فاجعه منا (۱۳۹۴)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
فاجعه منا - ۱۳۹۴/۰۷/۰۲
Intersection of streets 204 and 223 - 2015 Mina stampede.png
تقاطع خیابان ۲۰۴ و ۲۲۳ محل سانحه منا در نزدیکی جمرات
تاریخ ‎۲ مهر ۱۳۹۴ (۲۴ سپتامبر ۲۰۱۵ م)
موقعیت سرزمین منا، مکه، عربستان سعودی عربستان سعودی
مختصات ۲۱°۲۴′۴۸″ شمالی ۳۹°۵۳′۳۶″ شرقی / ۲۱.۴۱۳۳۳° شمالی ۳۹.۸۹۳۳۳° شرقی / 21.41333; 39.89333
علت مورد بحث، در حال بررسی
کشتگان برآوردها:
آمار رسمی عربستان ۷۶۹
خبرگزاری فرانسه ۲٬۲۳۶ نفر
آسوشیتد پرس ۲٬۴۲۶ نفر
گزارش‌های جداگانهٔ کشورها ۲٬۴۳۱ نفر
گم‌شدگان ۴۲۷

فاجعه منا در ۲ مهر ۱۳۹۴ برابر با ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۵ میلادی و ۱۰ ذیحجه ۱۴۳۶ قمری همزمان با عید قربان در مراسم رمی جمرات در «خیابان ۲۰۴» نزدیک تقاطع آن با «خیابان ۲۲۳»، در منطقهٔ منا،[۱] شهر مکه، عربستان سعودی رخ داد.[۲] ازدحام حجاج باعث کشته شدن دست‌کم ۲٬۲۳۶ نفر شد.[۳] هنوز آمار دقیق تلفات این حادثه رسماً اعلام نشده است. مقامات رسمی عربستان ۲ روز پس از وقوع حادثه تعداد جانباختگان را ۷۶۹ نفر اعلام کردند.[۴][۵][۶][۷] بر اساس مجموع آمار استخراج‌شده از گزارش‌های جداگانهٔ کشورها، تعداد فعلی جانباختگان ۲٬۴۳۱ نفر است.

تعداد جانباختگان ایرانی در این حادثه ۴۶۴ نفر اعلام شده[۸][۹][۱۰][۱۱] که تمامی مفقودان حادثه تا تاریخ ۱۶ دی ۱۳۹۴ شناسایی شدند و ۴۲ قربانی دیگر در قبورالشهدای مکه دفن شده‌اند.[۱۲][۱۳] در پی این حادثه، ۳ روز عزای عمومی توسط سید علی خامنه‌ای در ایران اعلام شد.[۱۴][۱۵][۱۶][۱۷] این حادثه منجر به برآشفتگی طایفه‌ای بین دو دشمن منطقه عربستان وهابی و ایران شیعه شد که یکی از دلایل اساسی این برآشفتگی روابط، نا آرامی‌های خاورمیانه مانند جنگ داخلی سوریه و جنگ داخلی یمن بوده است.[۱۸][۱۹][۲۰] ایران با ۴۶۴ جانباخته، بیشترین کشتهٔ شناسایی‌شده را در آسیا داشته‌است.[۲۱][۲۲] بر اساس آمار به دست آمده، مالی با ۳۱۲، نیجریه با ۲۷۴، مصر با ۱۹۰، بنگلادش با ۱۳۷ و اندونزی با ۱۲۹ جانباخته پس از ایران بیشترین تلفات را داشته‌اند.

این واقعه مرگبارترین رویداد تاریخ حج است.[۲۳][۲۴][۲۵] واقعهٔ سال ۱۹۹۰ دیگر حادثه حج با بیش از هزار کشته بود که در آن ۱۴۲۶ زائر جان باختند. رویداد سال ۱۹۹۰ هم در مسیر رمی جمرات اتفاق افتاد. رمی جمرات چندین بار دیگر نیز چندصد کشته به‌جا گذاشته‌است؛ از جمله، در سال ۲۰۰۶ میلادی، بیش از ۳۶۰ نفر از حجاج بر اثر ازدحام جمعیت هنگام اجرای مراسم رمی جمرات کشته شدند.[۲۶] این واقعه در پی مذاکرات سازمان حج و زیارت جمهوری اسلامی ایران با مسئولان عربستان، به دلیل "استمرار کارشکنی‌های دولت سعودی" منجر به لغو شدن سفر حج برای ایرانیان در سال ۱۳۹۵ شد.[۲۷][۲۸][۲۹]

سید علی خامنه ای در پیامی در آستانه فرارسیدن موسم حج در ۱۵ شهریور ۱۳۹۵ با مقصر خواندن حکام سعودی در این فاجعه، از ممانعت مسئولان سعودی در تشکیل هیئت حقیقت‌یاب بین‌الملل اسلامی برای آشکار شدن زوایای پنهان این فاجعه انتقاد کرد.[۳۰][۳۱]

آمار تلفات[ویرایش]

ملیت قربانی‌ها
ملیت جانباخته مفقود منبع
 افغانستان ۲ ۶ [۳۲]
 الجزایر ۴۶ ۳ [۳۳]
 بنگلادش ۱۳۷ ۵۳ [۳۴]
 بنین ۵۲ ۴۱ [۳۵]
 بورکینافاسو ۲۲ ۷ [۳۶]
 بوروندی ۱ ۶ [۳۷]
 کامرون ۱۰۶ ۲۸ [۳۸][۳۹]
 چاد ۵۲ ۵۰ [۴۰]
 چین ۴ ۰ [۴۱]
 جیبوتی ۲ ۳ [۴۲]
 مصر ۱۹۰ ۴۵ [۴۳][۴۴]
 اتیوپی ۵۳ ۰ [۴۵]
 گامبیا ۲ ۰ [۴۶]
 غنا ۱۷ ۱۷ [۴۷]
 هند ۱۱۴ ۱۰ [۴۸]
 اندونزی ۱۲۹ ۰ [۴۹]
 ایران ۴۶۴ ۰ [۱۲][۱۳]
 عراق ۱ ۰ [۵۰]
 ساحل عاج ۵۲ ۷ [۵۱]
 اردن ۲ ۱ [۵۲]
 کنیا ۱۲ ۰ [۵۳]
 لبنان ۱ ۰ [۵۴]
 لیبی ۱۰ ۷ [۵۵]
 مالزی ۱ ۰ [۵۶]
 مالی ۳۱۲ ۳۴ [۵۷][۵۸]
 موریس ۵ ۰ [۵۹]
 مراکش ۴۲ ۱ [۶۰]
 میانمار ۶ ۵ [۶۱]
 هلند ۱ ۰ [۶۲]
 نیجر ۷۸ ۴۱ [۶۳]
 نیجریه ۲۷۴ ۴۳ [۶۴][۶۵]
 عمان ۱ ۰ [۶۶]
 پاکستان ۸۳ ۷ [۶۷][۶۸]
 فیلیپین ۱ ۰ [۶۹]
 سنگال ۶۲ ۰ [۷۰]
 سومالی ۸ ۰ [۶۲]
 سری‌لانکا ۱ ۱ [۷۱]
 سودان ۳۰ ۲ [۷۲]
 تانزانیا ۳۲ ۷ [۷۳]
 تونس ۱۵ ۰ [۶۰]
 ترکیه ۷ ۰ [۷۴]
 اوگاندا ۱ ۲ [۷۵]
مجموع ۲٬۴۳۱ ۴۲۷
آمار رسمی عربستان ۷۶۹ [۷۶]

کمترین آمار گزارش شده از تلفات ۲٬۲۳۶ نفر است[۳] در حالی که خبرگزاری آسوشیتد پرس کشته شدن ۲٬۴۲۶ نفر[۷۷] را تأیید کرده است. رسانه‌های ایرانی نیز به نقل از سعید اوحدی، رئیس سازمان حج و زیارت، شمار کلی جانباختگان را حدوداً ۷۷۰۰ نفر گزارش کرده‌اند[۷۸][۷۹] و با استناد به آمار غیررسمی و مشاهدات میدانی[۸۰][۸۱] اعلام کرده‌اند این آمار به بیش از ۸۰۰۰ نفر خواهد رسید.[۸۲][۸۳][۸۴][۸۵][۸۶][۸۷]

برخی خبرگزاری‌های ایرانی[۸۸] و غیرایرانی[۸۹][۹۰][۹۱][۹۲] در تاریخ ۷ مهر اعلام کردند که معاون وزیر بهداشت عربستان، حمد بن محمد الضویلع، طی خبری در پایگاه رسمی وزارت بهداشت عربستان مجموع آمار کشته شدگان این حادثه را بر اساس عکس‌های دریافت شده از جانباختگان فاجعه، ۴۱۷۳ نفر ذکر کرده بود. این خبر از جانب منابع رسمی تکذیب شد.[۹۳][۹۴][۹۵][۹۶][۹۷][۹۸][۹۹] خبرگزاری‌های منتشرکننده این خبر ادعا کردند که اخبار از سایت وزارت بهداشت عربستان حذف شده است و این ماجرا، بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های فارسی‌زبان داشته است.[۱۰۰][۱۰۱][۱۰۲] سی‌ان‌ان عربی نیز ضمن بیان این که در این خبر از واژهٔ «کشته‌شدگان» استفاده شده است و رسانه‌های عربستان از این واژه برای قربانیان حج استفاده نمی‌کند، درستی این خبر را تأیید نکرد.[۱۰۳] پایگاه خبری اینترنشنال بزینس تایمز نیز احتمال داد که این خبر ممکن است به دست یک هکر در سایت وزارت بهداشت عربستان قرار گرفته باشد.[۱۰۴]

برخی پایگاه‌های خبری در تاریخ ۲۳ مهر ۱۳۹۴ آمار جانباختگان فاجعهٔ منا را به استناد سندی که ادعا می‌شود از وزارت بهداشت عربستان افشا شده، ۷۴۷۷ نفر اعلام کردند.[۱۰۵][۱۰۶][۱۰۷][۱۰۸][۱۰۹][۱۱۰][۱۱۱][۱۱۲] پایگاه خبری مصری البدیل نیز این آمار را تأیید کرده است.[۱۱۳][۱۱۴][۱۱۵][۱۱۶][۱۱۷][۱۱۸][۱۱۹][۱۲۰][۱۲۱][۱۲۲]

کشورهای کشته‌داده بر پایه تعداد قربانی

مقامات[ویرایش]

ملیت نام منبع
 نیجریه تیجانی المسکینی (جانباخته)
حاجیا بیلکیسو یوسف (جانباخته)
الحاجی عباس ابراهیم سامبو (جانباخته)
جاستیک عبدالغدیر جگا (جانباخته)
جاستیک موسی حسن الکالی (جانباخته)
انگر بلو جیدان حما (جانباخته)
[۱۲۳][۱۲۴]
 پاکستان اسد مرتضی گیلانی (جانباخته) [۱۲۵]
 ایران غضنفر رکن آبادی (سفیر سابق ایران در بیروت)[۱۲۶] (جانباخته)

محمدصادق اخوان (معاون مرکز شورای حل اختلاف قوه قضائیه) [۱۲۷]
محمدرحیم آقایی‌پور (سفیر سابق ایران در اسلوونی) (جانباخته)
احمد فهیما (معاون ادارهٔ تشریفات وزارت خارجه) (مفقود)
حسن حسینی مقدم (سرکنسول ایران در مرو) (مفقود)


مهدی صفری (سفیر سابق ایران در چین) (مفقود)
مرجان نازقلیچ (فرماندار بندرترکمن) (جانباخته[۱۲۸])

[۱۲۹]

جغرافیای منا[ویرایش]

سرزمین منا در سال ۲۰۰۹

سرزمین منا، دره‌ای در شرق مکه، احاطه شده بین رشته کوهی، به درازای تقریبی ۴٫۱۰۰ متر، و بیشترین ارتفاع حدود ۱٫۷۰۰ متر، و کم‌ترین ارتفاع نرسیده به ۴۰۰ متر است. مساحتی که از لحاظ دینی برای مسلمانان اهمیت دارد حدود ۷٫۸۲ کیلومتر مربع است که مساحت قابل استفاده از آن ۴٫۸ کیلومتر مربع که مساوی با ۶۱٪ از کل مساحت است و ۳۹٪ غیرقابل استفاده ناهمواری‌های خشن است. در روزهای مرسومات حج که در هر سال برگزار می‌شود و طولانی‌ترین مدت آن ۶ روز است، نزدیک به دو میلیون زائر را در خود جا می‌دهد که علاوه بر کارگران و خدمت‌رسانان گوناگون، این عدد به ۳ میلیون می‌رسد. این شرایط، در روزهای حج این مکان را به کم‌ترین مساحت پرجمعیت جهان تبدیل می‌کند.[۱۳۰]

علت حادثه[ویرایش]

روزنامه الدیار، حرکت کاروان محمد بن سلمان، جانشین ولیعهد سعودی، پسر شاه و وزیر دفاع سعودی در مرکز مِنا، علت احتمالی تغییر حرکت زائران کعبه در سرزمین مِنا گفته است.[۱۳۱][۱۳۲] سرلشکر منصور الترکی سخنگوی رسمی وزارت کشور عربستان، در پاسخ به این مسئله گفت: «بعضی‌ها تلاش می‌کنند که حادثهٔ ازدحام در منا را به عبور کاروان‌ها نسبت دهند؛ و این اولین‌بار نبوده و درست نیست و هیچ ربطی بین بخش‌های اقامت مسؤلان عالی‌رتبه و بین مکان این حادثه وجود ندارد. برنامه‌ریزی ما بسیار دقیق است و تمامی اماکنی که مربوط به ادای رسوم حج می‌شود را در بر می‌گیرد... هر سال با مسؤلان کاروان‌های عازم حج کشورهای گوناگون تقسیم کار می‌کنیم و برای توضیحات در مورد برنامهٔ رمی جمرات که طرح‌ریزی کرده‌ایم، با آنان کنفرانس برگزار می‌کنیم و حوادث در لحظه روی می‌دهد و اگر به کم‌کاری و خللی در برنامه‌هایمان مواجه شدیم در برطرف کردن آن درنگ نمی‌کنیم...».[۱۳۳] رسانه‌های ایرانی، ویدیویی در یوتیوب با عنوان «عبور کاروان امیر خالد فیصل، امیر منطقهٔ مکه از منا»، که در سه سال قبل از این حادثه در آن سایت بارگذاری شده‌بود را برای پوشش تصویری این خبر به نمایش گذاشتند.[۱۳۴][۱۳۵]

مقامات عربستان، اعلام کردند که ازدحام و تبعیت‌نکردن زائران از دستورالعمل‌ها علت اصلی حادثه بوده‌است،[۱۳۶] فارس نیوز می‌نویسد، بسته‌شدن یک مسیر و هدایت زائران به مسیری که درِ آن بسته بود، نشان می‌دهد علت اصلی حادثه، تصمیم غلط برگزارکنندگان مراسم بوده‌است.[۱۳۷]

به گفتهٔ یک شاهد عینیِ ایرانی، حادثه در خیابانی که عمدتاً ایرانی‌ها، افریقایی‌ها، هندی‌ها و پاکستانی‌ها به سمت جمرات حرکت می‌کنند کاملاً وضعیت غیرعادی محسوس بوده و به‌هم‌خوردن حال حجاج از ازدحام، ترافیک، نبودِ آب آشامیدنی و بسته‌بودن راه‌های خروجیِ خیابان به‌سمت جمرات شرایط ایجاد مرگ حجاج را رقم زد.[۱۳۸]

تشییع قربانیان در دانشگاه تهران - مهر ۱۳۹۴

روزنامهٔ الشرق‌الاوسط، به نقل از یکی از مسئولان کاروان حج ایران، که نامش را افشا نکرده، نوشته‌است: در روز حادثه ۳۰۰ زائر ایرانی بدون توجه به برنامه‌ریز ی‌ها عازم مراسم رمی جمرات شده‌اند و برخورد آنها در خیابان ۲۰۴ با زائرانی که طبق برنامه و در کاروان‌های خود عازم مراسم رمی جمرات شده‌اند، باعث این حادثه بوده است. این ۳۰۰ زائر ایرانی بر خلاف برنامه‌ریزی‌ها در روز حادثه به چادرهای محل استقرار خود نرفته‌اند و مستقیماً و «سرخود» عازم مراسم رمی جمرات شده‌اند که این اقدام آن‌ها باعث ایجاد اختلال و برخورد دو گروه در مسیر متفاوت در خیابان ۲۰۴ شده است.[۱۳۹] خبرگزاری فارس در پاسخ می‌نویسد: کسانی که در سالهای اخیر در حج تمتع حضور داشته‌اند بخوبی می‌دانند که اصلاً راه بازگشت به عقب وجود ندارد؛ لذا امکان نداشته که ۳۰۰ ایرانی برعکس بقیه حرکت کنند. گذشته از این، این حادثه در صبح روز عید اتفاق افتاد، یعنی هنوز کسی رمی نکرده بود که بخواهد بازگردد. چرا حجاج ایرانی باید بر عکس بقیه حرکت می‌کردند و رمی نکرده بازمی گشتند؟!. این خبرگزاری در ادامه می‌نویسد:در سالهای گذشته امکان حرکت معکوس وجود نداشت و راه‌های رفت و برگشت نیز از هم جدا بود. آیا امسال این امکان وجود داشت؟ هرگز امکانی برای بازگشت و خلاف دیگران حرکت کردن نبود. ضمن اینکه محل وقوع فاجعه تقریباً در اواخر منا قرار دارد و دلیلی هم برای بازگشت کسی نبوده است. همه برای رمی به سمت جمره می‌رفتند.[۱۴۰] روزنامهٔ آفرینش در پاسخ به این مسئله می‌نویسد: مگر نیروهای امنیتی و انتظامی سعودی در آنجا چکار می‌کرده‌اند که یک عده توانسته‌اند به قول سعودی‌ها «سرخود» حرکت کنند؟ مگر نه این است که مأموران سعودی در آن روز، وظیفه‌ای جز برقرار نظم و جلوگیری از حرکت‌های خارج از نظم ندارند؟ از همه این‌ها گذشته، با توجه به وجود ۲۴ ساعته دوربین‌های مداربسته در تمام مسیر، اگر واقعاً این گونه است، فیلم‌های مربوطه را پخش کنند.[۱۴۱]

سی‌ان‌ان تداخل بین گروه حاجیانی که از رمی جمرات بازمی‌گشتند و کسانی به سمت آن می‌رفتند و فشاری که این دو دسته از طریق هل‌دادن به هم وارد می‌کردند را علت وقوع این حادثه عنوان کرده‌است. هم‌چنین، عجله‌داشتن حجاج برای رفتن به رمی جمرات در ساعات آغازین روز و جمعیت زیاد و گرمای شدید (۴۳ درجه) از عوامل مؤثر بر وقوع این فاجعه یاد شده‌است.[۱۴۲]

وال‌استریت جورنال، طی گزارشی از به‌هم‌ریختگی وزارت حج عربستان به‌عنوان مسئول اصلی برگزاری مراسم حج و استعفای دست‌کم پنج تن از مقامات ارشد وزارت حج در چند ماه گذشته به‌علت اختلافات داخلی با معاون وزیر جدید خبر داده‌است. به نوشتهٔ این روزنامه، این مقامات، که ده‌ها سال تجربه داشته‌اند، اعضای واحدی موسوم به واحد اعزام بوده‌اند، که وظیفه‌اش سازماندهی حرکت زوار از مِنا به جمرات است.[۱۴۳]

واکنش‌ها[ویرایش]

اعتراض طلاب استان تهران به مدیریت حج، در مدرسه عالی مطهری

سید علی خامنه‌ای طی نامه‌ای رسمی ضمن اعلام تسلیت به خانواده‌های جانباختگان و اعلام ۳ روز عزای عمومی که در طول سالهای رهبری وی؛ اعلامش از جانب او بی‌سابقه بوده است؛ در مورد این فاجعه نسبت به دولت سعودی گفت:[۱۴۴]

دولت سعودی موظف است مسئولیت سنگین خود را در این حادثهٔ تلخ پذیرفته و به لوازم آن به قاعدهٔ حق و انصاف عمل کند. مدیریت غلط و اقدامات ناشایسته که عامل این فاجعه بوده نباید از نظر دور بماند.

طلاب حوزه علمیه استان تهران در اعتراض به این فاجعه و فجایع مشابه حج در عربستان سعودی و اعلام تسلیت به خانواده‌های عزادار، در مدرسه عالی مطهری جمع شدند و خواستار تعلق مدیریت حج از جانب دولت سعودی به تمامی کشورهای اسلامی شدند. آنان اعلام کردند:دولت عربستان نمی‌تواند مراسم حج را مدیریت کند و در این مورد باید شورایی با حضور نمایندگان کشورهای اسلامی به منظور جلو گیری از فجایع دیگر و مدیریت بهتر حجاج تشکیل شود.[۱۴۵][۱۴۶]

چندی بعد سید علی خامنه‌ای در نشستی، کشور عربستان سعودی را در صورت عدم همکاری تلویحاً تهدید نظامی کرد.[۱۴۷] صادق زیباکلام گفت «حادثه منا مستمسک و بهانه مناسبی شد برای بسیاری از ایرانیان تا دق‌ودلی‌شان را بر سر اعراب خالی کنند.» [۱۴۸] در ادامه گفت که «جالب است نه مردم عادی و نه مسئولین در ایران هیچ تردیدی در خصوص اسباب و علل و دلیل یا دلایل به وجود آمدن تراژدی منا نداشتند. آنان در ایران و صدها کیلومتر دورتر از منا «دقیقاً» می‌دانستند که علت آن حادثه کدام بوده.» [۱۴۸] سید علی خامنه ای در سخنرانی 17 شهریور در میان خانواده های قربانیان منا، دولت سعوی را یک دولت خبیث ملعون معرفی کرد و خواستار آن شد که کمیته ای حقیقت یاب تشکیل شده از هیئت بین‌المللی حادثه منا را بررسی کنند.[۱۴۹] حسن روحانی نیز مشکل ایران با دولت سعودی را صرفاً مسائل حج ندانست و َآن را فراتر دانسته است.[۱۵۰]

شکایت از عربستان به لاهه[ویرایش]

جمعیت دانشجویی حقوق بشر جمهوری اسلامی ایران با صدور بیانیه‌ای و تنظیم شکایت نامه‌ای به دیوان لاهه، خواستار رسیدگی بین‌المللی به فاجعه منا شد. این جمعیت دانشجویی اعلام کرد شکایت رسمی از دولت عربستان سعودی با توجه به نقض حقوق بشر و همین‌طور در مورد فاجعه منا و مکه تنظیم نموده و تقدیم دادگاه لاهه کرده است. لازم است ذکر شود این اولین نهادی است که از عربستان در مورد فاجعه منا شکایت رسمی کرده است.[۱۵۱]

تشییع[ویرایش]

نخستین مراسم تشییع مربوط به ۸ تن از کشته شدگان فاجعه منا بود که در تاریخ ۱۲ مهر ۱۳۹۴ از دانشگاه تهران برگزار شد؛ در جریان این مراسم تشییع‌کنندگان در هنگام همراهی تابوت‌ها، شعارهایی بر ضد دولت سعودی سر دادند. همچنین مراسم تشییع علاوه بر تهران در شهرهای دیگر از جمله مشهد نیز برگزار شد.[۱۵۲][۱۵۳][۱۵۴]

به گفتهٔ حسن هاشمی، وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایران، با رضایت خانواده هفت نفر از جان باختگان، پیکرهای آنان در مکه دفن شده‌است.[۱۵۵]

در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی ایران جانباختگان این فاجعه به عنوان "شهدای منا" شناخته می شوند.[نیازمند منبع]

حوادث مشابه[ویرایش]

حادثهٔ ازدحام ۱۳۹۴ نخستین حادثه از این دست نبوده و در ۲۵ سال اخیر، دست‌کم نهمین حادثه بوده‌است.

  • ۱۹۹۰؛ پس از خرابی سیستم تهویه، به‌سبب خفگی، ۱۴۲۶ حاجی مردند.
  • ۱۹۹۴؛ در ازدحام هنگام رمی جمرات، ۲۷۰ حاجی جان خود را از دست دادند.
  • ۱۹۹۸؛ در شلوغی هنگام رمی جمرات، بیش از ۱۱۸ حاجی کشته و بیش از ۱۸۰ نفر مجروح شدند.
  • ۲۰۰۱: در هنگام رمی جمرات، به‌دلیل ازدحام، ۳۵ نفر درگذشتند.
  • ۲۰۰۳؛ ۱۴ حاجی در شلوغی رمی جمرات مردند.
  • ۲۰۰۴؛ در ازدحام رمی جمرات، ۲۵۱ نفر کشته شدند.
  • ۲۰۰۵؛ سه نفر در شلوغی رمی جمرات کشته شدند.
  • ۲۰۰۶؛ در هنگام رمی جمرات در مِنی، ۳۶۴ حاجی جان خود را از دست دادند.[۱۵۶]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. سبق تحدیث
  2. "Hajj stampede: At least 717 killed in Saudi Arabia". BBC News. Retrieved 24 September 2015. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ Iran says tests will show cause of diplomat's death in Saudi
  4. وزیر الصحة السعودی: عدد ضحایا حادث تدافع مشعر منی ارتفع إلی 769 حالة
  5. منسوبی وزارة الصحة on Twitter: "وزیر الصحة: ارتفاع حصیلة حادث منی إلی 769 حالة وفاة و 934 إصابة.. وحج هذا العام خالی من الأوبئة والأمراض المحجریة. #صحة #وزارة_الصحة"
  6. خالد المطرفی on Twitter: "وزیر الصحة: ارتفاع حصیلة حادث منی ...
  7. وزیر الصحة السعودی: ارتفاع وفیات حادث التدافع إلی 769 - العربیة.نت | الصفحة الرئیسیة
  8. "لیست جان باختگان ایرانی حادثه منا". پایگاه خبری سازمان حج و زیارت. 28 September 2015. Retrieved 28 September 2015. 
  9. "جدیدترین لیست ۴۶۵ قربانی ایرانی فاجعه منا منتشر شد". خبرگزاری فارس. 1 October 2015. Retrieved 15 October 2015. 
  10. خبرگزاری فارس نام علیرضا رفیعی را در میان جانباختگان ایرانی گزارش کرده که این نام در فهرست رسمی پایگاه اطلاع‌رسانی سازمان حج و زیارت ثبت نشده است.
  11. "آمار نهایی جان‌باختگان فاجعه خونین مِنا به‌تفکیک استان‌ها+ اسامی کامل و نمودار". خبرگزاری تسنیم. 1 October 2015. Retrieved 1 October 2015. 
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ همه مفقودان جانباخته فاجعه منا شناسایی شدند
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ شناسایی همه مفقودان ایرانی فاجعه منا
  14. «پیام در پی فاجعه مصیبت‌بار کشته و زخمی شدن هزاران نفر از حجاج در سرزمین منا». پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای، ۲ مهر ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۴ مهر ۱۳۹۴. 
  15. «رهبر انقلاب: دولت سعودی موظف است مسئولیت سنگین خود را در این حادثه تلخ بپذیرد/مدیریت غلط عامل این فاجعه بود». خبرگزاری فارس، ۲ مهر ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۴ مهر ۱۳۹۴. 
  16. «آیت‌الله خامنه‌ای: دولت سعودی مسئول فاجعه منا». پرس‌تی‌وی، ۲ مهر ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲۴ مهر ۱۳۹۴. 
  17. «مدیریت غلط و اقدامات ناشایست عامل فاجعهٔ منا بود/ ۳ روز عزای عمومی». خبرگزاری مهر، ۲ مهر ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۲ مهر ۱۳۹۴. 
  18. Hubbard, Ben (25 September 2015). "Hajj Tragedy Inflames Schisms During a Pilgrimage Designed for Unity". The New York Times. Retrieved 1 October 2015. 
  19. Black, Ian; Weaver, Matthew (25 September 2015). "Iran blames Saudi leaders for hajj disaster as investigation begins". The Guardian. Retrieved 1 October 2015. 
  20. Tharoor, Ishaan (24 September 2015). "How the deadly hajj stampede feeds into old Middle East rivalries". The Washington Post. Retrieved 1 October 2015. 
  21. «۳۶۵ ایرانی در فاجعهٔ مِنا فعلاً مفقود شده‌اند». ایسنا، ۳ مهر ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۳ مهر ۱۳۹۴. 
  22. "لیست زائرانی که بعد از حادثهٔ مِنا تا ساعت ۱۸:۳۰ روز یکشنبه پنجم مهرماه به کاروان خود مراجعه نکرده‌اند". پایگاه خبری سازمان حج و زیارت. 27 September 2015. Retrieved 27 September 2015. 
  23. "AP Exclusive: Saudi crush was deadliest hajj tragedy ever". Associated Press. 9 October 2015. Retrieved 15 October 2015. 
  24. "Haj stampede death toll shows 1,621 killed in deadliest tragedy in recent history". Indian Express. 1 October 2015. Retrieved 15 October 2015. 
  25. "آمار نهایی جان‌باختگان فاجعه خونین مِنا به‌تفکیک استان‌ها+ اسامی کامل و نمودار". پایگاه خبری سازمان حج و زیارت. 1 October 2015. Retrieved 1 October 2015. 
  26. «حوادث مرگبار در مراسم حج روی خط زمان»۔ BBC Persian۔ ۲۰۱۵-۰۹-۱۵. بازبینی‌شده در ۲۰۱۵-۰۹-۲۴۔ 
  27. بیانیه سازمان حج و زیارت در خصوص حج تمتع سال جاری
  28. سازمان حج و زیارت ایران: حج تمتع 95 لغو شد
  29. امسال ایرانیان مراسم حج ندارند
  30. «پیام به مسلمانان جهان به مناسبت فرارسیدن موسم حج». پايگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيت‌الله‌العظمی سيدعلی خامنه‌ای (مدظله‌العالی). 15 شهریور 1395. 
  31. «Iran's Ayatollah Khamenei rebukes Saudi Arabia for hajj exclusion». دویچ وله. 15 شهریور 1395. 
  32. Moosakhail, Zabihullah (27 September 2015). "Two of eight Afghans missing after Hajj stampede confirmed dead as death toll mounts to 769". The Frontier Post. Retrieved 4 October 2015. 
  33. "Bousculade de Mina (La Mecque): le nombre de hadjis algériens décédés s'élève à 46 (MAE)" [Scramble in Mina (Makkah): Number of Algerian Hadjis killed is now 46 (MFA)]. Algérie Presse Service (in French). 2 November 2015. Retrieved 2 November 2015. 
  34. "Hajj stampede: Bangladesh death toll climbs to 137". The Daily Star. Retrieved 2015-10-18. 
  35. "52 morts, 41 disparus et deux blessés graves lors de la bousculade de Mina". aCotonou. Retrieved 14 October 2015. 
  36. "Burkina/bousculade de La Mecque: deuil national de trois jours". Agence Nationale de l'Information. Retrieved 2015-10-15. 
  37. "Un pèlerin burundais décédé à la Mecque et six autres portés disparus" [One Burundian pilgrim to Mecca died and six others are missing]. StarAfrica (in French language). Agence Africaine de Presse. 26 September 2015. Retrieved 2 October 2015. 
  38. Ayissi, Bertrand (28 October 2015). "Bousculade à la Mecque: Deux autres Camerounais retrouvés morts" [Stampede in Mecca: Two More Cameroonians Found Dead]. Camer.be (in French). Retrieved 2 November 2015. 
  39. "Hajj Stampede: CPDM government trading conspiracy theories". Cameroon Concord. 17 October 2015. Retrieved 27 October 2015. 
  40. "Le Tchad perd 52 pèlerins dans la bousculade mortelle de La Mecque - china radio international". french.cri.cn. Retrieved 2015-10-14. 
  41. Will (30 September 2015). "Four Chinese pilgrims confirmed dead in Hajj stampede". NewsGD.com. China News Service. Retrieved 2 October 2015. 
  42. "Deux pèlerins djiboutiens portés disparus suite à la bousculade de la Mecque ont été retrouvés morts" [Two Djiboutian pilgrims missing following stampede in Mecca are found dead]. China Radio International. 5 October 2015. Retrieved 5 October 2015. 
  43. "Egypt: Six Egyptians Return After Being Reported Missing in Haj Stampede". Aswat Masriya/Thomson Reuters Foundation. 12 October 2015. Retrieved 27 October 2015. 
  44. "Number of Egyptian deaths in hajj stampede reaches 190". Ahram Online. 25 October 2015. Retrieved 1 November 2015. 
  45. "Ethiopians killed by Hajj stampede rises to 53 - Africa - News - StarAfrica.com". News - StarAfrica.com (in en-US). Retrieved 2015-10-20. 
  46. "Missing Gambian Pilgrims Confirmed Dead in Saudi Arabia". Jollof News. 26 October 2015. Retrieved 26 October 2015. 
  47. "Ghana: Hajj death toll rises to 17". StarAfrica. Agence de Presse Africaine. 20 October 2015. Retrieved 26 October 2015. 
  48. "Death toll of Indians in the Hajj stampede rises to 114, 10 missing". Global News Connect. Press Trust of India. 12 October 2015. Retrieved 26 October 2015. 
  49. "Identification process ends, Indonesian victims in Mina incident reach 129 people". Republika Online. 17 October 2015. Retrieved 30 October 2015. 
  50. "Chief of Baghdad crimes unit died in hajj stampede". Rudaw. 27 September 2015. Retrieved 2 October 2015. 
  51. "Bousculade de Mina: le nombre de pèlerins ivoiriens décédés passe de 14 à 52". Abidjan.net. Retrieved 2015-10-17. 
  52. "Jordanian missing after stampede found dead — Saudi authorities". 
  53. Mwakio, Philip (22 October 2015). "16 Kenyans died in Mecca stampede, Supkem says". The Standard. Retrieved 26 October 2015. 
  54. "Lebanese imam among dead from hajj stampede". AhlulBayt News Agency. 31 October 2015. Retrieved 1 November 2015. 
  55. "Libyan fatalities in Hajj stampede rises to 10: official". Libya's Channel. 1 October 2015. Retrieved 3 October 2015. 
  56. "One Malaysian pilgrim killed in Mina stampede". New Straits Times. 28 September 2015. Retrieved 3 October 2015. 
  57. Salif (17 December 2015). "Mali: Bousculade meurtrière de mina: Les chiffres du ministre des Affaires religieuses" [Mali: The Deadly Mina stampede: Figures from the Minister of Religious Affairs]. MaliActu.net (in French). Retrieved 17 December 2015. 
  58. "Bousculade Mina: le Comité de crise des agences de voyages à la Mecque envisage des tests ADN" [Mina stampede: the Crisis Committee of Mecca travel agencies considering DNA testing]. Studio Tamani (in French). 12 November 2015. Retrieved 14 November 2015. 
  59. "Le bilan de la bousculade géante de La Mecque encore revu à la hausse". SFR news Réunion: L’actualité à La Réunion. Retrieved 2015-10-16. 
  60. ۶۰٫۰ ۶۰٫۱ "Pèlerinage: Le bilan des Tunisiens morts à Mina s’alourdit" [Pilgrimage: Tunisian death toll in Mina grows heavier]. Kapitalis (in French). 31 October 2015. Retrieved 2 November 2015. 
  61. Thu, Ei Ei (29 September 2015). "Death toll rises after Mecca tragedy". Myanmar Times. Retrieved 2 October 2015. 
  62. ۶۲٫۰ ۶۲٫۱ Weaver, Matthew (25 September 2015). "Saudi Arabia under pressure to improve safety at Mecca after fatal hajj crush". The Guardian. Retrieved 4 October 2015. 
  63. "Point de presse du comité interministériel de suivi des événements de Mina, en Arabie Saoudite: 78 morts, 41 personnes portées disparues, et 34 autres blessées à la date du 15 octobre" [Press briefing by the Interministerial Committee monitoring events in Mina, Saudi Arabia: 78 dead, 41 people missing, and 34 injured, as of October 15]. Kakaki Niger (in French). Le Sahel. 16 October 2015. Retrieved 25 October 2015. 
  64. Chibuike, Orih (17 November 2015). "Hajj stampede: 44 Nigerians still missing, 2 still receiving treatment, 274 confirmed dead". The Nigerian Voice. Retrieved 18 November 2015. 
  65. Jimoh, Abbas (24 December 2015). "FG: 2015 hajj management impressive despite tragedies". Daily Trust. Retrieved 24 December 2015. 
  66. "Missing Omani pilgrim’s body found, laid to rest in Saudi". Retrieved 3 October 2015. 
  67. Jabri, Parvez (20 November 2015). "Total 188 Pakistanis died in Mina stampede, crane-crash incident: Sartaj Aziz". Business Recorder. Associated Press of Pakistan. Retrieved 20 November 2015. 
  68. Sehrish Wasif (30 October 2015). "List out of Hajj pilgrims who did not make it back". The Express Tribune. Retrieved 1 November 2015. 
  69. "Pinoy among dead in hajj stampede". philstar. 26 September 2015. Retrieved 26 September 2015. 
  70. Aziz, Abdoul (21 October 2015). "Bousculade de Mina: le nombre de sénégalais décédés porté à 62" [Mina stampede: Number of Senegalese deaths rises to 62]. Senego (in French). Retrieved 25 October 2015. 
  71. "Lankan pilgrim's body found in Mecca". http://www.dailymirror.lk/90251/lankan-pilgrim-s-body-found-in-mecca. Retrieved 6 October 2015. 
  72. "Sudan says 30 of its nationals dead in Hajj stampede – Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan". www.sudantribune.com. https://plus.google.com/100888322771320514504. Retrieved 2015-10-09. 
  73. "Death toll of TZ’s pilgrims rises to 32". The Citizen. Retrieved 2015-11-21. 
  74. "Turkish death toll in hajj stampede rises to seven". Hürriyet Daily News. Anadolu Agency. 9 October 2015. Retrieved 24 October 2015. 
  75. "Hajj stampede: Two Ugandan pilgrims still missing". StarAfrica. Agence de Presse Africaine. 19 October 2015. Retrieved 24 October 2015. 
  76. New tally shows at least 1,621 killed in Saudi hajj tragedy
  77. Iran declines to take part in hajj over dispute with Saudis
  78. عربستان سعودی به جنایتش در رمی جمرات اعتراف کرد/پیگیری‌های حقوقی بر عهده وزارت امورخارجه
  79. فاجعه منا مستندسازی می‌شود؛ تهیه 3 کتاب با موضوع فاجعه منا
  80. جانباختگان «منا» بیش از 8 هزار نفر است
  81. تعدادجانباختگان «منا» بیش از 8 هزار نفر است
  82. پرداخت غرامت پس از تعیین دلیل فاجعه/عربستان دارد زمان می‌خرد/وقتش رسیده آسیب‌شناسی کنیم
  83. در بی‌احترامی به مجروحان ایرانی تعمدی نبوده است/ پایان نمونه‌گیری DNA بستگان مفقودین
  84. پرداخت غرامت به باززماندگان فاجعه منا
  85. تعداد جان باختگان فاجعه منا 8 هزار نفر است
  86. اوحدی: آمار کشته شدگان فاجعه منا به مرز هشت هزار نفر می‌رسد
  87. ناگفته‌های فاجعه غم‌بار منا به‌روایت رئیس سازمان حج و زیارت
  88. قربانیان منا 4173 نفر/ 239 جان‌باخته از ایران/ 60 زائر اهل سنت مفقودند
  89. الصحة السعودیة:ارتفاع وفیات التدافع فی منی إلی 4173
  90. سؤال یبحث عن إجابة: کیف ارتفع عدد وفیات التّدافع فی منی من 769 إلی 4173؟
  91. A Saudi Arabian health ministry statement said 4,000 people died in the Hajj stampede—then disappeared
  92. Does this leaked statement show the true death toll of the Hajj stampede?
  93. "تدافع_مشعر_منی". توییتر. ٢٠١٥-٠٩-٢٩. بازبینی‌شده در ٢٠١٥-١٠-١٥. 
  94. "وزارة الصحة السعودیة". توییتر. ٢٠١٥-٠٩-٢٩. بازبینی‌شده در ٢٠١٥-١٠-١٦. 
  95. «الصحة» تنفی ارتفاع عدد وفیات حادث «تدافع منی» إلی أکثر من 4 آلاف
  96. اعتراف وزارت بهداشت عربستان به مرگ 4100 حاجی +فیلم/ توییتر وزارت: صحت ندارد/ عربستان خبر را حذف کرد +عکس
  97. وزارت بهداشت عربستان: شمار قربانیان فاجعه منا افزایش نیافته است
  98. عربستان سعودی خبر آمار قربانیان منا را حذف کرد + تصویر و لینک خبر
  99. وزارت بهداشت عربستان: 4173 نفر در حادثه منا کشته شدند/ سعودی‌ها خبر خودشان را شایعه خواندند و از روی سایت برداشتند (+تصویر خبر حذف شده)
  100. حداقل 4173 نفر در منا کشته شدند
  101. شمار کشته شدگان فاجعه منا - 4173 نفر !+سند
  102. گزارش: ریاض مرگ 4173 نفر را در منا تأئید کرد
  103. ضحایا «تدافع الحجاج» لـ4173 «قتیلاً» والریاض تنفی صحتها
  104. Mecca Hajj stampede: Discrepancies in death toll highlight criticism of Saudi Arabia
  105. الصحة السعودیة تنشر الأرقام النهائیة لضحایا الحج وتغلق الملف نهائیا
  106. الصحة السعودیة تغلق ملف منی وتنشر الأرقام النهائیة للضحایا
  107. الصحة السعودیة تنشر الأرقام النهائیة لضحایا الحج
  108. Saudi officials publish the final Mecca stampede death toll
  109. Saudi officials publish the final Mecca stampede death toll
  110. آمار قابل تأمل وزارت بهداشت عربستان از تعداد جان باختگان فاجعه منا: ۷۴۷۷ جان باخته از تمامی کشورها + اسامی تفکیکی جان‌باختگان
  111. آمار تکان دهنده عربستان از قربانیان فاجعه منا +اسامی 7477 کشته
  112. Leader Raps Western Human Rights Advocates for Keeping Silent on Hajj Tragedy
  113. صفحه‌ی توییتر رسمی پایگاه خبری البدیل
  114. تفاصیل: إحصائیة جدیدة لکارثة مِنی: 7477 قتیلاً
  115. تفاصیل: إحصائیة جدیدة لکارثة مِنی: 7477 قتیلاً
  116. إحصائیة جدیدة لضحایا کارثة منی.. 7477 قتیلاً!!
  117. إحصائیة جدیدة لضحایا فاجعة منی.. 7477 قتیلاً!!
  118. إحصائیة جدیدة لکارثة مِنی: 7477 قتیلاً
  119. إحصائیة جدیدة لضحایا فاجعة منی.. ۷۴۷۷ قتیلاً!!
  120. تفاصیل – إحصائیة جدیدة لکارثة مِنی: 7477 قتیلاً
  121. پایگاه مصری: 7477 تن در مراسم حج کشته شدند/شمار زیاد ایرانیان جان باخته در منا+عکس
  122. پایگاه مصری: شمار قربانیان فاجعه منا از مرز 7 هزار نفر گذشت
  123. "Prominent Nigerian Citizens Among Hajj Stampede Victims". NAIJ.com. 25 September 2015. Retrieved 25 September 2015. 
  124. "Hajj tragedy latest: 100 nigerians may have died". maravipost.com. 27 September 2015. Retrieved 27 September 2015. 
  125. "Ex-PM Gilani’s nephew among 315 missing Pakistani Hajj pilgrims". Samaa TV. 25 September 2015. Retrieved 26 September 2015. 
  126. رئیس سازمان حج و زیارت خبر درگذشت دکتر رکن آبادی را تأیید کرد
  127. درگذشت یکی از مسئولان قضایی در فاجعه منا
  128. «مرجان نازقلیچی فرماندار بندرترکمن و سومین فرماندار زن کشور در فاجعه منا به شهادت رسید+ سوابق و تصاویر». گلستان ۲۴. ۲۰۱۵-۱۰-۰۳. بازبینی‌شده در ۲۰۱۵-۱۰-۰۳. 
  129. عنوان= دیپلمات‌های مفقودی و مجروح وزارت خارجه در حادثهٔ مِنا مهرنیوز
  130. إسکان الحجاج فی مِنی بین الوضع الحالی والمشروع المقترح
  131. کاروان پسر پادشاه عربستان، علت حادثهٔ مِنا
  132. عنوان= علت احتمالی حادثهٔ غم‌انگیز «مِنا» مشخص شد
  133. http://hunaaden.com/news27920.html
  134. https://www.tabnak.ir/fa/news/534388/اشتباه-رسانه‌ای-در-انتشار-فیلم-پسر-شاه-سعودی
  135. http://khabaronline.ir/detail/461185/society/events
  136. http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13940702000542
  137. http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13940702000626
  138. http://akhlaghnews.ir/fa/news/38871/گزارش-یک-شاهد-عینی-از-حادثه-منا
  139. مسؤول فی البعثة الإیرانیة: الارتداد العکسی لـ 300 حاج إیرانی وراء حادثة التّدافع
  140. http://www.peigham.ir/news-47815-ادعای-الشرق-الاوسط-300-زائر-ایرانی-باعث-فاجعه-منا-شدند!
  141. http://afarineshdaily.ir/afarinesh/News.aspx?NID=150105
  142. http://edition.cnn.com/2015/09/25/middleeast/hajj-pilgrimage-stampede/
  143. «نقش مشکلات داخلی وزارت حج عربستان در وقوع حادثهٔ مِنا»(فارسی)‎. تابناک. بازبینی‌شده در ششم مهر ۱۳۹۴. 
  144. دفتر حفظ و نشر آثار
  145. http://www.tasnimnews.com/Home/Single/873675
  146. اعتراض طلاب استان تهران به ضعف مدیریت حج
  147. bbc. «کار ایران و عربستان به تهدید نظامی کشید». 
  148. ۱۴۸٫۰ ۱۴۸٫۱ http://www.asriran.com/fa/news/419464/زیباکلام-حادثه-منا-بهانه-ای-برای-توهین-های-نژادپرستانه-علیه-اعراب-شد
  149. http://www.radiofarda.com/a/b22-iran-khamenei-confrontation-saudi-arabia/27972183.html
  150. http://www.radiofarda.com/a/b22-iran-saudi-arabia-relationsheep-rouhani/27972042.html
  151. ایسنا. «شکایت جمعیت دانشجویی حقوق بشر جمهوری اسلامی ایران از عربستان در رابطه با فاجعه منا=». 
  152. تشییع پیکر ۸ تن از جان‌باختگان منا در دانشگاه تهران/ شعارهای تشییع‌کنندگان علیه دولت سعودی ana.ir
  153. مراسم تشییع پیکر جانباختگان فاجعه منا در تهران با حضور خیل عظیم مردم برگزار شد. mashreghnews.ir
  154. عکس/ تشییع پیکر ۲۴ شهید مهاجر الی‌الله در مشهد مقدس mashreghnews.ir
  155. «وزیر بهداشت: آمار جان باختگان ایرانی حادثه منا صحیح نیست / ممکن است عده‌ای از حجاج در زندان باشند / عمدی بودن این فاجعه با عقل جور درنمی آید». عصر ایران. ۲۰۱۵-۱۰-۰۷. بازبینی‌شده در ۲۰۱۵-۱۰-۰۷. 
  156. فجایع مِنی در ربع قرن گذشته

پیوند به بیرون[ویرایش]