارد كه اين اتاق به تالار ها راه ندارند و مخصوص خدمه بوده اند . نظير اين اتاقها در جبهه جنوبي حياط نيز وجود دارد كه به تالار هاي جنوبي راه دارند.

قصر حرم سرا:

در يك كيلومتري جنوب شرقي قصر شاه عباسي يا قصر بهرام , يك بناي ديگر صفوي به چشم مي خورد كه حرمسرا ناميده ميشود و ظاهرا در هنگام مسافرت خاندان سلطنتي، حرمسرا و در ساير مواقع محل سكونت شكارچيان سلطنتي بوده است.

آب آشاميدني اين بنا از چشمه هاي واقع در دامنة سياه كوه، توسط يك كانال و پس از عبور از يك دره به استخري در بيرون جبهه جنوبي حرمسرا مي رسيد و پس از پر كردن آن از طريق كانالي ديگر به حوضي درداخل حرمسرا منتقل مي‌شد.

قصر حرم سرا

در نيمه جنوب غربي حرمسرا، يك تالار بزرگ و در شمال آن تالار دو ايوان وجود دارد. در شمال ايوانها دو اتاق بنا شده است، كه ابتدا وجود نداشته ولي بعد ها به بنا افزوده شده است. تالارهاي موجود در ضلع شمال كاملاً منهدم شده اند و چنين به نظر ميرسد كه زلزله اي شديد باعث انهدام آها شده است.

قلعه استوناوند:

قلعه استوانوند

ياقوت حموي در سال ۶۱۳ ه.ق اين قلعه را ديده و عمر آن را تقريباٌ سه هزار سال مي داند، در دوران شاهان قبل از اسلام اين قلعه در دست مغان بوده است، قلعه استوناوند بر فراز تيغه هاي بلند دامنه جنوبي كوهستان البرز استوار شده و بقاياي برج و باروي پيرامون آن پهناي دره حبله رود و راه قديمي كناره رود را در ميان گرفته است، برج هاي ديده باني اين دژ برتمامي طول دره و كناره هاي جنوبي رودخانه تا اراضي هموار حاشيه شمالي كوير ناظر است؛ ذكاوت و توانايي سازندگان در ساخت اين دژ چنان بوده است كه مسير صعب العبور آن را با طراحي و معماري وكاستن و افزودن بر جسم كوه صد چندان كرده است.

جاده سنگفرش:

جاده سنگ فرش

جاده‌ي دست‌ساز سنگ‌فرش كه با سنگ‌‌هاي تراش‌خورده روي بستر كوير گرمسار ساخته شده، بطول ۳۵ كيلومتر و عرض ۵ متر در مسير شاهراه تاريخي اصفهان – ساري در دوره صفوي براي سهولت رفت وآمد كاروانيان كه در اين مسير به باتلاقها و نمك زارهاي جنوب گرمسار برخورد مي نمودند احداث شده است تا كاروانها را از گزند سيلاب‌ها و زمين‌هاي گل‌آلود و چسبناك در فصول بارش حفظ كرده، روي اين جاده بقاياي دو پل سنگي هنوز مشاهده مي‌شود كه از تعداد دهنه‌هاي پل مي‌توان حدس زد كه هنگام بارندگي‌به ويژه در فصول بهار و پاييز چه سيلابي در اين دشت وسيع به راه مي‌افتد، اين جاده به صورت گرده ماهي و در دوطرف آن كانالهاي كوچكي ساخته شده كه آبريز جاده مي باشد البته لازم به توضيح است كه كانالهاي مجاور جاده از بين رفته است،شالوده جاده از آك و ماسه و بعضاً از خاكستر مي باشد، بنا بر شواهد موجود و مطالعات انجام شده عموماٌ اين سنگها به وسيله شتر از كوههاي سياه كوه به محل آورده شده است.

آب انبار بزرگ گرمسار                                                                                                                                                                   

  • جاذبه های طبیعی:

بنه کوه:

منطقه نمونه گردشگري 'بنه كوه' در شمال شهر گرمسار واقع شده است. اين منطقه به دليل قرار داشتن بر سر راه باستاني گرمسار(خوار) به مازندران، از نظر تاريخي و نظامي داراي اهميت ويژه اي بوده است. وجود قلعه باستاني' استوناوند'، 'ريگ تپه' و 'قلعه گبري' از جاذبه هاي اين منطقه است. به دليل قرار داشتن بنه كوه در بخش انتهايي رودخانه 'حبله رود'، در اين منطقه انواع پرندگان و ماهي ها زيست مي كند و آن را به منطقه اي براي جذب گردشگر تبديل كرده است.

مشاهیر[ویرایش]

مراکز علمی[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

نگارخانه[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰». معاونت برنامه‌ریزی استانداری خراسان جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران)، ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  2. سالنامه آماری استان سمنان ۱۳۸۶
  3. پایگاه اینترنتی مرکز آمار ایران
  4. اقوام و زبان مردم ساکن در استان سمنان
  5. منطقه ایوانکی: تاتی با گویش دماوندی
  6. مهرالزمان نوبان. نام مکان‌های جغرافیایی در بستر زمان. چاپ اول. تهران: انتشارات ما، ۱۳۷۶. ۱۹۸. شابک ‎۹۶۴-۶۴۹۷-۰۰-۴. 
  7. استانداری سمنان

منابع[ویرایش]

مختصات و ارتفاع گرمسار در وبگاه Fallingrain