خیزش ۱۴۰۱ ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
خیزش ۱۴۰۱ ایران
تاریخ۲۵ شهریور ۱۴۰۱[۱] – اکنون
(۴ ماه، ۲ هفته و ۴ روز)
موقعیت
علت(ها)کشته‌شدن مهسا امینی
اهدافبراندازی نظام جمهوری اسلامی
روش‌ها
وضعیتدر جریان
طرف‌های مدنی درگیر

براندازان

  • براندازان و آزادی‌خواهان ایرانی
شخصیت‌های پیشرو
مردمی، خودجوش و بدون ساختار رهبری ایران سید علی خامنه‌ای

و دیگر مقامات نظام جمهوری اسلامی
تلفات و کشته‌ها

کشته‌شدگان: دست‌کم ۶۱۹ نفر،[۳] از جمله، ۷۱ کودک[۴]

کشته‌شده بر اثر شکنجه یا نرسیدن دارو: دست‌کم ۱۵ تن[۵]

در خطر اعدام: دست‌کم ۱۰۹ تن.[۶]

زخمی‌شدگان: بیش از ۵٫۰۰۰ تن[۷]

بازداشت‌شدگان: دست‌کم ۶۰٫۰۰۰ تن،[۸]
کشته‌شدگان: ۶۸ نفر[۹]

زخمی‌شدگان: بیش از ۲٫۰۰۰ نفر[۱۰]
آمارها تا آخر دی ۱۴۰۱

خیزش ۱۴۰۱ ایران، جنبشی سازش‌ناپذیر[۱۱][۱۲] در ایران است که در پی کشته‌شدن مهسا امینی[۱۳][۱۴] به دلیل ضرب‌وشتم در بازداشتگاه گشت ارشاد آغاز شده‌است. این خیزش از ۲۶ شهریور ۱۴۰۱ با تجمع اعتراضی در مقابل بیمارستان محل مرگ مهسا امینی در تهران آغاز شد و در روزهای بعد به همهٔ ۳۱ استان‌[۱۵] ایران گسترش یافت و همچنان ادامه دارد.[۱۶][۱۷][۱۸] معترضان در خارج از کشور نیز در بیش از ۱۵۰ شهر در سراسر جهان تجمع‌های اعتراضی برگزار کردند.[۱۹] این قیام در هفته‌های بعدی با حضور دانش‌آموزان، دانشجویان، اعتصاب استادهای دانشگاه، کسبه و بازاریان گسترده‌تر و وارد پنجمین ماه شده‌است.[۲۰]

جمهوری اسلامی این اعتراضات را به رسمیت نمی‌شناسد و از آن به‌عنوان «اغتشاش» یاد می‌کند. حکومت با نادیده‌گرفتن حقوق بشر،[۲۱] کودکان را برای سرکوب قیام‌کنندگان به‌کار گرفت[۲۲] و نیز اینترنت و رسانه‌های اجتماعی، به‌طور گسترده از دسترس خارج یا فیلتر شدند. فعالان سیاسی و اجتماعی، دانشجویان، هنرمندان و ورزشکاران متعددی در ایران دستگیر شدند و مورد تهدید و فشار روانی قرار گرفتند.[۲۳]

در این خیزش، ایران شاهد گسترده‌ترین و طولانی‌ترین تظاهرات علیه جمهوری اسلامی است که از حمایت وسیع ایرانیان خارج از کشور و همبستگی دولت‌ها و شخصیت‌های برجسته سیاسی، اجتماعی، علمی و هنری سراسر جهان برخوردار شده‌است.[۲۴] به گفتهٔ گاردین، این اعتراضات بزرگ‌ترین تهدید برای حکومت از زمان انقلاب ۱۳۵۷ بوده‌است.[۲۵] سرکوب خیزش توسط حکومت ایران باعث محکومیت و اقدامات مجامع بین‌المللی از جمله نشست ویژه شورای امنیت سازمان ملل، تشکیل هیئت حقیقت یاب شورای حقوق بشر سازمان ملل برای بررسی نقض حقوق معترضان و لغو عضویت جمهوری اسلامی ایران از کمیسیون مقام زن سازمان ملل شد.[۲۴]

در جریان برخورد خشونت‌آمیز نیروهای مسلح دولتی با معترضان، چند صد نفر کشته و چندین هزار نفر بازداشت و زندانی شده‌اند. این برخوردها در سیستان و بلوچستان و نواحی کردنشین مرگبارتر از سایر مناطق ایران بوده‌است.[۲۴] بنا بر گزارش سازمان غیرانتفاعی حقوق بشر ایران، تا ۲۶ آذر، دست‌کم ۴۹۶ نفر، از جمله ۶۸ کودک، از سوی نظام جمهوری اسلامی کشته شده‌اند.[۲۶] در جمعه خونین زاهدان حدود ۹۰ نفر کشته شدند.[۲۷] این خون‌بارترین خیزش از زمان اعتراضات آبان ۱۳۹۸ است که منجر به کشته‌شدن بیش از ۱۵۰۰ نفر شد. استفاده از خشونت شدید توسط جمهوری اسلامی در مقابله با معترضان، مانند تیراندازی مستقیم به آن‌ها توسط نظامیان و شبه‌نظامیان در شهرهای مختلف با واکنش‌های بسیاری مواجه و توسط دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی به‌طور گسترده‌ای محکوم شد.

زنان، جوانان و دانشجویان در خط مقدم این خیزش قرار دارند[۲۴] و زنان ایرانی نیروی محرک آن هستند.[۲۸][۲۹] نقش محوری که مسئله حقوق زنان در این قیام دارد، سبب شده از آن به عنوان نقطه عطفی یاد شود. اگرچه زنان در انقلاب‌های گذشته مانند انقلاب فرانسه، انقلاب مشروطه و انقلاب ۱۳۵۷ حضوری فعال داشته‌اند، اما این نخستین مرتبه‌ای است که خواسته‌ها و حقوق زنان در انقلابی محوریت دارد.[۳۰] «زن زندگی آزادی» که اولین بار در خاکسپاری مهسا امینی در سقز سر داده شد، شعار اصلی این قیام است. همچنین، «مرگ بر خامنه‌ای» از دیگر شعارهای مرسوم آن است.

پیش‌زمینه

به‌دنبال اعتراضات آبان ۱۳۹۸ که به گزارش رویترز در آن بیش از ۱٫۵۰۰ نفر کشته شدند،[۳۱] جامعه ایران وضعیت اعتراضی خود را حفظ کرد اما هیچ‌کدام از اعتراضاتی که در این مدت انجام شد منجر به یک خیزش سراسری نشد. اعتراضات کشاورزان اصفهان، اعتراضات به مدیریت آب در خوزستان، اعتراضات به فروریختن ساختمان متروپل در آبادان و اعتراضات صنفی و کارگری در مناطق مختلف ایران تنها بخشی از اعتراضاتی است که در این مدت رخ دادند و هر کدام هم به‌طور جداگانه سرکوب شدند اما کشته‌شدن مهسا امینی تمام اعتراضات پراکنده را به هم مربوط کرد.[۳۲]

مدت کوتاهی پس از انقلاب ۱۳۵۷، زنان ایران از لحاظ قانونی موظف به رعایت حجاب شدند. در خرداد ۱۳۷۵ نیز طرح «مبارزه با بدحجابی» در تهران از سوی وزارت کشور اجرا شد.[۳۳] تجمع ۲۲ خرداد ۱۳۸۵ از مواردی بود که در اعتراض به نقض حقوق زنان در ایران برگزار شد.[۳۴] در تابستان ۱۳۸۵ مقامات نیروی انتظامی آغاز فعالیت گشت ارشاد را اعلام کردند و گفتند که این گشت‌ها تنها وظیفه تذکر دادن به افراد «بی‌حجاب» را دارند. اما در ماه‌های بعد رویه تغییر کرد و مقامات نیروی انتظامی از بازداشت تعدادی از زنان نیز خبر دادند. پس از آن نیز طرح‌های مختلف «امنیت اجتماعی» در نقاط مختلف از جمله تفرجگاه‌ها اجرا شد.[۳۳] فعالیت این طرح در زمان ریاست‌جمهوری حسن روحانی رو به کاهش بود اما با آغاز ریاست‌جمهوری سید ابراهیم رئیسی افزایش یافت.[۳۵]

مهسا امینی دختر ۲۲ سالهٔ ایرانی بود که در ۲۲ شهریور ۱۴۰۱ توسط گشت ارشاد بازداشت شد و بر اثر ضرب‌وشتم و آسیب به جمجمه، دچار مرگ مغزی شد و در ۲۵ شهریور درگذشت.[۳۶] پس از انتشار این خبر، بلافاصله نخستین تجمع در مقابل بیمارستان کسری آغاز شد. پس از برگزاری مراسم خاکسپاری وی در زادگاهش سقّز، در جاهای مختلفی از ایران اعتراضاتی انجام شد؛ سپس فراخوانی برای برگزاری اعتصاب سراسری از استان کردستان تا تهران در روز دوشنبه ۲۸ شهریور اعلام شد. مرکز همکاری احزاب کردستان ایران و فعالان مدنی و سیاسی کردستان، دوشنبه را روز اعتصاب عمومی اعلام کردند.[۳۷][۳۸][۳۹][۴۰][۴۱][۴۲]

گاه‌شمار

ساعاتی پس از کشته‌شدن مهسا امینی گروهی از مردم در اعتراض به قتل او در نزدیکی بیمارستان کسری تجمع کردند و شعارهای «مرگ بر دیکتاتور»، «گشت ارشاد: گشت کشتار»، «می‌کشم می‌کشم، کسی که خواهرم کشت»، «قسم به خون مهسا، ایران می‌گردد آزاد»، «خامنه‌ای قاتله، حکومتش باطله» و «از کردستان تا تهران، ستم علیه زنان» سردادند. این اعتراضات با سرکوب و بازداشت معترضان مواجه شد. شماری از زنان در واکنش به هجوم نیروهای ضد شورش، روسری خود را برداشتند و شعار «بی‌شرف داعشی» سردادند.[۴۳] برخی مردم در خیابان‌ها صدای بوق خودروهایشان را به نشانهٔ اعتراض به صدا درآوردند.[۴۴] همچنین مردم تهران با تجمع شبانه حوالی میدان آرژانتین شعارهایی علیه حجاب اجباری و حکومت جمهوری اسلامی سردادند. از سوی دیگر، گروهی از زنان در تجمع شبانهٔ دیگری با برداشتن روسری‌های خود خطاب به مأموران شعار می‌دادند. فیلم‌های منتشر شده حاکی از بازداشت برخی از تجمع‌کنندگان همراه با برخورد خشن است.

در آغاز سومین هفته، اعتراضات زودتر، گسترده‌تر و با جمعیت بیشتری به ویژه در تهران و شهرهای بزرگ شروع شد. اعتراضات از دانشگاه‌های سراسر ایران که در اعتصاب بودند و برخلاف روزهای قبلی، پیش از غروب آفتاب آغاز شد.[۴۵] در هجدهمین روز، سید علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، بعد از غیبتی طولانی، در جمع نیروهای مسلح حاضر شد و معترضان را اغتشاشگر نامید و خواهان تنبیه نوجوانان و جوانان معترض شد.[۴۶] ولی دانش‌آموزان برخی مدارس دخترانه با حضور در خیابان‌ها حجاب از سر برداشتند و از مردم حاضر در صحنه دعوت کردند تا به آنها بپیوندند.[۴۷] به دنبال فراخوان گروه‌های مختلف برای تجمعات خیابانی در روز شنبه ۱۶ مهر، اعتراضات سراسری در نقاط مختلف ایران وارد هفته چهارم شد و کسبه و بازاریان نیز در برخی نقاط ایران دست به اعتصاب زدند.[۴۸] با گسترش اعتراضات، محسن منصوری استاندار تهران، اذعان کرد دولت قادر به مهار اعتراضات نیست.[۴۹]

با وجود سرکوب شدید حکومتی، خیزش اعتراضی در ایران همچنان تداوم یافت و از روز شنبه ۲۶ آذر ماه وارد چهارمین ماه خود شد،[۵۰] در آستانه شب یلدا برای همدردی با خانواده‌های کشته‌شدگان شعار «امسال یلدا نداریم» سرداده شد[۵۱] و شنبه سوم دی ماه مصادف با صدمین روز شروع خیزش سراسری ایران، مردم در میان برف و باران در برخی از شهرهای ایران از جمله تهران، کرج، اصفهان و مشهد دست به راهپیمایی زدند.[۲۴]

گستره جغرافیایی

موقعیت شهرهایی که در طول اعتراضات سراسری، تجمع اعتراضی در آنها برپا شد. (آخرین بروزرسانی: ۲۸ آبان ۱۴۰۱)


داخل کشور

اعتراض‌های سراسری در پی کشته‌شدن مهسا امینی در عرض چند روز به تمام ۳۱ استان[۵۲] و به بیش از ۱۰۰ شهر[۵۳] ایران گسترش یافت.

خارج از کشور

در خارج از ایران نیز در روز ۳۱ شهریور از استانبول تا بیروت، کلن و نیویورک و تورنتو شمار زیادی از ایرانیان به خیابان آمدند تا همزمان در اعتراض به سفر ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور ایران به سازمان ملل و مرگ مهسا امینی تجمع کنند.[۵۴]

در روز یکشنبه ۳ مهر در مقابل سفارت‌های ایران در پاریس و لندن تجمعاتی با هدف محکومیت جان‌باختن مهسا امینی برگزار شد که به درگیری با پلیس انجامید.[۵۵] روز پنجشنبه ۷ مهر نیز زنان افغانستانی در مقابل سفارت ایران در کابل، تجمعات اعتراضی در همبستگی با معترضان ایرانی برپا کردند که با شلیک هوایی طالبان معترضان افغانستانی متفرق شدند.[۵۶]

روز شنبه ۹ مهر معترضان در خارج از کشور، دست‌کم در ۱۵۱ شهر در ایالات متحده آمریکا، اتریش، اسپانیا، اسلوونی، لهستان، سوئیس، بلژیک، فرانسه، هلند، جمهوری چک، بریتانیا، سوئد، اسکاتلند، ایرلند، فنلاند، مجارستان، آلمان، بلغارستان، ایتالیا، کره‌جنوبی، ژاپن، استرالیا و نیوزیلند در حمایت از خیزش مردم ایران تجمع‌های اعتراضی برگزار کردند.[۵۷]

طبق گزارش پلیس کانادا بیش از ۵۰ هزار نفر روز شنبه ۹ مهر در تظاهرات بزرگ تورنتو که در حمایت از اعتراضات ایران برگزار شد، شرکت کردند.[۵۸] در روز ۳۰ مهرماه برابر با ۲۲ اکتبر، به دنبال فراخوانِ حامد اسماعیلیون، ایرانیان از سراسر اروپا و خارج از اروپا در تظاهرات عظیم ۱۰۰ هزار نفری در مرکز شهر برلین شرکت کردند.[۵۹]

آمار کشته‌ها، زخمیان و بازداشت‌شدگان

تعداد کشته‌شدگان خیزش ۱۴۰۱ براساس استان (تا ۱۸ آذر)

به دلیل ادامه‌دار بودن این رویداد در شهرهای مختلف ایران هنوز آمار دقیق و ثابتی وجود ندارد؛ با این حال، از ۲۵ شهریور تا ۲۹ دی ۱۴۰۱، آمارهای زیر در برخی منابع رسمی منتشر شده‌است:

معترضان:

  • کشته‌شده: ۶۱۹ نفر؛[۶۰] ولی طبق بولتن محرمانه فارس (سپاه): بسیار بیشتر از آمار کشته‌شدگان اعتراضات آبان یعنی بیش از ۱٫۵۰۰ تن،[۶۱] از جمله، ۷۵ زن و دختر[۶۲] و نیز ۷۱ کودک و نوجوان.[۶۳]
  • کشته‌شده بر اثر شکنجه یا نرسیدن دارو: دست‌کم ۱۵ تن.[۶۴]
  • محکوم به اعدام: دست‌کم ۱۰۹ تن.[۶۵]
  • زخمی‌شده: بیش از ۵٫۰۰۰ تن؛[۶۶] از جمله، دست‌کم ۵۸۰ نفر آسیب دیده از ناحیه چشم.[۶۷]
  • بازداشت‌شده: دست‌کم ۶۰٫۰۰۰ تن،[۶۸] از جمله، ۷۰۸ دانشجو[۶۹] و نیز ۷۳ خبرنگار و روزنامه‌نگار.[۷۰]
  • تعداد تجمع اعتراضی: ۱٫۱۰۵.[۷۱]
  • تعداد شهرهای معترض: ۱۶۳ شهر.[۶۹]
  • تعداد دانشگاه‌های معترض: ۱۴۴ شهر.[۷۲]

حکومتی‌ها:

  • کشته‌شده: ۶۸ نفر[۷۳]
  • زخمی‌شده: بیش از ۲٫۰۰۰ نفر[۷۴]

گستره جغرافیایی کشته‌شدگان

بنا به گزارش سازمان حقوق بشر ایران، بیشترین آمار کشته‌ها به‌ترتیب، در این استان‌ها بوده‌است:

  1. استان سیستان و بلوچستان
  2. استان کردستان
  3. استان تهران
  4. استان آذربایجان غربی
  5. استان مازندران
  6. استان گیلان
  7. استان البرز
  8. استان کرمانشاه[۷۵]

گزارش‌های تفصیلی

  • ارگان خبری مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران (هرانا) یکی از مراکزی است که دربارهٔ (فقط) نزدیک به ۳ ماه از خیزش ۱۴۰۱ ایران، گزارشی تفصیلی منتشر کرده‌است.[۷۶]

معترضان

دانشجویان

دانشجویان دانشگاه امیرکبیر

اولین تجمع اعتراضی دانشجویان با تحصن جمعی از دانشجویان دانشکده هنرهای زیبا دانشگاه تهران و سپس تجمع اعتراضی در پردیس مرکزی این دانشگاه در ۲۷ شهریور شکل گرفت.[۷۷] ۲۸ شهریور اما این تجمع با جمعیت بیشتر دانشجویان در دانشگاه‌های بزرگ تهران برگزار شد و از ۲۹ شهریور دانشگاه‌های سایر شهرها نیز به این اعتراضات پیوستند.[۷۸] طبق روزشمار این اعتراضات، در تمامی روزها و بدون وقفه، تجمع و تحصن‌های اعتراضی دانشجویان در دانشکده‌ها، خوابگاه و سلف‌های دانشجویی ادامه داشته و متوقف نشده‌است. تعداد دانشگاه‌های معترض تاکنون به ۱۴۳ شهر رسیده‌است.

بازداشت گسترده دانشجویان

بنابر ادعای هرانا خبرگزاری مجموعهٔ فعالان حقوق بشر در ایران از ۲۶ شهریور تا ۲۴ آذر، ۶۳۷ دانشجو در جریان اعتراضات بازداشت شده‌اند.[۷۹]

ممنوع‌الورودی دانشجویان

با گسترده شدن اعتراضات دانشجویی طبق مجوز شورای امنیت کشور، به دانشگاه‌ها برای ممنوع‌الورود کردن دانشجویان به دانشگاه‌ها و خوابگاه‌ها اجازه داده شد.[۸۰] تاکنون آمار دقیقی از تعداد دانشجویان ممنوع‌الورود منتشر نشده‌است.

حمله به دانشگاه صنعتی شریف

در ادامهٔ سرکوب اعتراضات سراسری به دانشگاه صنعتی شریف حمله شد. نیروهای امنیتی همراه با شمار بسیاری از نیروهای موسوم به لباس‌شخصی در شامگاه یکشنبه ۱۰ مهر با محاصره دانشگاه صنعتی شریف تهران و حمله به دانشجویان، ضمن ضرب‌وشتم و تیراندازی، شمار نامعلومی از دانشجویان را زخمی یا بازداشت و به مکان‌های نامعلومی انتقال دادند.[۸۱][۸۲][۸۳] حداقل ۳۰ تا ۴۰ دانشجو بازداشت شده و به مکان نامعلومی منتقل شده‌اند[۸۴] و وضعیت به‌قدری بحرانی بود که وزیر علوم، زلفی‌گل، به دانشگاه رفت. حمله و تیراندازی به خوابگاه‌های دانشگاه شریف[۸۵] و همچنین حمله و تیراندازی در پارکینگ دانشگاه نیز گزارش شده‌است.[۸۶]

دانش آموزان

اعتراضات دانش آموزان و پس از آن اوج گرفت که شورای هماهنگی تشکل‌های صنفی فرهنگیان فراخوانی برای اعتصاب در مدارس اعلام کرد و با انتشار بیانیه‌ای از معلمان و دانش‌آموزان در سراسر کشور خواست تا در «همبستگی با معترضان جان به‌لب آمده» در کلاس‌ها حضور پیدا نکنند و به این وسیله اعتراض خود را به «بی‌عدالتی‌های حاکمیت» نشان دهند.[۸۷][۸۸][۸۹][۹۰][۹۱]

دبیرستان شاهد اردبیل

در روز ۲۰ مهر ۱۴۰۱ به این دبیرستان حمله شد. خبر این حادثه دو روز بعد در رسانه‌های اجتماعی منتشر شد، شعار «مرگ بر دیکتاتور» از سوی دانش‌آموزان، حضور نیروهای لباس شخصی در دبیرستان و حضور آمبولانس در مقابل دبیرستان در ویدئوهای این شبکه‌ها مشاهده می‌شد. در جریان این حمله که توسط مأموران امنیتی لباس شخصی انجام شد، یکی از دانش‌آموزان به نام اسراء پناهی کشته و تعدادی دیگری از دانش‌آموزان زخمی و بازداشت شدند.[۹۲]

هنرستان صدر تهران

حمله به این هنرستان در ۲ آبان ۱۴۰۱ اتفاق افتاد. در این حادثه نیروهای امنیتی به هنرستان دخترانه صدر در خیابان کارون تهران حمله کردند. مردم در حمایت از دانش‌آموزان این خیابان را مسدود کردند.[۹۳][۹۴][۹۵][۹۶][۹۷]

معلمان و استادان

در آبان ۱۴۰۱ بیش از ۱۰۰ تن از استادان دانشگاه، خواهان آزادی افراد بازداشت‌شده و برچیدن‌شدن فضای امنیتی در دانشگاه‌ها شدند.[۹۸]

روزنامه‌نگاران و خبرنگاران

در اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران، بیش از ۵۰ خبرنگار و روزنامه‌نگار بازداشت شده‌اند.[۹۹]

ورزشکاران

برخی از ورزشکاران، همچون: اشراق نجف‌آبادی، مربی دوچرخه‌سواری، محمد خیوه، کوهنورد و طبیعت‌گرد، حسام موسوی، مربی سنگ‌نوردی، دنا شیبانی، مربی اسنوبرد و گرافیست، و امیر ارسلان مهدوی، مربی اسنوبرد، توسط وزارت اطلاعات بازداشت شدند.[۱۰۰]

کارگران و کارکنان

بسیاری از کارگران و کارکنان در صنایع ایران در اعتراض و حمایت از اعتراضات سراسری دست به اعتصاب و تجمع زدند. پیش از این نیز کارگران بارها دست به اعتصاب زده‌اند که عمدتاً اهداف صنفی داشت. همزمانی و حمایت اعتصاب‌های کارگری با اعتراض سیاسی در سال‌های اخیر کم‌سابقه بوده‌است.[۱۰۱] به گزارش یورونیوز اعتصاب و اعتراض کارکنان و کارگران صنعت نفت و پتروشیمی، اولین بار پس از انقلاب۵۷ است که کارگران به جز مطالبات حقوقی و صنفی خود، همگام با معترضان به کشته‌شدن مهسا امینی در ایران شعارهایی سیاسی سر دادند.[۱۰۲]

اعتراضات در هفتم و چهلم کشته‌شدگان

مراسم چهلم شماری از کشته‌شدگان سرکوب اعتراضات، از جمله حدیث نجفی و پارسا رضادوست، مراسم هفتمین روز کشته شدن مهرشاد شهیدی، جوان ۱۹ ساله، در اراک برگزار شد. مردم در این مراسم شعارهای ضد حکومتی از قبیل: «امسال سال خونه، سیدعلی سرنگونه»، «هیز تویی هرزه تویی، زن آزاده منم»، «آزادی، آزادی، آزادی» سر دادند.[۱۰۳]

ایرانیان مقیم خارج

تجمع اعتراضی ایرانیان در برلین

تظاهرات جهانی ایرانیان مقیم خارج در حمایت از اعتراضات سراسری برای اعلام همبستگی با مردم ایران در بیش از ۱۵۰ شهر از کشورهای جهان توسط ایرانیان مقیم و مردم آن کشورها برگزار گردید.[۱۰۴][۱۰۵][۱۰۶]

تجمع اعتراضی ایرانیان در تورنتو

در تورنتو بنا بر برآورد پلیس ۵۰ هزار نفر به خیابان‌ها آمدند.[۱۰۷][۱۰۸]

تجمع اعتراضی در برلین

ایرانیان پرشماری از شهرهای مختلف آلمان و دیگر کشورهای اروپا برای شرکت در این تجمع به برلین رفتند.[۱۰۹] شمار زیادی از ایرانیان از نقاط مختلف جهان، به ویژه ایرانیان ساکن اروپا، برای حضور در تجمع بزرگ برلین، با هواپیما، قطار، اتوبوس و خودروهای شخصی، عازم برلین شدند.[۱۱۰] تجمع بزرگ ایرانیان برابر با شنبه ۳۰ مهرماه ۱۴۰۱ (۲۲ اکتبر ۲۰۲۲) در برلین به دعوت «حامد اسماعیلیون» سخنگوی انجمن خانواده‌های بازماندگان پرواز پی‌اس ۷۵۲ داده شد است.[۱۱۱][۱۱۲] پلیس آلمان روز چهارشنبه ۲۷ مهر اعلام کرد که برای این تظاهرات حضور ۵۰ هزار نفر تخمین زده شده‌است. برگزارکنندگان با شعار «زن، زندگی، آزادی» در صددند تا حمایت خود را از اعتراضات علیه سرکوب و تبعیض در ایران ابراز کنند.[۱۱۳] یورونیوز از این تجمع با عنوان «بزرگ‌ترین تظاهرات ایرانی‌ها در اروپا» یاد کرده‌است. پلیس آلمان برای این تظاهرات و تجمع ایرانیان، تدابیر شدید امنیتی اتخاذ کرده‌است.[۱۱۴] برلین روز اول مهر نیز شاهد یکی از بزرگ‌ترین تظاهرات پشتیبانی از اعتراضات مردم ایران بود. پس از آتش‌سوزی در زندان اوین نیز ایرانیان در مقابل سفارت ایران در برلین دست به اعتراض زدند.[۱۱۵][۱۱۶]

واکنش‌های حکومت

حکومت ایران این اعتراضات را «اغتشاش» و «آشوب» خواند و آن را اقداماتی «سازمان‌یافته» با «دخالت کشورهای خارجی» توصیف کرد و با توسل به خشونت مرگبار، بازداشت روزنامه‌نگاران، وکلا، کنشگران و معترضان و همچنین محدودیت شدید اینترنت و رسانه‌های اجتماعی آن را سرکوب کرد.[۱۱۷]

صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران برنامه گفتگو محوری تحت عنوان شیوه از شبکه چهار پخش کرد و با کارشناسان دربارهٔ مسائل اجتماعی ایران بحث و گفتگو کرد. در این برنامه مناظره‌های دو نفره بین بیژن عبدالکریمی و شهریار زرشناس، محمد فاضلی و سعید حاجی ناصری، تقی آزاد ارمکی و ابراهیم فیاض، سعید شریعتی و جلیل محبی، و شهاب طباطبایی و علی خضریان انجام شد.[۱۱۸]

دهم مهرماه همزمان با ادامه اعتراضات، دانشگاه تهران جلسه‌ای با اساتید دانشکده‌های مختلف دربارهٔ وضعیت جاری جامعه ایران برگزار کرد. محمد مقیمی، رئیس دانشگاه تهران تلویحاً از بازداشت دانشجویان دفاع کرد. در این جلسه لعیا جنیدی، محمد جواد ظریف، مهدی سنایی، غلامعلی حداد عادل، پیروز حناچی، تقی آزاد ارمکی، صادق زیباکلام، الهه کولائی و علی طیب‌نیا سخنرانی کردند.[۱۱۹]

سازمان هنری رسانه‌ای اوج، وابسته به سپاه پاسداران، پوستری بزرگ تحت عنوان «زنان سرزمین من» در میدان ولی‌عصر تهران نصب کرد که با اعتراض بسیاری از صاحبان چهره‌های روی آن از جمله فاطمه معتمد آریا، مرضیه برومند و پروانه کاظمی مواجه و روز بعد برچیده شد.[۱۲۰]

سید ابراهیم رئیسی ادعا نموده که «دشمنان می‌خواهند با سوار شدن بر موج مطالبات معیشتی و اقتصادی مردم، فتنه جدید درست کنند؛ اما مردم هوشیار هستند و ضمن اینکه مطالبات خود را مطرح می‌کنند اجازه سوء استفاده نخواهند داد.»[۱۲۱]

صدور دستور سرکوب فوری

سید علی خامنه‌ای در ۲۸ آبان ۱۴۰۱ در یک سخنرانی، دستور سرکوب معترضان را صادر کرد و در پی آن، سید ابراهیم رئیسی، رئیس دولت جمهوری اسلامی و عضو هیئت مرگ اعدام دسته‌جمعی زندانیان عقیدتی سیاسی ایران در تابستان ۱۳۶۷، در روز سی‌ام، به دستگاه‌های مسئول، دستور داد که معترضان را «فوری» سرکوب کنند.[۱۲۲]

بعد از صدور دستور سرکوب فوری، خامنه‌ای در دی ۱۴۰۱ نیز گفت: «کار را به هنگام باید انجام داد. نباید غفلت کنیم…؛ باید بدون تأخیر وارد میدان بشویم؛ نباید تأخیر داشته باشیم» و همین چراغ سبز وی باعث تسریع بیشتر صدور احکام کیفری، از جمله، اعدام بر ضد معترضان بازداشت‌شده گردید.[۱۲۳]

همچنین غلامحسین محسنی اژه‌ای، رئیس قوه قضائیه گفت: «برای عناصر و مسببان اصلی اغتشاشات اخیر، هیچ جای ارفاق وجود ندارد.»[۱۲۴]

درخواست نمایندگان مجلس برای اعدام بازداشت‌شدگان

در ۱۵ آبان ۱۴۰۱، ۲۲۷ نفر از نمایندگان مجلس شورای اسلامی در بیانیه‌ای در خطاب به قوه قضاییه و با محارب خواندن معترضان در ایران، خواستار قصاص (اعدام) معترضان شدند.[۱۲۵] تعداد معترضان بازداشت‌شده تا ۲۷ آبان ۱۴۰۱ دست‌کم ۶۰٫۰۰۰ نفر[۱۲۶] است.

سرکوب اعتراضات

سید علی خامنه‌ای، رهبر، این اعتراضات را «طراحی آمریکا، رژیم صهیونیستی و دنباله‌روهای»شان نامید. او به خواسته‌های معترضان اهمیتی نداد و دستور سرکوب آن‌ها را صادر کرد.[۱۲۷] مقامات جمهوری اسلامی مانند اعتراضات آبان ۱۳۹۸ ایران با قتل، دستگیری و شکنجه، دست به سرکوب معترضان زدند. نیروهایی از نیروی انتظامی، سپاه پاسداران و نیروی زمینی ارتش که زیر مجموعه ستاد کل نیروهای مسلح هستند در سرکوب معترضان نقش دارند. از نیروی انتظامی، پلیس پیشگیری، پلیس آگاهی، پلیس امنیت عمومی، فتا، یگان ویژه ناجا و نوپو در سرکوب معترضان دست دارند. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی جدای از نیروهای خودش از نیروهای بسیج نیز استفاده کرده‌است. همچنین از لباس‌شخصی‌ها[۱۲۸] و گروهی به نام نیروهای خودجوش سرزمین‌های اسلامی نیز استفاده شده‌است.[۹۳]

حکومت برای سرکوب اعتراضات از ترفندهایی همچون رعب و تهدید، پرونده‌سازی، اعترافات تلویزیونی، بازی‌های رسانه‌ای، تحقیر و تمسخر، نازل کردن خواسته‌های معترضان به تمایلات جنسی و هیجانی استفاده می‌کند.[۱۲۹]

نیروهای سرکوب جمهوری اسلامی برای سرکوب شهروندان در این اعتراضات از باتون،[۱۳۰] باتون برقی،[۱۳۱] ماشین آب‌پاش،[۱۳۲] گاز اشک‌آور،[۱۳۳] تفنگ پینت‌بال،[۱۳۴] تفنگ ساچمه‌زنی،[۱۳۵] اسلحه دستی[۱۳۶] و تفنگ جنگی[۱۳۷] و همچنین از خشونت، یورش به منازل مسکونی، شلیک مستقیم به شهروندان، آسیب رساندن به اموال عمومی و خصوصی مردم از جمله خودروها و مغازه‌ها و همچنین تعرض جنسی به زنان استفاده می‌کند.[۱۳۸]

در اعتراضات علاوه بر آمبولانس، از کودکان و نوجوانان نیز در سرکوب معترضان استفاده شده‌است. بر پایه دیوان کیفری بین‌المللی بر مبنای اساسنامه رم، استفاده از کودکان زیر ۱۵ سال برای شرکت در فعالیت‌های خصمانه، در دسته‌بندی جنایات جنگی محسوب می‌شود.[۱۳۹] همچنین سپاه پاسداران دانش‌آموزان پسر دبیرستانی را برای سرکوب تطمیع و تجهیز کرده‌است.[۱۴۰]

تجاوز جنسی به کودکان و جوانان

بنا به گزارش برخی منابع، هم‌زمان با بازداشت گسترده معترضان توسط حکومت جمهوری اسلامی، و سکوت رسانه‌ها (ی داخلی)، میزان خشونت و حتی تجاوز جنسی سرکوبگران حکومتی به دختران و پسران حتی کم‌سن (۱۴–۱۳ ساله) افزایش یافته‌است.[۱۴۱]

شبکه سی‌ان‌ان، پس از یک بررسی دوماهه (مهر و آبان ۱۴۰۱) و در گزارشی تحقیقی، تأیید کرده‌است که پسران و دختران بازداشت‌شده در ایران، مورد خشونت جنسی قرار می‌گیرند و در برخی موارد در زندان به آن‌ها «تجاوز» می‌شود. ضرب و شتم و آزار جنسی زندانیان دخترِ به‌ویژه زیبا شدیدتر است.[۱۴۲]

به‌گفته یکی از دختران بازداشت‌شده، در بازداشتگاه، یک «اتاق خصوصی بازجویی» وجود دارد که افسر بازجو، دختری زیبا را به تنهایی با خود به آن اتاق برده و به او تعرض جنسی می‌کند.[۱۴۳] یکی از کسانی که بارها مورد تجاوز جنسی و حتی پارگی اندام‌ها قرار گرفت آرمیتا عباسی است.[۱۴۴]

فیلم گرفتن از صحنه تجاوز جنسی برای باج‌گیری

سی‌ان‌ان به نقل از منابع مطلعی که با قربانیان گفت‌وگو کرده‌اند، گزارش داده که مأموران جمهوری اسلامی از صحنه‌های خشونت‌آمیز تعرض جنسی فیلم تهیه کرده‌اند و آن فیلم‌ها را به ابزاری برای باج‌گیری از معترضان یا وادار کردنشان به سکوت تبدیل کرده‌اند.[۱۴۵]

بر اساس برخی تحقیقات راستی‌آزمایی‌شده، حکومت جمهوری اسلامی از تعرض و تجاوز جنسی به‌عنوان یکی از ابزارهای سرکوب و برای تحت فشار گذاشتن، ناامیدکردن، اخاذی و دریافت حق‌سکوت از معترضان قربانی‌شده، استفاده می‌کند.[۱۴۶]

نابیناکردن سیستماتیک معترضان

سازمان حقوق بشر ایران در گزارشی شلیک نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی به صورت و چشم تعداد قابل توجهی از معترضان مأموران را «سیستماتیک» و «هدفمند» اعلام کرد.[۱۴۷] آمار دقیقی از معترضانی که چشمانشان آسیب دیده، در دست نیست؛ ولی بنا به گزارش روزنامه نیویورک تایمز در ۲ آذر ۱۴۰۱، دست‌کم ۵۸۰ نفر معترض از ناحیه چشم، آسیب دیده‌اند.[۱۴۸]

تحریف علت کشتار

مسئولان حکومت جمهوری اسلامی دلیل کشته‌شدن معترضان را خودکشی، بیماری زمینه‌ای، گاز گرفتن سگ… و حتی شلیک معترضان به یکدیگر اعلام می‌کنند.[۱۴۹]

مشکل‌تراشی در تحویل پیکر کشته‌شدگان

حکومت جمهوری اسلامی در تحویل دادن پیکرهای کشته‌شدگان، اشکال‌تراشی و تأخیر انجام داده و حتی با سناریوسازی برای دلیل مرگشان باعث خشم مردم می‌شود.[۱۵۰]

اختلال گسترده اینترنت

در روزهای ابتدایی اتصال‌ها به اینترنت در ایران به ۶۷ درصد میزان معمول کاهش داده شد.[۱۵۱] در روزهای بعد اینترنت موبایل و خطوط تلفن همراه در بخش‌های گسترده‌ای از ایران قطع شد.[۱۵۲] رسانه اجتماعی اینستاگرام و پیام‌رسان واتس‌اپ نیز در ۳۰ شهریور فیلتر شدند.[۱۵۳]

در ۳۰ شهریور، وزارت ارتباطات حکومت جمهوری اسلامی با هدف آگاه نشدن مردم و معترضان از اخبار تازه اعتراضات، واتس‌اپ و اینستاگرام را هم فیلتر کرد.[۱۵۴][۱۵۵] گوگل نیز از دسترس خارج شد که پس از دو روز رفع فیلتر شد.[۱۵۶] همچنین اختلال گسترده‌ای در دسترسی به اینترنت رخ داد که به گزارش نت‌بلاکس بزرگ‌ترین اختلال در اینترنت ایران از زمان قطعی کامل اینترنت در ۱۳۹۸ بود.[۱۵۷][۱۵۸]

بیلبورد میدان ولی‌عصر

زنان سرزمین من بیلبوردی بود که توسط سازمان هنری رسانه‌ای اوج، وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، روز ۲۱ مهر ۱۴۰۱ و همزمان با روز جهانی دختر در میدان ولی‌عصر تهران نصب شد.[۱۵۹] این بیلبورد که با اعتراضات سراسری بر علیه حجاب اجباری در ایران همزمان شده بود، یک روز بعد و با اعتراض بسیاری از صاحبان چهره‌های روی آن برچیده شد.

همکاری با کشورهای خارجی برای سرکوب مردم

در حالی که مردم ایران در حال اعتراض به نقض حقوق بشر و آزادی‌های اساسی‌شان هستند حکومت جمهوری اسلامی به حکومت‌هایی مثل حکومت روسیه اجازه همکاری در سرکوب اعتراضات ایران را می‌دهد.[۱۶۰]

اعدام معترضان

از ابتدای این خیزش اعتراضی، قوه قضائیه ایران برای شماری از معترضان دستگیر شده احکام اعدام صادر کرده‌است. عنوان مجرمانه عمده این احکام «محاربه» و «افساد فی الارض» است.[۱۶۱] اما حقوقدانان و و کلای دادگستری و بعضی از روحانیون حوزه علمیه قم به احکام صادره از نظر حقوقی اعتراض کردند و خواهان توقف صدور احکام محاربه و افساد فی‌الارض برای معترضان شدند.[۱۶۲][۱۶۳]

محسن شکاری، اولین بازداشتی این خیزش اعتراضی بود که حکم اعدام او به اتهام محاربه پنجشنبه ۱۷ آذر اجرا شد. اعدام او درحالی صورت گرفت که تنها ۷۵ روز از بازداشت او سپری شده بود و درجریان دادرسی و محاکمه به وکیل اختیاری دسترسی نداشت.[۱۶۴] مجیدرضا رهنورد معترضی دیگری بود که دوشنبه ۲۱ آذر و ۲۳ روز پس از دستگیری، «در ملاء عام» در خیابانی در مشهد به دار آویخته شد. به گفته قوه قضائیه او به کشتن دو نفر از مأموران شبه نظامی بسیج، با سلاح سرد متهم شده بود. پیش از اعدام اعتراف اجباری او از سوی رسانه‌های حکومتی با دست شکسته و در گچ منتشر شده بود.[۱۶۱]

روش‌های اعتراض

دیوار نویسی، به کی زنگ بزنیم وقتی قاتل خودش پلیسه؟

اعتراضات خیابانی

معترضان حاضر در خیابان به دو دسته تقسیم می‌شوند. هسته فعال در حال شعار دادن و به کار بستن مجموعه‌ای از اقدامات همچون آتش افروختن، پرتاب سنگ، سوزاندن روسری، بریدن گیس، کندن تابلو، حمله به بیلبوردها و کانکس‌های انتظامی و هسته ناظر که در حال تماشا و به وجد آمدن از تحرکات و اقدامات هسته فعال، در حال فیلم‌برداری هستند.[۱۶۵] حدود سنی هسته فعال ۱۵ تا ۳۵ سال و حدود سنی هسته ناظر ۳۵ به بالا است. حدود ۸۰ درصد هسته فعال متولدین دهه ۷۵ تا ۸۵ هستند.[۱۶۵]

اعتصابات سراسری

در حمایت از اعتراضات سراسری مردم این اعتصابات صورت گرفت. در ششمین هفته اعتراضات، در شماری از شهرهای ایران گروهی از اصناف، از جمله کسبه و بازاریان، کارگران و معلمان اعتصاب کردند.

اعتراضات اینترنتی

هشتگ مهسا

#مهسا_امینی

استفاده از #مهسا_امینی در اعتراض به کشته‌شدن او رکورد استفاده از یک هشتگ در توییتر را شکست. تا ۲۴ مهر ۱۴۰۱ این هشتگ بیش از ۲۷۵ میلیون بار استفاده شد.[۱۶۶]

گیسوبری و روسری‌سوزی

گیسوبران در تجمع اعتراضی سانتا باربارا، کالیفرنیا

شماری از زنان ایرانی در اعتراض به جان‌باختن مهسا امینی در حرکتی نمادین، با ابراز خشم و سوگ، موهای خود را قیچی کردند. آیین گیسوبران از رسوم دیرینه ایرانیان باستان است.[۱۶۷] کارزار آتش‌زدن روسری به عنوان نماد حجاب به نشانه مخالفت با حجاب اجباری در اعتراضات پس از کشته‌شدن مهسا امینی رخ داد. این حرکت نمادین با واکنش‌ها بسیاری مواجه شده‌است. شمار بسیاری از زنان در اعتراضات روسری از سر برداشتند و برخی روسری خود را آتش زدند.[۱۶۸][۱۶۹]

عمامه‌پرانی

عمامه‌پرانی شامل انداختن و برداشتن عمامه از سر آخوندها شکل دیگری از حرکت اعتراضی برخی از معترضان بوده‌است.[۱۷۰][۱۷۱][۱۷۲]

هنر اعتراضی

در زمان اعتراضات تعداد زیادی هنر اعتراضی از قبیل نقاشی، ترانه و پرفورمانس به یاد مهسا امینی و برای وصف حال یک ملت عزادار تولید شد.[۱۷۳] مردم برای بیان اعتراض از شعارنویسی، شابلون‌نویسی و خط کشیدن بر عکس مقامات ایران نیز استفاده می‌کنند.[۱۷۴]

پیامدها و رویدادها

«زن، زندگی، آزادی» در صفحهٔ اول روزنامهٔ لیبراسیون

جمعه سیاه زاهدان

جمعه سیاه زاهدان به درگیری‌های ۸ مهر ۱۴۰۱ بین مردم معترض زاهدان و نیروهای سرکوبگر به‌دنبال تجاوز فرماندهٔ انتظامی به دختری بلوچ در میانهٔ اعتراضات گفته می‌شود. بین روایت جمهوری اسلامی و روایت منابع محلی، دربارهٔ وقایع این روز تفاوت‌های کلیدی وجود دارد.[۱۸۰] در این درگیری بر اساس آمار «کارزار فعالان بلوچ» و همچنین «وبگاه حال‌وش» ۹۱ نفر[۱۸۱] و بر اساس آمار مقام‌ها و رسانه‌های جمهوری اسلامی ۱۹ نفر کشته شدند.[۱۸۲]

حمله به دانشگاه شریف

شامگاه یکشنبه ۱۰ مهر، نیروهای امنیتی همراه با شمار بسیاری از نیروهای موسوم به لباس شخصی در با محاصره دانشگاه صنعتی شریف تهران و حمله به دانشجویان، ضمن ضرب‌وشتم و تیراندازی، شمار نامعلومی از دانشجویان را زخمی یا بازداشت و به مکان‌های نامعلومی انتقال دادند. با ادامه اعتراضات تیراندازی به دانشجویان آغاز و درهای دانشگاه بسته می‌شود و دانشجویان در محاصرهٔ نیروهای امنیتی و لباس شخصی قرار می‌گیرند.[۱۸۳][۱۸۴][۱۸۵]

شورش زندان لاکان رشت

یکشنبه ۱۷ مهر بین گارد ضدشورش زندان لاکان رشت و زندانیان درگیری می‌شود و شماری از زندانیان کشته و زخمی شدند. حکومت و مخالفان دو روایت متفاوت از درگیری‌ها ارائه می‌دهند. شمار دقیق تلفات درگیری در این زندان مشخص نیست. خبر درگیری و شورش در این زندان پس از آن به رسانه‌ها درز پیدا کرد که ستون دودی بر فراز این زندان دیده شد.[۱۸۶]

درگیری‌های ۱۴۰۱ سنندج

در اواخر مهرماه، اعتراضات مردمی در سنندج شدت گرفت به طوری که یک شهروند سنندجی در داخل خودروی شخصی پراید و پشت فرمان هدف اصابت مستقیم گلوله از ناحیه سر قرار گرفته و کشته شد. رسانه‌های داخلی این قتل را به افراد ناشناس نسبت می‌دادند اما شاهدین در صحنه ادعا می‌کنند که وی بوسیله گلوله‌های جنگی نیروهای ضد شورش هدف قرار گرفته‌است.

درگیری‌های ۱۴۰۱ مهاباد

آتش‌سوزی زندان اوین

۲۳ مهر، در میانه اعتراضات سراسری در زندان اوین آتش‌سوزی مشکوکی رخ داد. به گفتهٔ رسانه قوه قضاییه در این حادثه هشت زندانی کشته و دست‌کم ۶۱ نفر مجروح شدند. همچنین مردم در خیابان‌های اطراف زندان تجمع و علیه حاکمیت ایران شعار دادند.

جمعه خونین خاش

۱۳ آبان در پی تیراندازی نیروهای امنیتی به معترضان بین شش تا ده تن شامل کودکان کشته و ده‌ها تن دیگر زخمی شدند. یونس سلحشوران از جمله کشته‌شدگان اعتراضات روز جمعه در خاش بود که هویت آن مشخص شد. مولوی عبدالحمید از کشته شدن «دست‌کم ۱۶ نفر» در اعتراضات خاش خبر داد.

کشتار کردهای ایران

در جریان اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ (به‌ویژه در اواخر آبان و اوایل آذر ۱۴۰۱) بعد از سخنرانی خامنه‌ای در ۲۸ آبان، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بعد از اعلام حکومت نظامی، با دوشکا،[۱۸۷] تیربار سنگین W85،[۱۸۸] خودروهای نظامی، تانک[۴۰] و هلیکوپتر[۱۸۹] به مناطق کردنشین ایران (استان‌های کردستان، آذربایجان غربی، کرمانشاه و ایلام) حمله کرده و تعداد چشمگیری از مردم معترض را کشتند.[۱۹۰][۱۹۱] سپاه در این سرکوب، از گاز شیمیایی فلج‌کننده اعصاب یعنی هگزاکلرواتان نیز استفاده کرده‌است.[۱۹۲]

حملات سپاه به اقلیم کردستان

تصویری از حملات سپاه پاسداران به مقر احزاب کرد

طبق ادعای سپاه پاسداران این حمله پاسخی به دلیل حمایت احزاب کرد از اعتراضات سراسری بود. در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۲، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی پایگاه‌های احزاب کرد ایرانی در کوی‌سنجق، آلتون کوپری و زرگویز در اقلیم کردستان را با استفاده از پهپادهای انتحاری و موشک‌های زمین به زمین بمباران کرد.[۱۹۳][۱۹۴] این حملات منجر به کشته شدن حداقل سیزده نفر از جمله زنان (که یکی باردار بود) و کودکان و زخمی شدن ۵۸ نفر شد.[۱۹۵] احزاب کردستان ایران ادعا کردند که جمهوری اسلامی در خیابان‌های داخل کشور از طرف مردم پاسخ این حملات را دریافت خواهد کرد.[۱۹۶]

کارزار اخراج سفیران جمهوری اسلامی

کارزار اینترنتی خطاب به سران کشورهای گروه ۷، هفت کشور صنعتی جهان، برای اخراج مقامات جمهوری اسلامی راه افتاده‌است. این کارزار تا ۲۵ مهر نزدیک به ۱۸۰ هزار امضا داشته‌است.[۱۹۷] این کارزار در کمتر از چهار روز، از مرز ۴۰۰ هزار امضا عبور کرد.[۱۹۸] اعضای گروه ایرانیان مدافع عدالت و حقوق بشر عصر یکشنبه، ۲۴ مهر، با انتشار دادخواستی در وب‌سایت بین‌المللی Change.org، نگرانی عمیق خود را از وقایع پنج هفته گذشته در ایران اعلام کردند و از کشورهای عضو گروه جی۷ شامل آلمان، فرانسه، ایتالیا، ژاپن، بریتانیا، ایالات‌متحده آمریکا و کانادا، خواستند در اعتراض به «رفتار غیرقانونی و غیرانسانی» با معترضان در ایران، سفرای جمهوری اسلامی و نمایندگان آن‌ها را از سازمان‌های بین‌المللی اخراج کنند.[۱۹۹][۲۰۰][۲۰۱]

ریزش و کمبود نیروهای حکومتی

به گزارش بعضی منابع، کمبود نیرو برای سرکوب و نیز گریختن تعداد زیادی سرباز از خدمت، باعث شده که حکومت جمهوری اسلامی از افسران ارشد حتی در سطح سرهنگ (سپاه) استفاده کند که بعضی از آن‌ها همچون: سرهنگ حمیدرضا هاشمی (با نام مستعار سید علی موسوی)،[۲۰۲] معاون اطلاعات سپاه سلمان استان سیستان و بلوچستان[۲۰۳] و سرهنگ نادر بیرامی، رئیس اطلاعات سپاه شهرستان صحنه،[۲۰۴] در درگیری با مردم معترض کشته شدند.[۲۰۵]

نشست غیررسمی شورای امنیت

چهارشنبه ۱۰ آبان ۱۴۰۱، جلسه‌ای غیررسمی در شورای امنیت سازمان ملل متحد به میزبانی ایالات متحده و آلبانی با موضوع سرکوب خشن زنان و معترضان در ایران برگزار شد. این جلسه با سخنرانی جاوید رحمان، گزارشگر ویژه ایران در سازمان ملل متحد آغاز شد و در ادامه شیرین عبادی، حقوق‌دان ایرانی و برنده جایزه صلح نوبل و نازنین بنیادی، بازیگر سینما و فعال حقوق بشر نیز سخنرانی کردند.[۲۰۶]

لیندا توماس گرینفیلد، سفیر ایالات متحده آمریکا در سازمان ملل متحد و نمایندگان ۱۳ عضو دیگر شورای امنیت هم هر کدام بیانیه و مواضع خود دربارهٔ سرکوب اعتراضات و نقض حقوق زنان در ایران را عنوان کردند. به جز چین و روسیه بیانیه دیگر اعضای شورای امنیت در حمایت از معترضان و محکومیت سرکوب خشن اعتراضات در ایران بود.[۲۰۷]

نشست اضطراری شورای حقوق بشر

در نشست اضطراری که شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد در ۳ آذر ۱۴۰۱ برگزار کرد، فولکر تورک، کمیسر عالی این شورا، اعلام کرد اکنون «یک بحران حقوق بشری تمام عیار» در ایران وجود دارد و از جمهوری اسلامی خواست به استفاده غیرضروری زور علیه معترضان پایان دهد. همچنین جاوید رحمان، گزارشگر ویژه حقوق بشر در ایران، از مقام‌های جمهوری اسلامی انتقاد کرد که در هیچ موردی حاضر به گفت‌وگو با معترضان نشده‌اند.[۲۰۸]

شورای حقوق بشر سازمان ملل در این نشست با تصویب قطعنامه‌ای، سازوکاری ویژه برای راستی‌آزمایی و حقیقت‌یابی دربارهٔ کشتار و سرکوب معترضان تعیین کرد. بر اساس این مصوبه، رئیس شورای حقوق بشر موظف شد که به شکل مستقل، کار تحقیق و ثبت موارد نقض حقوق بشر در ایران را از روز ۲۵ شهریور ۱۴۰۱ را برعهده بگیرد.[۲۰۹]

اخراج جمهوری اسلامی از کمیسیون مقام زن ملل متحد

شورای اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل متحد در ۲۳ آذر ۱۴۰۱ با اکثریت آرا ایران را از کمیسیون مقام زن ملل متحد اخراج کردند. قطعنامه پیشنهادی برای این امر از سوی ایالات متحده ارائه شده بود و ۲۹ عضو این شورای از قطعنامه پیشنهادی حمایت کردند.[۲۱۰]

این اقدام برای نخستین بار در تاریخ این کمیسیون سازمان ملل متحد روی داد و واکنشی از سوی جامعه جهانی به سرکوب اعتراضات زنان در طول خیزش اعتراضی بود که با کشته‌شدن مهسا امینی آغاز شد.[۲۱۱] همزمان با استقبال برخی از شهروندان و فعالان سیاسی مخالف جمهوری اسلامی از اخراج ایران از کمیسیون مقام زن سازمان ملل، سخنگوی وزارت خارجه ایران این اقدام را «غیرقانونی» خواند و یکی از مقام‌های معاونت امور خانواده رئیس‌جمهور ایران نیز گفت که این تصمیم «بی‌طرفی کمیسیون مقام زن» را خدشه‌دار کرد.[۲۱۲]

شعارها

ژینا جان تو نمی‌میری. نامت رمز می‌شود.
«زن، زندگی، آزادی»؛ از اصلی‌ترین شعارهای اعتراضات

در پی اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران در شهرهای مختلف ایران شعارهای مختلفی توسط معترضین سر داده شد. تعدادی از این شعارها متمرکز بر موضوع حجاب اجباری در ایران و مسئلهٔ زنان و برخی دیگر متمرکز بر مخالفت معترضان با حکومت وقت ایران است. شعار «زن، زندگی، آزادی» یکی از اصلی‌ترین شعارها از شروع این اعتراضات بود که از روز اول اعتراضات در شهرهای مختلف سر داده شد.[۲۱۳] شعارهایی که در اعتراضات سراسری در ایران توسط مردم در خیابان‌ها گفته شده، بسیار ساختارشکنانه و پیشرو بوده‌اند و در آن‌ها به حقوق زنان و آزادی‌های فردی بسیار زیاد نگاه شده‌است اما شعارهای معیشتی اصلاً شنیده نشده‌اند.[۲۱۴]

برخی از اصلی‌ترین شعارها (فهرست کامل):

نمادها

سوزاندن روسری و بریدن یا کوتاه کردن مو از نخستین نمادهای این اعتراضات بود. ترانه اعتراضی برای… اثر شروین حاجی‌پور نیز تبدیل به نمادهای اعتراضات شد.[۲۲۰] مردم ایران در خیابان‌ها، کافه‌ها و رستوران‌ها با همخوانی و پخش این ترانه، اعتراض خود را نشان دادند. ایرانیان مقیم خارج نیز این ترانه را در تجمعات اعتراضی خود بازخوانی کردند. حاجی‌پور متن این ترانه را بر اساس توئیت‌های اعتراضی با موضوع «برای…» ساخته‌است.[۲۲۱] ویدئوی این ترانه بعد از بازداشت او توسط مأموران امنیتی جمهوری اسلامی حذف شد.[۲۲۲][۲۲۳]

برخی از نمادها اعتراضات:

همراهی‌کنندگان

چهره‌ها

. . . مردم ایران در دهه‌های گذشته به دلیل سرکوب بی‌رحمانه متحمل رنج زیادی شدند اما دستگیری مهسا امینی و قتل او در بازداشت بار دیگر به طغیان اعتراضات دامن زد. مردم ایران سزاوار دستیابی به آزادی و عدالت‌اند. . . .

نوآم چامسکی، ۲ مهرِ ۱۴۰۱[۲۲۴]

شمار زیادی از سلبریتی‌های شناخته‌شده ایران به صف حامیان معترضان پیوستند که باعث فشارهای حکومت ایران به شکل تهدید، تبلیغات منفی و مصاحبه و اقدام قضایی علیه آنان شد. شمار بازیگرانی که از معترضان حمایت کرده‌اند به اندازه‌ای است که صدا و سیمای ایران برای پخش و بازپخش بیش از ۲۰ مجموعه تلویزیونی دچار مشکل خواهد شد.[۲۲۵] عده زیادی از چهره‌های سرشناس هنری، فرهنگی و ورزشی دنیا هم با مردم معترض در ایران ابراز همبستگی کردند.[۲۲۶]

علی کریمی

. . . یه سری‌ها سال ۵۷ فهمیدن
یه سری‌ها سال ۶۷ فهمیدن
یه سری‌ها سال ۸۸ فهمیدن
یه سری‌ها سال ۹۶ فهمیدن
یه سری‌ها سال ۹۸ فهمیدن
یه سری‌ها سال ۱۴۰۰ فهمیدن
وای به حال اونایی که هنوز نفهمیدن . . .

علی کریمی، ۲۷ شهریورِ ۱۴۰۱[۲۲۷]

در میان واکنش‌ها به کشته‌شدن مهسا امینی و اعتراضات پس از آن، علی کریمی، فوتبالیست سابق تیم ملی فوتبال ایران نه تنها مواضع‌اش را روشن گفت بلکه با معترضان همنوا شد و گاهی یک قدم از آنها نیز جلوتر رفت و در پیام‌هایی که می‌داد پیشنهاد و راهکار نیز به معترضان ارائه می‌کرد.[۲۲۸] رسانه‌های نزدیک به حکومت و طرفداران نظام او را «اغتشاشگر» و «ضدانقلاب» مورد خطاب قرار داده‌اند و خواهان تعقیب قضایی و حتی مصادره اموال او شده‌اند.[۲۲۹][۲۳۰][۲۳۱][۲۳۲]

تیم‌های ملی

در جریان اعتراضات برخی از تیم‌های ملی در اعتراض از خواندن سرود ملی خودداری کردند. بازیکنان تیم ملی فوتبال ساحلی ایران، اعضای تیم ملی واترپلوی ایران از همخوانی سرود جمهوری اسلامی خودداری کردند و تلویزیون دولتی ایران پخش زنده برنامه را قطع کرد.[۲۳۳][۲۳۴] در ادامه بازیکنان تیم ملی بسکتبال ایران در مراسم آغازین بازی مقابل تیم ملی چین در سالن بسکتبال آزادی، به نشان همراهی با اعتراضات در ایران از همخوانی سرود رسمی جمهوری اسلامی خودداری کردند.[۲۳۵]

بازیکنان تیم ملی فوتبال ایران در جریان مسابقات فوتبال جام جهانی فوتبال ۲۰۲۲ از خواندن سرود ملی در بازی مقابل انگلیس خودداری کردند. گاردین در مقاله‌ای در واکنش به این حرکت نوشت: «سکوت یک تیم گویای همه چیز است».[۲۳۶]

تماشاگران ایرانی حاضر در جام جهانی ۲۰۲۲؛ با نوشته مهسا امینی، شعار «زن، زندگی، آزادی»، تصاویری از کشته‌شدگان اعتراضات و حمایت از علی کریمی

گروه‌های هکری

برخی از گروه‌های هکری چون انانیموس با حمله به وبگاه‌های متعلق به حکومت در اعتراضات سراسری با مردم همراهی کردند.

  • انانیموس

در ۲۹ شهریور ۱۴۰۱، گروه هکری انانیموس سرشناس‌ترین گروه هک در دنیا، در پیامی ویدئویی پس از مرگ مهسا امینی خطاب به مردم ایران گفته که در کنار آنها است. او ابراهیم رئیسی و حکومت را دیکتاتور خواند. گزارش شده که این گروه شماری از وبسایت‌های اصلی جمهوری اسلامی را هک کرده‌است. همچنین وبسایت دولت جمهوری اسلامی ایران، وبگاه خبرگذاری صدا و سیما و درگاه ملی دولت هوشمند، حمله دی‌داس خورده و بارها قطع و وصل شدند.[۲۳۷][۲۳۸][۲۳۹]

این گروه با انتشار ویدئویی در رسانه‌های اجتماعی تصاویر مهسا امینی و سرکوب معترضان در شهرهای مختلف ایران را منتشر کرده و گفته اجازه نمی‌دهد که سرکوب برای خاموش کردن مردم ادامه پیدا کند و همچنین نمی‌گذارد حکومت ایران در اینترنت زنده بماند.

گروه هکری انانیموس روز چهارشنبه ۳۰ شهریور ۱۴۰۱، همزمان با گسترش اعتراضات و تلاش جمهوری اسلامی برای قطع دسترسی به اینترنت در ایران، در حساب کاربری توییتر خود به شهروندان ایرانی توصیه کرده که از نرم‌افزار آزاد تور استفاده کنند تا بتوانند به وب‌سایت‌های فیلتر شده دسترسی پیدا کنند و همچنین ناشناس بمانند.[۲۴۰]

وبگاه سید علی خامنه‌ای،[۲۴۱] وبگاه ریاست جمهوری،[۲۴۲] و همچنین ۱۰۰۰ دوربین مداربسته امنیتی و انتظامی توسط انانیموس هک شد.[۲۴۳]

  • بختک

گروه «بختک» روز شنبه ۲ مهر با انتشار بخشی از اطلاعات محرمانه اتوماسیون اداری آستان قدس رضوی که زیر نظر رهبر جمهوری اسلامی اداره می‌شود اعلام کرد: «این حمله سایبری را در اعتراض به قتل مهسا امینی، دزدی و اختلاس و ندادن مالیات از سوی آستان قدس رضوی انجام داده‌است».[۲۴۴][۲۴۵]

  • عدالت علی

در ساعت ۹ و ۳۳ دقیقه شنبه‌شب ۱۶ مهر ۱۴۰۱ و در جریانِ اعتراضات سراسری، شبکه خبر صدا و سیمای جمهوری اسلامی برای لحظاتی توسط گروه عدالت علی هک شد و به جای تصاویر و سخنان سید علی خامنه‌ای، شعار «زن، زندگی، آزادی» پخش شد. علاوه بر این شعار، تصویری از خامنه‌ای که در آتش می‌سوزد به نمایش درآمد که در کنارش «چوپان دروغگو» نوشته شده بود.[۲۴۶]

  • بکدور (3ackd0or)

در تاریخ ۱۰ مهر ۱۴۰۱ گروه بکدور هویت مأموران بازداشت‌کننده مهسا امینی را افشا کرد.[۲۴۷]

  • بلک ریوارد

گروه هکری بلک ریوارد در ۲۹ مهر اعلام کرد که سامانهٔ ایمیل شرکت تولید و توسعه انرژی اتمی ایران را هک کرده و تهدید که اگر حکومت «زندانی‌ها سیاسی، عقیدتی و بازداشت‌شدگان اعتراضات» را تا ۲۴ ساعت بعد آزاد نکند، این اسناد را منتشر می‌کند.[۲۴۸][۲۴۹] این گروه پیش از این نیز در ۲۳ مهر ایمیل‌های کارکنان شبکهٔ پرس تی‌وی را هک کرده بود و با ارسال ایمیلی انبوه از آنان خواسته بود صدای مردم باشند.[۲۵۰] بلک ریوارد در روز ۳۰ مهر حدود ۵۰ گیگابایت از اطلاعات این شرکت را در کانال تلگرامی خود منتشر کرد.[۲۵۱][۲۵۲]

واکنش‌ها

شماری از چهره‌های ایران و فراتر از ایران از اعتراضات سراسری حمایت کردند. شمار بازیگرانی که از معترضان حمایت کرده‌اند به اندازه‌ای است که صدا و سیمای ایران برای پخش و بازپخش تعداد زیادی از مجموعه‌های و فیلم‌های تلویزیونی دچار مشکل خواهد شد.[۱۸۰] تعدادی از چهره‌های سرشناس هنری، فرهنگی و ورزشی دنیا هم از معترضان در ایران حمایت کردند.[۲۵۳]

بیانیه گروه‌ها و سازمان‌ها

بیست و دو چهره سرشناس ایرانی در بیانیه‌ای با نام «انقلاب زن، زندگی، آزادی» از اعتراضات مردم ایران حمایت کردند. در متن این اطلاعیه با اشاره به «حرکت پرتوان و سراسری زنان و جوانان» به قتل مهسا امینی آمده‌است: «این جنبش ملی کلیت نظام را به چالش کشیده و می‌رود تا آن را سرنگون سازد.» امضاکنندگان این بیانیه در پایان تأکید کردند: «ایران خانه همه ایرانیان است و به دست همه ما ساخته خواهد شد. زمان آن رسیده‌است تا برای نجات ایران، فرهنگ و تمدن آن دست به دست همدیگر دهیم.»[۲۵۴]

مهرماه بیانیه‌ای منسوب به «جمعی از طلاب و مدرسین حوزه‌های علمیه قم، مشهد و تهران» در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که این طلاب از ارسال نامه از دفتر قمِ سید علی خامنه‌ای، تحت مدیریت مجتبی خامنه‌ای، به دفتر مراجع تقلید خبر داده و گفته‌اند که در این نامه مراجع تهدید شده‌اند که به حوادث جاری «واکنش انتقادی» نشان ندهند و با «حربه نخ‌نماشده توهین به مقدسات» از مراجع علیه اعتراضات بیانیه بگیرند.[۲۵۵][۲۵۶]

واکنش‌های خارجی

  • با اینکه حسن کرمی، فرمانده یگان‌های ویژه نیروی انتظامی جمهوری اسلامی (فراجا) ادعا کرد که هیچ انسانی در اعتراضات (خیزش ۱۴۰۱ ایران) بر اثر خطا کشته نشده و اگر کسی بتواند این را اثبات کند جایزه خواهد گرفت، سازمان دیده‌بان حقوق بشر در اواخر دی ۱۴۰۱ با انتشار گزارش سالانه خود دربارهٔ وضعیت جهانی حقوق بشر در سال ۲۰۲۲ اعلام کرد که مأموران جمهوری اسلامی برای سرکوب اعتراضات سراسری مردم ایران از «نیروی قهریه کُشنده و بیش از حد» و از شات‌گان، تفنگ جنگی، هفت‌تیر... حتی در اعتراضات مسالمت‌آمیز و در جاهای پرجمعیت استفاده کرده‌اند. در بخش دیگری از گزارش این سازمان آمده‌است: «با سرکوب عمومی، انتخابات ناعادلانه، و فساد و سوءمدیریت آشکار، حکومت خودکامه [جمهوری اسلامی] ایران با تنها چیزی که باقی مانده‌است حکومت می‌کند: نیروی بی‌رحمانه.»[۲۵۷]
  • وزارت خزانه‌داری ایالات متحده آمریکا در واکنش به سرکوب اعتراضات ایران روز چهار شنبه ۳۰ آذر افرادی را که در سرکوب وحشیانه مردم ایران نقش داشتند، شامل: حسن حسن‌زاده، فرمانده سپاه محمد رسول‌الله، سیدصادق حسینی، فرمانده سپاه کردستان، حسین معروفی معاون هماهنگ‌کننده سازمان بسیج مستضعفین و مسلم معین، رئیس سازمان فضای مجازی بسیج، همراه با محمد جعفر منتظری، دادستان کل کشور، را مورد تحریم قرار داد.[۲۵۸][۲۵۹][۲۶۰]
  • آنتونی بلینکن، وزیر امور خارجه آمریکا نیز در همین رابطه روز چهارشنبه ۳۰ آذر ۱۴۰۱ گفت: «این تحریم‌ها سرکوبگران اعتراضات مردم در ایران را مورد هدف قرار دادند.»[۲۵۸]
  • به گزارش برخی منابع، رهبران آلمان به این نتیجه رسیده‌اند که امکان دارد که رژیم اسلامی ایران در هفته‌های آینده سقوط کند. مجید گلپور، مشاور اتحادیه اروپا گفت:

    «رهبران آلمان به این نتیجه رسیده‌اند که بازیگران قدرت [جمهوری اسلامی] در ایران نمی‌توانند در مقابل موج نوزایی-که با خیزش جاری در این کشور آغاز شده-مقاومت کنند. ریزش اخیر بورس، میزان فرار سرمایه صاحبان قدرت و بی‌اعتمادی رژیم ایران نسبت به آینده خود را نشان داد. در این چرخش دیاسپورای ایرانی به ویژه راهپیمایی ده‌ها هزار نفری در برلین-که میلیون‌ها رأی در اروپا را جابه‌جا کرد-نقش کلیدی داشته‌است.»[۲۶۱][۲۶۲]

  • جو بایدن رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا که در جریان یک گردهمایی انتخاباتی در ایالت کالیفرنیا حضور داشت، در واکنش به اعتراضات افرادی که پلاکاردهایی در حمایت از اعتراضات سراسری ایران در دست داشتند اظهار کرد: «نگران نباشید، ایران را آزاد خواهیم کرد. آنها خودشان به زودی ایران را آزاد خواهند کرد».[۲۶۳][۲۶۴]
  • امانوئل مکرون رئیس‌جمهور فرانسه در روز جمعه ۲۰ آبان ماه ۱۴۰۱، در کاخ الیزه با مسیح علی‌نژاد و شیما بابایی، لادن برومند و رؤیا پیرایی دختر مینو مجیدی از دیگر فعالان ایرانی حقوق زنان دیدار کرد.[۲۶۵]وی خیزش جاری در ایران را انقلاب خواند که واکنش سخنگوی وزارت خارجه نظام جمهوری اسلامی را در پی داشت.[۲۶۶]
  • در روز ۲۵ آبان ماه ۱۴۰۱ و در روز دوم پس از فراخوان اعتصابات در سومین سالگرد آبان خونین، گوگل پلی اپلیکیشن‌های اسنپ، تپسی، و پیام‌رسان‌های ایرانی سروش، آی‌گپ و بله را در راستای تحریم‌ها علیه ایران به دلیل سرکوب اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران حذف و اکانت‌های مرتبط با این شرکت‌ها را نیز پاک کرد.[۲۶۷]
  • فرانک والتر اشتاین‌مایر رئیس‌جمهور آلمان در ۳۰ آذر ۱۴۰۱؛ با انتشار عکسی از دیدار خود با علی کریمی در آلمان، به انتقاد از سرکوب اعتراضات مردمی ایران پرداخت و عنوان کرد: «ما نباید صدای خود را علیه خشونت‌های غیرانسانی که رژیم ایران اعمال می‌کند متوقف کنیم. مهم است که نقض اخیر حقوق بشر در ایران توسط کارشناسان مستقل بررسی شود تا عوامل آن روزی پاسخگو باشند.»[۲۶۸]

نظرسنجی

نظرسنجی مؤسسه تونی بلر برای تغییرات جهانی در سال ۲۰۲۲ میلادی نشان داد که ۸۴ درصد از ایرانیان از تغییر حکومت جمهوری اسلامی حمایت می‌کنند. همچنین، این بررسی نشان داده که جامعه ایران سکولارتر شده‌است. بیش از سه‌چهارم شرکت‌کنندگان در نظرسنجی، دین را در زندگی‌شان «بی‌اهمیت» خوانده و گفته‌اند که زندگی سکولارتر را ترجیح می‌دهند.[۲۶۹]

واکنش‌های مقامات جمهوری اسلامی

  • در آذر ۱۴۰۱، پس از هک خبرگزاری فارس، در متن یکی از بولتن‌های محرمانه (افشا شده) که برای فرمانده کل سپاه پاسداران تهیه شده، آمده‌است که مردم ایران در وضعیت انقلابی قرار گرفته‌اند و ۸۴ درصد مردم از اعتراضات پشتیبانی می‌کنند.[۲۷۰]
  • یکی از فرماندهان سپاه در دیدار با برخی از امامان جمعه، ضمن تأکید بر لزوم تکرار سناریوی کشتار معترضان ایذه در ماهشهر، گفت که اگر نیروهای امنیتی، کاری نکنند (اعتراضات را سرکوب نکنند)، با وجود شدت و دامنه اعتراضات کنونی، نظام تا بهمن امسال (۱۴۰۱) دوام نخواهد یافت.[۲۷۱]
  • سید محمد خاتمی یکی از رؤسای جمهور سابق جمهوری اسلامی هشدار داد که ادامه وضعیت کنونی به فروپاشی اجتماعی کشور می‌انجامد.[۲۷۲]

جنبش زن، زندگی، آزادی

«جنبش زن، زندگی، آزادی» که شعار شاخص آن «زن، زندگی، آزادی» است، چنان برآمدی یافت که بیشتر شهرهای ایران را فراگرفت و لایه‌های جمعیتی مختلفی به آن پیوستند. خصلت اساسی این جنبش، دموکراتیک است و در آن، خواست برابری و آزادی با محوریتِ مقابله با حجاب اجباری برجسته است. کردستان با تجربه مبارزاتی پربارش به آن شتاب داده و همه کانون‌های مبارزه و مقاومت در تلاش‌اند به آن نیرو دهند.[۲۷۳]

مانند تقریباً تمامی جنبش‌های اجتماعی، ماهیت، بازیگران اصلی، خواسته‌ها و دیگر ابعاد «جنبش زن، زندگی، آزادی» همچنان برای بسیاری نامشخص و مبهم است. خواسته‌های این جنبش را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد، دسته اول سرپیچی از قوانین جمهوری اسلامی که بر سبک زندگی همگان، و مشخصا زنان، تحمیل کرده‌است؛ مهم‌ترین این خواسته‌ها که جز بارزترین نمودهای این جنبش نیز هست، آزادی پوشش است. دسته دوم تغییرات سیاسی در ساختار حاکمیت و تغییر نظام به نظامی دموکراتیک و سکولار است. «جنبش زن، زندگی، آزادی» برای رسیدن به دسته اول مطالبات راه هموارتری دارد. همان‌طور که بسیاری از مشاهدات در نقاط گوناگون در داخل ایران نشان می‌دهند، بسیاری از زنان عملاً حجاب اجباری را رعایت نمی‌کنند.[۲۷۴]

این جنبش بی‌مرکز و سراسری است و از همهٔ استان‌ها و قومیت‌ها ایران در آن شرکت دارند و وقتی مردم در یک استان سرکوب می‌شوند در دیگر استان‌ها مردم به پشتیبانی از آنان برمی‌خیزند. همچنین، در حالی که در جنبش‌های گذشته چند شهر کانون‌های اصلی بودند، «جنبش زن، زندگی، آزادی» فراگیر و بی‌کانون است و می‌توان گفت فراگیریِ این جنبش حتی در مقایسه با جنبش اصلاحات و جنبش سبز نیز چشم‌گیر است.[۲۷۵]

مهرداد درویش‌پور، جامعه‌شناس، «جنبش زن، زندگی، آزادی» را یک «نمونه» و «ابرجنبش» توصیف می‌کند که ارزش‌های پدرسالاری و مردسالاری را در نظام سیاسی حاکم، آماج حملات خود قرار می‌دهد و در بطن جامعه نیز ارزش‌های فمنیستی، برابرخواهی و ضد تبعیض را افزایش می‌دهد.[۲۷۶]

فاطمه صادقی، پژوهشگر و کنشگر ایرانی در زمینهٔ حقوق زنان، «جنبش زن، زندگی، آزادی» را جنبشی با پتانسیل‌های قوی می‌داند و اعتقاد دارد این نخستین مرتبه است که یک جنبش زنانه‌نگر از اعماق جامعهٔ ایران جوشیده و هژمونی سیاسی و اجتماعیِ مردانه را عمیقاً به چالش کشیده‌است. به عقیده او این جنبش، یک تکانهٔ سیاسی اجتماعی ژرف با جلوه‌های مترقی است.[۲۷۷]

انقلاب ۱۴۰۱ ایران

روزنامه دی ولت آلمان در اواخر اکتبر ۲۰۲۲ در گزارشی نوشت مردم مانند گذشته خواهان اصلاحات نیستند، بلکه خواستار پایان رژیم هستند.[۲۷۸] همچنین برخی از رسانه‌ها اعتراضات را انقلاب عنوان کرده‌اند.[۲۷۹][۲۸۰] از جمله شعارهایی که مردم در خیزش سراسری ایران سر می‌دهند «بهش نگین اعتراض، اسمش شده انقلاب» است. به باور برخی از تحلیل گران مهم‌ترین دلیلی که به این جنبش ویژگی انقلابی بخشیده، ماهیت غافلگیرکننده و بروز طوفانی آن است.[۲۸۱]

امانوئل مکرون نیز در ۱۴ نوامبر ۲۰۲۲ از این اعتراضات به عنوان انقلاب یاد کرد[۲۸۲][۲۸۳] که وزارت خارجه جمهوری اسلامی نسبت به آن واکنش نشان داد.[۲۸۴] جک گلدستون، مدیر مرکز «مطالعات تغییرات اجتماعی، نهادها و سیاست‌ها» در دانشگاه جرج میسون آمریکا و یکی از متخصصان جنبش‌های اجتماعی و روندهای انقلابی در ۲۶ اکتبر ۲۰۲۲ در گفتگو با یورونیوز می‌گوید که هنوز جامعه ایران تا وقوع یک انقلاب فاصله دارد و اقداماتی چون تظاهرات بزرگ‌تر و گسترده‌تر به همراه معترضان بیشتر و البته پیوستن گروه‌های دیگر جمعیتی به ویژه افراد ۲۵ تا ۴۰ سال به جمع معترضین برای موفقیت اعتراضات در ایران ضروری است.[۲۸۵]

در نشست علمی «بررسی، تحلیل و آینده پژوهی اعتراضات ۱۴۰۱» که توسط انجمن علوم سیاسی ایران در آبان ماه ۱۴۰۱ برگزار شد، مجتبی مقصودی، استادیار دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی گفت «گرچه این اعتراضات برخی سویه‌های انقلابی دارد اما ساختار آن هنوز به گونه‌ای نیست که بتوان آن را یک جنبش انقلابی نامید که ایران را وارد وضعیت انقلابی کند زیرا هنوز فاقد ایدئولوژی مشخص، سازمان و رهبری متمرکز است.»[۲۸۶]

محمدرضا نیکفر اعتقاد دارد جنبش اجتماعی کنونی برازندهٔ آن است که با صفت «انقلابی» مشخص شود، حتی اگر به سبب سرکوب یا عامل‌های درونی خاموش شود تا خیزشی دیگر آن را پی گیرد. اما قیام انقلابی هنوز به معنای وجود موقعیت انقلابی نیست.[۲۸۷]

جستارهای وابسته

منابع

  1. «ادامه اعتراضات در ایران؛ مأموران به تجمع اعتراضی دانشگاه کردستان حمله کردند». بخش فارسی صدای آمریکا.
  2. صادق امامی (۳۰ آبان ۱۴۰۱). «پیشمرگ‌های مسلمان کُرد علیه تجزیه‌طلبان». فرهیختگان (۳۷۳۹). دریافت‌شده در ۳۰ آبان ۱۴۰۱.
  3. «اسامی و مشخصات ۵۷۳ شهید راه آزادی در اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ - تکمیل می‌شود». ۱۴۰۱-۱۰-۲۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۲۰.
  4. «صدور حکم ۱۰ سال زندان و ۷۴ ضربه شلاق برای یک مستندساز». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۸.
  5. «گزارش تحقیقی: دست‌کم ۱۵ معترض در بازداشت کشته شده‌اند؛ فشار و «شکنجه» برای گرفتن اعتراف». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۰۵.
  6. «هشدار نهاد حقوق بشری: ۱۰۹ معترض ایرانی در خطر اعدام هستند». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۰.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ «شمار کشته‌های خیزش سراسری علیه جمهوری اسلامی به ۲۲۴ نفر رسید». ایندیپندنت فارسی.
  8. شیوا محبوبی: حداقل ۶۰ هزار نفر تا کنون در کل ایران دستگیر شده‌اند, retrieved 2022-11-29
  9. "خبرگزاری هرانا | زن، زندگی، آزادی؛ گزارش تفصیلی از ۸۲ روز اعتراض در سراسر ایران - خبرگزاری هرانا" (به انگلیسی). Retrieved 2023-01-20.
  10. «اعلام آمار رسمی تعداد مجروحان و شهدای پلیس در ناآرامی‌های اخیر». انصاف‌نیوز.
  11. چشم‌اندازی نظری درباره‌ی خیزش‌های اجتماعی ایران | isa.org.ir انجمن جامعه‌شناسی ایران
  12. حمیدرضا جلایی‌پور (۲۲ آذر ۱۴۰۱). «جنبش مهسا چیست و چه آینده ای دارد؟». روزنامه اعتماد. دریافت‌شده در ۱۳ دسامبر ۲۰۲۲.
  13. «اختصاصی ایران‌اینترنشنال: سی‌تی‌اسکن مهسا نشانگر شکستگی جمجمه، خونریزی و اِدِم مغزی است». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۸ شهریور ۱۴۰۱.
    ««مهسا امینی در کما»؛ پلیس می‌گوید «ناگهانی دچار عارضه قلبی شد»». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۴ شهریور ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
  14. «سکوت پلیس دربارهٔ مرگ مغزی مهسا امینی «بر اثر ضرب‌وجرح به‌دست مأموران گشت ارشاد»». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
    «مرگ مغزی مهسا ۲۲ ساله بر اثر ضربات مأموران گشت ارشاد اسلامی؛ جوّ امنیتی در بیمارستان «کسری» و ممنوعیت ملاقات خانواده». کیهان لندن. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۵.
  15. «پانزدهمین روز تظاهرات سرتاسری در ایران؛ دانشجویان در بیش از ۱۱۰ دانشگاه اعتصاب کردند». افغانستان اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۲.
  16. «اعتراض‌ها به مرگ مهسا امینی با برداشتن روسری؛ اعتراضات با گلوله پاسخ داده شد». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۴.
  17. «واکنش‌ها به سرنوشت مهسا امینی؛ تجمع ده‌ها معترض در مقابل بیمارستان کسری». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  18. «تجمع دانشجویان چند دانشگاه در پی درگذشت مهسا امینی/ عکس». خبرآنلاین.
  19. «مهسا امینی؛ آلبوم عکس از تجمعات اعتراضی گسترده ایرانیان در بیش از ۱۵۰ شهر جهان». بی‌بی‌سی فارسی. ۱ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱ اکتبر ۲۰۲۲.
  20. مسعود آذر (۴ مهر ۱۴۰۱). «جان باختن مهسا امینی و اعتراضات سراسری در ایران؛ «انقلاب در دو حرکت»». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۲.
  21. «افزایش انتقاد غرب از سرکوب در ایران؛ کاردارهای ایران در لندن و پاریس احضار شدند». رادیو فردا. ۴ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۴ اکتبر ۲۰۲۲.
  22. «واکنش خامنه‌ای در سه دهه حکمرانی به اعتراضات چه بوده؟». بی‌بی‌سی فارسی. ۳ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۴ اکتبر ۲۰۲۲.
  23. «خیزش سراسری؛ تحصن و تجمع گسترده دانشجویان در دانشگاه‌های سراسر کشور در روز سه‌شنبه ۱۲ مهر». ایران اینترنشنال. ۴ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۴ اکتبر ۲۰۲۲.
  24. ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ ۲۴٫۲ ۲۴٫۳ ۲۴٫۴ «صد روز اعتراضات سراسری در ایران؛ تجمع‌های تازه در شهرهای مختلف». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲۵ دسامبر ۲۰۲۲.
  25. "Fresh protests erupt in Iran's universities and Kurdish region". The Guardian. 6 November 2022. Retrieved 7 November 2022.
  26. «آمار جان‌باختگان اعتراضات سراسری ایران تا ۲۶ آذر به ۴۹۶ نفر افزایش یافت». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۱۸.
  27. «روایت شب سرکوب و وحشت در دانشگاه صنعتی شریف». بی‌بی‌سی فارسی. ۳ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۴ اکتبر ۲۰۲۲.
  28. «Women burn headscarves at Iran anti-hijab protests». BBC News (به انگلیسی). ۲۰۲۲-۰۹-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۲.
  29. "Iran women the driving force behind Mahsa Amini protests". RFI (به انگلیسی). 2022-09-29. Retrieved 2022-10-02.
  30. Nast، Condé (۲۰۲۲-۱۰-۰۹). «Iran's Protests Are the First Counter-Revolution Led by Women». The New Yorker (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۲۴.
  31. «رویترز: خامنه‌ای دستور داد «هر کار لازم است بکنید»، «۱۵۰۰» نفر کشته شدند». رادیو فردا. ۲ دی ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۸ دسامبر ۲۰۲۲.
  32. ولی‌زاده، ماهان (۱۲ آذر ۱۴۰۱). «چرا مهسا امینی نمادِ گذار از ترس شد؟». رادیو زمانه. دریافت‌شده در ۴ دسامبر ۲۰۲۲.
  33. ۳۳٫۰ ۳۳٫۱ «از جندالله به گشت ارشاد؛ ۴۰ سال ابزار اعمال حجاب اجباری در ایران». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۸ دسامبر ۲۰۲۲.
  34. «بیست و هشت ماه زندان برای فعال جنبش زنان». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۳ آبان ۱۳۸۶. دریافت‌شده در ۱۴ دی ۱۳۹۱.
  35. Krauss, Joseph (21 September 2022). "EXPLAINER: What kept Iran protests going after first spark?". AP NEWS (به انگلیسی). Retrieved 17 October 2022.
  36. «مهسا امینی پس از بازداشت از سوی گشت ارشاد به کما رفت».
  37. «اعتراض‌ها به مرگ مهسا امینی از کردستان به دیگر شهرهای ایران رسید». euronews. ۲۰۲۲-۰۹-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۴.
  38. «ادامه اعتراضات به کشته شدن مهسا امینی و اعلام عزای عمومی در روزهای یک‌شنبه و دوشنبه». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  39. «شب دوم اعتراضات، تماس ابراهیم رئیسی با خانواده امینی». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۳ اوت ۲۰۲۲.
  40. ۴۰٫۰ ۴۰٫۱ «مردم کردستان بار دیگر به خیابان‌ها آمدند؛ شلیک نیروهای امنیتی به معترضان». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  41. «معترضان در سنندج تجمع برگزار کرده و مأموران به آنها گاز اشک‌آور شلیک کردند». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  42. Entekhab.ir، پایگاه خبری تحلیلی انتخاب | (۱۴۰۱-۰۶-۲۶). «فارس: تعدادی از مردم سنندج در پی فوت مهسا امینی در خیابان‌ها تجمع کردند / تجمع کنندگان شعارهای اعتراضی تند سر دادند / پلیس با شلیک گاز اشک‌آور آنها را متفرق کرد». fa. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  43. «اعتراضات گسترده در ایران و واکنش‌های بین‌المللی در پی قتل حکومتی مهسا امینی؛ قطع اینترنت و سرکوب مسلحانهٔ مردم!». کیهان لندن. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۷.
  44. «تجمع در مقابل بیمارستان محل درگذشت مهسا امینی و بازداشت تعدادی از معترضان با برخورد خشن». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
  45. «پانزدهمین روز تظاهرات سراسری؛ اعتراض به حکومت در تهران و شهرهای دیگر ادامه دارد». بی‌بی‌سی فارسی. ۱ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱ اکتبر ۲۰۲۲.
  46. «ادامه اعتراضات در ایران؛ از خیابان و پشت‌بام تا دانشگاه‌ها و مدارس معترضان مرگ بر دیکتاتور می‌گویند». صدای آمریکا. ۱۲ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۴ اکتبر ۲۰۲۲.
  47. «نوجوانان در کانون هجدهمین روز تظاهرات خیابانی قرار گرفتند». ایندیپندنت فارسی. ۱۲ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۴ اکتبر ۲۰۲۲.
  48. «گسترش اعتراضات سراسری در ایران؛ کسبه و بازاریان برخی شهرها اعتصاب کردند». رادیو فردا. ۱۶ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۸ اکتبر ۲۰۲۲.
  49. «مهسا امینی؛ اعتراضات بار دیگر در شهرهای ایران شعله کشید». بی‌بی‌سی فارسی. ۹ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۹ اکتبر ۲۰۲۲.
  50. «شعارهای شبانه در دست‌کم هفت منطقه تهران، اعتراضات پراکنده در مشهد و کرمانشاه». رادیو فردا. ۴ دی ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۵ دسامبر ۲۰۲۲.
  51. ««یلدا» و فال حافظ؛ رودررویی معترضان با حکومت در طولانی‌ترین شب سال». بی‌بی‌سی فارسی. ۳۰ آذر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۵ دسامبر ۲۰۲۲.
  52. «پانزدهمین روز تظاهرات سرتاسری در ایران؛ دانشجویان در بیش از ۱۱۰ دانشگاه اعتصاب کردند». افغانستان اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۲.
  53. «شمار شهرهای درگیر اعتراضات از ۸۰ شهر گذشت». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۱.
  54. «تجمع ایرانیان خارج کشور در سوگ مهسا امینی و اعتراض به سفر ابراهیم رئیسی: «خانه سرخ است»». BBC News فارسی. ۲۰۲۲-۰۹-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۷.
  55. «درگیری پلیس فرانسه و بریتانیا با معترضان در مقابل سفارتخانه‌های ایران به خشونت کشیده شد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۱.
  56. ««شلیک هوایی» طالبان برای متفرق کردن تجمع همبستگی با معترضان ایران در کابل». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۱.
  57. «تظاهرات جهانی در حمایت از خیزش مردم ایران؛ بیش از ۱۵۰ شهر جهان تجمع برگزار کردند». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۲.
  58. «اجتماع عظیم ایرانیان تورنتو».
  59. «فریاد زن زندگی آزادی ۱۰۰ هزار ایرانی در برلین». dw. ۲۰۲۲-۱۰-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۳.
  60. «اسامی و مشخصات ۵۷۳ شهید راه آزادی در اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ - تکمیل می‌شود». ۱۴۰۱-۱۰-۲۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۲۰.
  61. «بولتَن محرمانه فارس: آمار کشته‌شدگان اعتراضات کنونی از آبان ۹۸ بسیار بیشتر است». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۰۶.
  62. «زنان کشته شده در جریان قیام سراسری در ایران / دستکم ۷۵ زن کشته شدند - این لیست به روز می‌شود - کانون حقوق بشر ایران». ۱۴۰۱-۱۰-۲۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۲۰.
  63. «صدور حکم ۱۰ سال زندان و ۷۴ ضربه شلاق برای یک مستندساز». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۸.
  64. «گزارش تحقیقی: دست‌کم ۱۵ معترض در بازداشت کشته شده‌اند؛ فشار و «شکنجه» برای گرفتن اعتراف». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۰۵.
  65. «هشدار نهاد حقوق بشری: ۱۰۹ معترض ایرانی در خطر اعدام هستند». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۰.
  66. «شمار کشته‌های خیزش سراسری علیه جمهوری اسلامی به ۲۲۴ نفر رسید». independentpersian.
  67. فردا، رادیو (۲۰۲۳-۰۲-۰۳). «سازمان حقوق بشر ایران: شلیک مأموران امنیتی به چشم معترضان «سیستماتیک و هدفمند» بوده‌است». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۲-۰۳.
  68. شیوا محبوبی: حداقل ۶۰ هزار نفر تا کنون در کل ایران دستگیر شده‌اند, retrieved 2022-11-29
  69. ۶۹٫۰ ۶۹٫۱ «افزایش شمار جان‌باختگان اعتراضات؛ صدور احکام اعدام برای معترضان شتاب گرفته‌است». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۱.
  70. «یکصد و ده روز از اعتراضات سراسری ایران گذشت، ۷۳ روزنامه‌نگار بازداشت شدند». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۰۷.
  71. «شمار جان‌باختگان اعتراضات سراسری در ایران به ۴۵۵ تن رسید». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۳۰.
  72. «افزایش شمار جان‌باختگان اعتراضات به ۵۱۶ تن». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۰۸.
  73. "خبرگزاری هرانا | زن، زندگی، آزادی؛ گزارش تفصیلی از ۸۲ روز اعتراض در سراسر ایران - خبرگزاری هرانا" (به انگلیسی). Retrieved 2023-01-20.
  74. «اعلام آمار رسمی تعداد مجروحان و شهدای پلیس در ناآرامی‌های اخیر». ensafnews.
  75. «آمار کشته‌شدگان «به حداقل ۳۷۸ نفر رسید»؛ دست‌کم «۲۵ شهروند کُرد» در روزهای اخیر کشته شدند». bbc.
  76. هرانا (۲۰۲۲). «گزارشی تفصیلی از ۸۲ روز اعتراضات سراسری در ایران» (PDF). hra-news.
  77. «فریاد دانشگاه تهران برای ژینا؛ بازداشت فعالان زن در بهارستان». ایندیپندت فارسی (independent). دریافت‌شده در ۲۷ آبان ۱۴۰۱.
  78. «درگیری در دانشگاه شهید بهشتی تهران». بی‌بی‌سی فارسی (BBC). دریافت‌شده در ۲۷ آبان ۱۴۰۱.
  79. «شمار جان‌باختگان اعتراضات به ۴۹۵ نفر رسید». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۵ آذر ۱۴۰۱.
  80. «دستور جدید شورای عالی امنیت ملی دربارهٔ ممنوع‌الورودی دانشجویان». روزنامه شرق. دریافت‌شده در ۲ آذر ۱۴۰۱.
  81. «جزئیات یورش «خوفناک» مأموران امنیتی به دانشگاه شریف». رادیو فردا. ۱۱ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۳ اکتبر ۲۰۲۲.
  82. «اعتراضات ایران؛ شهروندان با خواست آزادی دانشجویان معترض در برابر دانشگاه شریف تجمع کردند». یورونیوز. ۲۰۲۲-۱۰-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۲.
  83. «ایستگاه خبر؛ یکشنبه ۱۰ مهرماه ۱۴۰۱ برابر با ۲ اکتبر ۲۰۲۲ - BBC Persian». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۲.
  84. «حمله مأموران امنیتی به دانشگاه شریف؛ ده‌ها دانشجو بازداشت شدند». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۲.
  85. «Iranian forces shoot at protesting students, lay siege to university». The Jerusalem Post | JPost.com (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۲.
  86. «ناآرامی‌ها در ایران؛ مأموران امنیتی دانشگاه صنعتی شریف را محاصره کردند». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۲.
  87. «شورای هماهنگی تشکل‌های صنفی فرهنگیان ایران: این خیزش با کشتار و دستگیری خاموش نمی‌شود». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۵.
  88. «نوجوانان در کانون هجدهمین روز تظاهرات خیابانی قرار گرفتند». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۲-۱۰-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۴.
  89. «فراخوان شورای هماهنگی تشکل‌های صنفی فرهنگیان به اعتصاب در مدارس». cpiran.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۴.
  90. N, HRANA. "خبرگزاری هرانا | گزارشی از هفدهمین روز اعتراضات سراسری در ایران - خبرگزاری هرانا" (به انگلیسی). Retrieved 2022-10-04.
  91. «دعوت از معلمان به اعتصاب در روز سه‌شنبه ۱۲ مهر – DW – ۱۴۰۱/۷/۱۱». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۴.
  92. «خبرگزاری ایرنا کشته شدن یک دختر دانش‌آموز در اردبیل را تکذیب کرد». رادیو فردا. ۲۶ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۲.
  93. ۹۳٫۰ ۹۳٫۱ ««نخسا»؛ ساختار ماشین سرکوب در جمهوری اسلامی چیست؟». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۲.
  94. «سی و هشتمین روز اعتراضات؛ حمله به هنرستان، حرف‌های ناتمام سخنگوی دولت». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۵.
  95. «حمله نیروهای حکومتی به دانش‌آموزان یک هنرستان دخترانه در تهران». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۵.
  96. «تجمعات شبانه در اعتراض به تفتیش بدنی و کتک زدن دانش‌آموزان هنرستان صدر تهران». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۵.
  97. «حملهٔ مأموران سرکوب به یک مدرسهٔ دخترانه، دانشجویان تفکیک‌های جنسیتی در دانشگاه را در هم می‌شکنند». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۲-۱۰-۲۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۵.
  98. «دانشجویان ده‌ها دانشگاه ایران خواهان آزادی بازداشتی‌ها و برچیدن فضای امنیتی در دانشگاه‌ها شدند». voanews.
  99. «اژه‌ای دستور تشدید احضار و بازداشت شهروندان را صادر کرد». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۳۰.
  100. «یکی از ورزشکاران شیرازی «متهم به بمبگذاری» به بازداشتگاه وزارت اطلاعات منتقل شد». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۳۰.
  101. «اعتراضات و اعتصاب در ایران به مناطق نفتی جنوب رسید». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۶.
  102. «شعارهای سیاسی و اعتراض کارگران پیمانی؛ مروری بر مهم‌ترین اعتصاب‌های تاریخ صنعت نفت». euronews. ۲۰۲۲-۱۰-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۶.
  103. «برگزاری آیین هفتمین روز کشته شدن مهرشاد شهیدی؛ معترضان: «سیدعلی سرنگونه»». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۰۴.
  104. «تظاهرات جهانی در حمایت از خیزش مردم ایران؛ بیش از ۱۵۰ شهر جهان تجمع برگزار کردند». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۲.
  105. «حمایت‌های جهانی از معترضان در ایران؛ مخالفان آماده تظاهرات در ده‌ها شهر جهان شده‌اند». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۲.
  106. «مهسا امینی؛ ایرانیان برای تجمع در بیش از ۱۵۰ شهر جهان آماده می‌شوند». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۲.
  107. «پانزدهمین روز تظاهرات سراسری؛ از بستن خیابان جمهوری در تهران تا راهپیمایی ۵۰ هزار نفری ایرانیان در تورنتو». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۹.
  108. «راهپیمایی «۵۰ هزار نفری» در تورنتوی کانادا در حمایت از اعتراضات ایران». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۲.
  109. «ایرانیان پرشمار در مسیر تظاهرات بزرگ برلین - BBC Persian». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۲.
  110. «ایرانیان در تجمع بزرگ برلین؛ تجمعات در سایر نقاط جهان در حمایت از خیزش گسترده مردمی در ایران». ار. اف. ای - RFI. ۲۰۲۲-۱۰-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۲.
  111. «آغاز دومین ماه اعتراض‌ها؛ دعوت داریوش اقبالی برای برگزاری تجمع اعتراضی در «روز کوروش»». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۲-۱۰-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۲.
  112. «بیانیه «شش‌رنگ» همزمان با تجمع اعتراضی ایرانیان در برلین». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۲.
  113. «پلیس آلمان: برای تظاهرات بزرگ برلین حضور ۵۰ هزار نفر تخمین زده شده‌است». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۲.
  114. Mirmohammadsadeghi، Farhad (۲۰۲۲-۱۰-۲۲). «اعتراضات ایران؛ «بزرگ‌ترین تظاهرات ایرانی‌ها در اروپا» در برلینِ آلمان در حال برگزاری است». euronews. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۲.
  115. «اوین امشب در آتشه»؛ تجمع ایرانیان در برلین در مقابل وزارت خارجه آلمان, retrieved 2022-10-22
  116. «پلیس آلمان: برای تظاهرات بزرگ برلین حضور ۵۰ هزار نفر تخمین زده شده‌است». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۷.
  117. «اعتراضات ایران؛ هشدار دربارهٔ سرکوب آزادی اطلاع‌رسانی؛ وزیر خارجه ایران: مهارت مقابله را داریم». بی‌بی‌سی فارسی. ۵ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۲۲.
  118. ««شیوه» داغ». روزنامه شرق. ۶ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۲.
  119. «اعتراضات ایران؛ جلسه کم‌سابقه در دانشگاه تهران: «وقتی مداح‌ها حاکمند، چرا سلبریتی‌ها نقش‌آفرین نباشند؟»». بی‌بی‌سی فارسی. ۵ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۲۲.
  120. «اعتراضات ایران؛ بیلبورد ولیعصر حاوی چهره زنان سرشناس برچیده شد». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۴ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۲.
  121. واکنش سید ابراهیم رئیسی به اعتراضات اخیر دریافت شده در ۲۲ مهر ۱۴۰۱
  122. «گزارش رخدادها − اینترنت را قطع کرده‌اند تا بزنند و بکشند». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۲۴.
  123. «چراغ سبز علی خامنه‌ای همزمان با تسریع صدور و اجرای احکام اعدام؛ غفلت نکنید! کار را به هنگام انجام دهید». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۱۰.
  124. «تداوم اعتراضات دانشجویی و اعتصابات کارگری؛ تهدید اژه‌ای: جای ارفاق وجود ندارد». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۲۶.
  125. «۲۲۷ نماینده مجلس شورای اسلامی خواستار اعدام معترضان شدند». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۲۹.
  126. شیوا محبوبی: حداقل ۶۰ هزار نفر تا کنون در کل ایران دستگیر شده‌اند, retrieved 2022-11-29
  127. «انجمن حمایت از حقوق کودکان: قتل، بازداشت و به‌کارگیری کودکان را در عملیات سرکوب متوقف کنید». ایران اینترنشنال. ۴ اکتبر ۲۰۲۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۴ اکتبر ۲۰۲۲.
  128. «شانزدهمین روز اعتراضات سراسری؛ حمله و تیراندازی لباس شخصی‌ها به دانشجویان شریف». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۴.
  129. مسعود آذر (۳۰ اکتبر ۲۰۲۲). «ادامه اعتراضات در ایران؛ پایان دوره گفت‌وگوی «چوپان و گوسفند» ؟». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۲.
  130. «خبرگزاری وابسته به سپاه از ورود لباس شخصی‌ها برای سرکوب اعتراضات دوشنبه در تهران خبر داد». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۴.
  131. «اعتراضات در ایران وارد نهمین روز شد». www.radiofarda.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۴.
  132. «مهسا امینی؛ ثبت لحظه برخورد گلوله با شیشه خودرو - BBC Persian». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۴.
  133. «شروین حاجی‌پور با وثیقه آزاد شد؛ شعار «مرگ بر دیکتاتور» دانش‌آموزان دختر در تهران». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۴.
  134. «روزنامه دولت به نقل از یک دانشجو: مأموران به داخل دانشگاه شریف تیر پینت‌بال زدند». اعتمادآنلاین. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۴.
  135. «اختصاصی: وضعیت وخیم برخی از زخمی‌های اعتراضات سقز به علت اصابت گلوله ساچمه‌ای به سر و قلب». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۴.
  136. «نظام بدون روتوش؛ آرشیو تصاویر رفتار مرگبار مأموران مسلح با ایرانیان». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۴.
  137. «حمایت مجلس خبرگان از سرکوب اعتراضات و بمباران مقر احزاب کُرد». العربیه فارسی. ۲۰۲۲-۰۹-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۴.[پیوند مرده]
  138. «سکوت مقامات جمهوری اسلامی در برابر تعرض پلیس به زن جوان در خیابان». رادیو فردا. ۱۴ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۲.
  139. «اعتراضات سراسری در ایران؛ از «کودک سرباز» تا استفاده نیروهای امنیتی از آمبولانس به جای خودرو نظامی». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲ اکتبر ۲۰۲۲.
  140. لندن، کیهان؛ لندن، کیهان. «گزارش تصویری ارسالی از ایران؛ سپاه پاسداران بدون اجازه والدین دانش‌آموزان پسر را برای سرکوب مردم تطمیع و تجهیز می‌کند». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۱۶.
  141. «گزارش تحقیقی سی‌ان‌ان: در زندان‌های ایران به دختران و پسران معترض تجاوز می‌شود». voanews.
  142. «گزارش تحقیقی سی‌ان‌ان: در زندان‌های ایران به دختران و پسران معترض تجاوز می‌شود». voanews.
  143. «گزارش تحقیقی سی‌ان‌ان: در زندان‌های ایران به دختران و پسران معترض تجاوز می‌شود». voanews.
  144. «آمریکا گزارش‌ها از تجاوز و تعرض به برخی معترضان زندانی را منزجرکننده خواند». BBC News فارسی. ۲۰۲۲-۱۱-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۲۲.
  145. «گزارش تحقیقی سی‌ان‌ان: در زندان‌های ایران به دختران و پسران معترض تجاوز می‌شود». voanews.
  146. «بازتاب شکست در فوتبال، ادامه اعتراضات، سرکوب «ظالمانه» و «تجاوز» در زندان در رسانه‌های جهان». voanews.
  147. فردا، رادیو (۲۰۲۳-۰۲-۰۳). «سازمان حقوق بشر ایران: شلیک مأموران امنیتی به چشم معترضان «سیستماتیک و هدفمند» بوده‌است». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۲-۰۳.
  148. فردا، رادیو (۲۰۲۳-۰۲-۰۳). «سازمان حقوق بشر ایران: شلیک مأموران امنیتی به چشم معترضان «سیستماتیک و هدفمند» بوده‌است». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۲-۰۳.
  149. «کشته‌شدن «نسیم صدقی» دختر ساکن شاهین‌دژ توسط نیروهای امنیتی ایران». farsi.alarabiya.
  150. «تداوم فشار حکومت بر خانواده‌های کشته‌شدگان اعتراضات ایران با خودداری از تحویل اجساد». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۰۱.
  151. «ایستگاه خبر؛ جمعه ۲۵ شهریور ۱۴۰۱ برابر با ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۲ - BBC Persian». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
  152. «اینترنت موبایل ملی شد: امکان دسترسی صرفاً به سایت‌های داخلی». خبرگزاری دیجیاتو.
  153. Reuters (2022-09-21). "As unrest grows, Iran restricts access to Instagram, WhatsApp" (به انگلیسی). Retrieved 2022-10-05.
  154. Reuters (2022-09-21). "As unrest grows, Iran restricts access to Instagram, WhatsApp" (به انگلیسی). Retrieved 2022-09-23.
  155. «دسترسی کاربران به اینستاگرام و واتس‌اپ در ایران با تصمیم «شورای امنیت کشور» قطع شده‌است». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  156. «Check website performance and response: Check host - online website monitoring». check-host.net. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۲.
  157. «عکس | بزرگ‌ترین «اختلال اینترنت» ایران از سال ۲۰۱۹». خبرآنلاین. ۲۰۲۲-۰۹-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  158. Editorial (۲۰۲۲-۰۹-۱۹). «Internet disrupted in Iran amid protests over death of Mahsa Amini». NetBlocks (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  159. رها معیری (۲۳ مهر ۱۴۰۱). «گزارش «آرمان امروز» از تغییر 24 ساعته در نمای میدان ولیعصر (عج): طرح دیوارنگاره‌ای که تنها یک روز در اوج بود». آرمان امروز. دریافت‌شده در ۱۵ اکتبر ۲۰۲۲.
  160. «آمریکا: از همکاری روسیه و ایران در سرکوب معترضان نگرانیم». voanews.
  161. ۱۶۱٫۰ ۱۶۱٫۱ «اعدام مجیدرضا رهنورد؛ دومین معترض حکومت ایران ۲۳ روز پس از دستگیری به دار آویخته شد». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۱ آذر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۵ دسامبر ۲۰۲۲.
  162. «حمایت قوه قضاییه از صدور احکام اعدام؛ «شرط تحقق محاربه قتل و جرح نیست»». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۳ آذر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۵ دسامبر ۲۰۲۲.
  163. «بلند شدن برخی صداهای مخالف در حوزه علمیه قم علیه قوه قضائیه». رادیو فردا. ۲۴ آذر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۵ دسامبر ۲۰۲۲.
  164. «واکنش‌های جهانی به اعدام محسن شکاری، از بازداشت‌شدگان اعتراضات اخیر در ایران». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۷ آذر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۵ دسامبر ۲۰۲۲.
  165. ۱۶۵٫۰ ۱۶۵٫۱ مصطفی ژیان (۵ مهر ۱۴۰۱). «زن، زندگی، آزادی: توصیه‌هایی برای امروز و فردا». رادیو زمانه. دریافت‌شده در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۲.
  166. «آخرین آمار استفاده از هشتگ مهسا امینی در توئیتر». بلومبرگ. ۲۴ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۲.
  167. ساقی لقایی (۲۷ شهریور ۱۴۰۱). ««گیسوبُران» زنان معترض ایرانی در پی مرگ مهسا امینی؛ آناهیتا همتی هم موهایش را تراشید». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۹.
  168. «اعتراضات در ایران؛ حضور پررنگ زنان و روسری‌هایی که از سر برمی‌دارند». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  169. «از گیسو بران اعتراضی تا تحریم روسری». رادیو زمانه. ۲۰۲۲-۰۹-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  170. «إیران إنترناشیونال». إیران إنترناشیونال (به عربی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۷.
  171. آمریکا، صدای (۲۰۲۲-۱۰-۲۳). «اعتراض به یک روحانی و برداشتن عمامه او توسط معترضان، بلوار کشاورز تهران». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۷.
  172. "انداختن عمامه به عنوان شکلی از اعتراض". YouTube (به انگلیسی). 2022-10-24. Retrieved 2022-10-27.
  173. ««هنر اعتراضی» تصویر این روزهای ایران». بی‌بی‌سی. ۶ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۲.
  174. «شعارنویسی گسترده و شعار دادن از پنجره‌ها و بام‌ها، عرصه جدید مبارزات مردم ایران». ایران اینترنشنال. ۴ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۶ اکتبر ۲۰۲۲.
  175. «ترانه اعتراضی «برای…» در شبکه‌های اجتماعی رکورد زد». رادیو فردا. ۲۰۲۲-۰۹-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۹.
  176. «انتشار «سرود زن» توسط مهدی یراحی در حمایت از اعتراضات سراسری ایران». ایران‌وایر. ۱۲ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۲.
  177. «اجرا آهنگ «نه نه نه» در تجمع ایرانیان ساکن شهر کلن آلمان در همبستگی با اعتراض‌ها در ایران».
  178. «گفت‌وگو با اسکندر آبادی، دربارهٔ اثر هنری‌اش برای خیزش سراسری ایرانیان علیه جمهوری اسلامی». ایران اینترنشنال.
  179. «زنان هنرمند پرآوازه ایرانی با ترانه «دوباره» از اعتراضات ایران حمایت کردند». صدای آمریکا. ۵ آبان ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۹ دسامبر ۲۰۲۲.
  180. ۱۸۰٫۰ ۱۸۰٫۱ «تهدید هنرمندان معترض ایران؛ از «ممنوع التصویری» تا «ممنوع‌الخروجی»». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۲.
  181. «سایت حال‌وش از کشته شدن ۹۱ نفر در جمعه خونین زاهدان خبر داد؛ حداقل هفت کودک در میان کشتگان». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۶ اکتبر ۲۰۲۲.
  182. «افزایش شمار کشته‌شدگان «جمعه خونین زاهدان» به ۸۲ نفر: هشت کودک و نوجوان در میان کشته‌شدگان». ایندیپندنت فارسی. ۱۲ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۲۲.
  183. «جزئیات یورش «خوفناک» مأموران امنیتی به دانشگاه شریف». رادیو فردا. ۱۱ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۳ اکتبر ۲۰۲۲.
  184. «اعتراضات ایران؛ شهروندان با خواست آزادی دانشجویان معترض در برابر دانشگاه شریف تجمع کردند». یورونیوز. ۲۰۲۲-۱۰-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۲.
  185. «ایستگاه خبر؛ یکشنبه ۱۰ مهرماه ۱۴۰۱ برابر با ۲ اکتبر ۲۰۲۲ - BBC Persian». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۲.
  186. «شورش خونین زندانیان؛ در زندان لاکان رشت چه گذشت؟». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۸ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۲.
  187. «گزارش‌ها از سرکوب بی‌رحمانه شهروندان در شهرهای کردنشین ایران». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۲۴.
  188. «گزارش میدانی از جوانرود: «میدان فلسطین قتلگاه بود»». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۲۵.
  189. «مهاباد ناآرام؛ ورود نیروهای حکومتی به شهر و سنگربندی مردم در خیابان‌ها». voanews.
  190. «فراخوان اقدام فوری برای متوقف کردن کشتار مردم در مهاباد و جوانرود و سایر شهرهای کردستان». fa.iran-hrm.
  191. «سازمان‌های حقوق‌بشری: حدود ۵۰ معترض طی یک هفته در کردستان، کرمانشاه و آذربایجان‌غربی کشته شدند». voanews.
  192. «سرکوب معترضان با استفاده از تسلیحات نیمه‌سنگین و شیمیایی در کردستان». العربیه فارسی. ۲۰۲۲-۱۱-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۲۳.
  193. صدای آمریکا: گزارش صدای آمریکا از پنجمین روز حملات سپاه به مقر احزاب کُرد در عراق، نوشتۀ سوران خاطری، نوشته‌شده در ۶ مهر ۱۴۰۱؛ بازدید در ۱ آبان ۱۴۰۱.
  194. "Kurdish officials: Death toll climbs in Iranian drone attack". AP NEWS (به انگلیسی). 2022-09-28. Retrieved 2022-09-28.
  195. "Iran launches airstrike against Kurdish group in northern Iraq". the Guardian (به انگلیسی). 2022-09-28. Retrieved 2022-09-28.
  196. "پارته‌کانی ڕۆژهه‌ڵات: ئێران له شه‌قامه‌کان ڕۆژهه‌ڵات وه‌ڵامی هێرشه‌کانی وه‌رده‌گرێته‌وه". www.rudaw.net (به کردی مرکزی). Retrieved 2022-10-01.
  197. «نزدیک به ۱۸۰ هزار امضا برای اخراج سفرای جمهوری اسلامی – DW – ۱۴۰۱/۷/۲۵». dw.com. ۲۰۲۲-۱۰-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۲.
  198. «کارزار اینترنتی برای اخراج سفرای جمهوری اسلامی از ۴۰۰ هزار امضا گذشت». ایران اینترنشنال. ۲۰۲۲-۱۰-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۲.
  199. «کارزار اخراج سفرای ایران از مرز ۳۸۰ هزار امضا عبور کرد». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۲-۱۰-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۲.
  200. لندن, کیهان; لندن, کیهان (2022-10-17). "گردآوری امضاء برای اخراج دیپلمات‌های جمهوری اسلامی از کشورهای عضو «گروه هفت»". KayhanLondon کیهان لندن (به انگلیسی). Retrieved 2022-10-22.
  201. فردا، رادیو (۲۰۲۲-۱۰-۱۰). «تجمعات همبستگی با معترضان ایرانی در کشورهای مختلف در حال برگزاری است». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۲.
  202. ««تسنیم»: معاون اطلاعات سپاه پاسداران ایران در بلوچستان کشته شد». farsi.alarabiya.
  203. «کشته شدن معاون اطلاعات سپاه استان؛ آمار رسمی جان‌باختگان زاهدان ۱۹ نفر اعلام شد». radiofarda.
  204. «اطلاعات سپاه کرمانشاه: مسئول اطلاعات سپاه صحنه در درگیری‌های امروز به شهادت رسید». entekhab.
  205. «اینهمه «سرهنگ» در خیابان چه می‌کنند؟! کمبود نیرو یا پاسداران در لباس پلیس؟ !». kayhan.london.
  206. «درخواست اخراج سفرا و تشکیل کمیته حقیقت‌یاب همزمان با حمایت چین و روسیه از تهران در جلسه شورای امنیت». بی‌بی‌سی فارسی. ۳ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۳ نوامبر ۲۰۲۲.
  207. «نشست غیررسمی شورای امنیت سازمان ملل برای بررسی اعتراضات سراسری در ایران». رادیو فردا. ۱۱ آبان ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۳ نوامبر ۲۰۲۲.
  208. «نشست اضطراری شورای حقوق بشر؛ کمیسر عالی سازمان ملل دربارهٔ «بحران تمام عیار حقوق بشری» در ایران هشدار داد». رادیو فردا. ۳ آذر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۴ نوامبر ۲۰۲۲.
  209. «شورای حقوق بشر تصویب کرد که دربارهٔ کشتار و سرکوب معترضان ایران، تحقیقات مستقل انجام شود». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۴ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۴ نوامبر ۲۰۲۲.
  210. «ایران از کمیسیون مقام زن سازمان ملل متحد اخراج شد». دویچه‌وله فارسی. ۱۴ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۴ دسامبر ۲۰۲۲.
  211. «در واکنش به سرکوب حق‌خواهی زنان، ایران از کمیته مقام زن سازمان ملل متحد اخراج شد». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۵ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۵ دسامبر ۲۰۲۲.
  212. «اخراج ایران از کمیسیون مقام زن؛ شادی مخالفان و خشم حکومت». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۵ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۵ دسامبر ۲۰۲۲.
  213. «خشم عمومی از جان‌باختن مهسا امینی؛ معترضان شعار «زن، زندگی، آزادی» سر دادند». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  214. «شعارهای اعتراضات سراسری؛ مردم در خیابان چه می‌گویند و چه می‌خواهند؟». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۶.
  215. «شلیک به خانه‌ها در تهران؛ پزشکان در شیراز: «می‌جنگیم می‌میریم ایران رو پس می‌گیریم»». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۳۰.
  216. «اعتراضات دانشجویان؛ شعار مرگ بر دیکتاتور در حضور سخنگوی دولت – DW – ۱۴۰۱/۸/۲». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۶.
  217. «چهلم مهسا امینی؛ شعار «مرگ بر دیکتاتور» در قبرستان سقز و مرکز تهران - BBC Persian». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۶.
  218. «چهلم مهسا امینی؛ شعار «مرگ بر دیکتاتور» در قبرستان سقز و مرکز تهران - BBC Persian». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۶.
  219. «شعارهای اعتراضات سراسری؛ مردم در خیابان چه می‌گویند و چه می‌خواهند؟». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۶.
  220. حسن امرایی (۹ مهر ۱۴۰۱). ««برای…» شروین؛ بیان خواسته‌های نسل معترض دهه ۸۰». ایندیپندنت فارسی. دریافت‌شده در ۱ اکتبر ۲۰۲۲.
  221. «ترانه اعتراضی «برای…» در شبکه‌های اجتماعی رکورد زد». رادیو فردا. ۷ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۲.
  222. «شروین حاجی‌پور، خواننده ترانه «برای …»، بازداشت شد». رادیو فردا. ۷ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۲.
  223. «شروین حاجی‌پور خواننده آهنگ «برای..» بازداشت شد». ایران اینترنشنال. ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۲.
  224. «نوام چامسکی، فیلسوف آمریکایی: مردم ایران سزاوار دستیابی به آزادی و عدالت‌اند». ایران اینترنشنال. ۲۰۲۲-۰۹-۲۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۷.
  225. «تهدید هنرمندان معترض ایران؛ از «ممنوع التصویری» تا «ممنوع‌الخروجی»». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۲.
  226. «مهسا امینی؛ بسیاری از چهره‌های سرشناس بین‌المللی با معترضان اعلام همبستگی کردند». بی‌بی‌سی فارسی. ۴ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۲.
  227. «علی کریمی: وای به حال آنهایی که هنوز نفهمیدند». ایران اینترنشنال (به نقل از توییتر علی کریمی). ۲۷ شهریور ۱۴۰۱. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۲.
  228. «از «جادوگری» فوتبال تا کنشگری مدنی؛ علی کریمی کجای اعتراضات ایستاده؟». BBC News فارسی. ۲۰۲۲-۰۹-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۷.
  229. «واکنش علی کریمی به پلاکارد یک دختر علیه او». پایگاه خبری بهار نیوز. ۲۰۲۲-۰۹-۲۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۷.
  230. «"علی کریمی" در ایران مستقر نیست/ تحریک به آشوب از دبی!- اخبار حقوقی و قضایی - اخبار اجتماعی تسنیم». خبرگزاری تسنیم. ۲۰۲۲-۰۹-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۷.
  231. فری، فرزاد ملقب به؛ منتظر، انقلابی؛ طرف، بی؛ تشنیزی، مهدی میرزایی (۲۰۲۲-۰۹-۲۷). «صدور اعلان قرمز برای دستگیری علی کریمی؟ - ضوابط پلیس اینترپل برای دستگیری ملی‌پوش سابق». همشهری آنلاین. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۷.
  232. «حمایت قاطع کریم باقری از علی کریمی: او نه خائن است نه وطن فروش، بلکه یک میهن‌پرست با شرف است». فرارو. ۲۰۲۲-۰۹-۲۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۷.
  233. «سرود ملی یا حکومتی؛ وقتی «مهر خاوران» بوی خون می‌دهد». BBC News فارسی. ۲۰۲۲-۱۱-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۱۷.
  234. مرزوقی، زینب (۲۰۲۲-۱۱-۱۴). «نخواندن سرود ملی نوعی بی‌تجربگی اجتماعی است/ اعتراض لازمه پویایی جامعه است». ایسنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۱۷.
  235. «بازیکنان تیم ملی بسکتبال ایران هم از همخوانی سرود جمهوری اسلامی امتناع کردند». رادیو فردا. ۲۰۲۲-۱۱-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۱۷.
  236. "The Guardian view on Iranian protests: a team's silence speaks volumes | Editorial". the Guardian (به انگلیسی). 2022-11-22. Retrieved 2022-12-08.
  237. «حمله هکرهای ناشناس به وبسایت‌های دولتی: «مردم ایران تنها نیستند»». BBC News فارسی. ۲۰۲۲-۰۹-۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۱.
  238. «گروه هکری انانیموس وب‌سایت‌های دولت جمهوری‌اسلامی را هدف قرار داد». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۱.
  239. "حملات هکری گسترده به سایت‌های دولتی در ایران؛ انانیموس مسئولیت حملات را پذیرفت! - تکراتو". تکراتو - زندگی با تکنولوژی (به انگلیسی). Retrieved 2022-09-21.
  240. «Anonymous Operations». رادیو فردا.
  241. «وب سایت آیت الله خامنه‌ای هک شد». AA.COM.TR. دریافت‌شده در ۳۱ شهریور ۱۴۰۱.
  242. «‎وبسایت ریاست جمهوری ایران هم هک شد». ۳۱ شهریور ۱۴۰۱.
  243. «بیش از ۳۰۰ دوربین مداربسته در ایران توسط آنونیموس هک شد». دویچه وله. ۳۱ شهریور ۱۴۰۱.
  244. فردا، رادیو (۲۰۲۲-۰۹-۲۲). «ادامه اعتراضات شبانه؛ موج استعفای استادان دانشگاه در حمایت از مردم». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۷.
  245. «گروه «بختک» به زیرساخت‌های نرم‌افزاری و سرورهای «آستان قدس رضوی» ایران حمله سایبری کرد». افغانستان اینترنشنال. ۲۰۲۲-۰۹-۲۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۷.
  246. «تلویزیون جمهوری اسلامی هنگام پخش سخنان خامنه‌ای هک شد». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۹.
  247. «گروه هکری «بکدور» هویت مأموران بازداشت‌کننده مهسا امینی را افشا کرد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۱۳.
  248. «شب سی و پنجم اعتراضات؛ ادامه اعتراضات با وجود تداوم سرکوب‌ها». ایران‌وایر. ۳۰ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۳.
  249. «هشدار هکرهای بلک رویوارد: اگر رژیم به خواست مردم تن ندهد، اسناد هسته‌ای را رو می‌کنیم». ایران اینترنشنال. ۳۰ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۳.
  250. «گروه هکری «بلک ریوارد» از هک ایمیل مدیران و کارمندان شبکه پرس تی‌وی خبر داد». ایران اینترنشنال. ۲۳ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۳.
  251. «گروه هکری «بلک‌ریوارد» برخی از اسناد شرکت تولید و توسعه انرژی اتمی ایران را منتشر کرد». ایران اینترنشنال. ۳۰ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۳.
  252. «گروه هکری «بلک ریوارد» ۵۰ گیگابایت اسناد شرکت توسعه انرژی اتمی ایران را منتشر کرد». رادیو فردا. ۳۰ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۳.
  253. «مهسا امینی؛ بسیاری از چهره‌های سرشناس بین‌المللی با معترضان اعلام همبستگی کردند». بی‌بی‌سی فارسی. ۴ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۲.
  254. «بیانیه ۲۲ چهره سرشناس ایرانی در حمایت از «انقلاب زن، زندگی، آزادی»». IranWire. ۲۰۲۲-۰۹-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۷.
  255. آذر، مسعود (۱ اکتبر ۲۰۲۲). «اعتراضات سراسری؛ «نامه تهدیدآمیز دفتر آیت‌الله خامنه‌ای به مراجع تقلید»». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۱ اکتبر ۲۰۲۲.
  256. «بیانیه جمعی از طلاب حوزه‌های علمیه: علی خامنه‌ای مجتهد و مرجع تقلید نیست». رادیو فردا. ۸ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۲۶ نوامبر ۲۰۲۲.
  257. «دفاع فرمانده یگان‌های ویژه از سرکوب مردم: ثابت کنید اشتباه آدم کشتیم و جایزه بگیرید». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۱-۳۱.
  258. ۲۵۸٫۰ ۲۵۸٫۱ «آمریکا: به اقدامات خود علیه سرکوبگران اعتراضات در ایران ادامه می‌دهیم». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۲۲.
  259. «تحریم‌های جدید ایالات متحده علیه مقام‌های مرتبط با سرکوب معترضان در ایران». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۲-۱۲-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۲۲.
  260. «آمریکا علیه مقام‌های قضایی و نظامی ایران به دلیل سرکوب اعتراضات تحریم‌های جدید اعمال کرد». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۲-۲۲.
  261. «مشاور اروپا: آلمان به این ارزیابی رسیده که رژیم ایران می‌تواند در هفته‌های آینده سقوط کند». رادیو فارسی فرانسه.
  262. «مشاوراتحادیه اروپا:آلمان به این نتیجه رسیده که رژیم ایران می‌تواند در هفته‌های آینده سقوط کند». radis.
  263. خبرگزاری آناتولی - بایدن: ایران به زودی «آزاد» خواهد شد
  264. «بایدن: آمریکا هزینه‌های بیشتری بر عاملان سرکوب اعتراضات در ایران تحمیل می‌کند». رادیو فردا. ۲۰۲۲-۱۰-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۲۷.
  265. رادیو فردا - دیدار رئیس‌جمهوری فرانسه با فعالان زن درباره اعتراضات در ایران
  266. روزنامه همشهری - پاریس،محور فتنه برای انقلاب خودخوانده
  267. خبر آنلاین - اسنپ، تپسی، سروش، بله و آی‌گپ از گوگل‌پلی حذف شدند
  268. «انتقاد شدید رئیس‌جمهوری آلمان از سرکوب اعتراضات مردمی ایران در دیدار با علی کریمی». رادیو فردا. ۳۰ آذر ۱۴۰۱. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۱ دسامبر ۲۰۲۲.
  269. «نظرسنجی مؤسسه «تونی بلر»: ۸۴ درصد از ایرانیان از تغییر رژیم حمایت می‌کنند». voanews.
  270. «بولتن محرمانه برای فرمانده کل سپاه؛ هراس حاکمیت و حمایت ۸۴ درصد مردم از اعتراضات». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۳۰.
  271. «برنامه سپاه پاسداران برای تکرار سناریوی ایذه در ماهشهر». farsi.alarabiya.
  272. «هشدار محمد خاتمی به حکومت: ادامه وضع کنونی به فروپاشی اجتماعی می‌انجامد». voanews.
  273. محمدرضا نیکفر (۱۴ مهر ۱۴۰۱). «زن، زندگی، آزادی: کرامت و امید». رادیو زمانه. دریافت‌شده در ۲۵ نوامبر ۲۰۲۲.
  274. نیما توتکابنی (۲۵ نوامبر ۲۰۲۲). «آزادی پوشش، دستاورد جنبش «زن، زندگی، آزادی»». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲۵ نوامبر ۲۰۲۲.
  275. جویا آروین (۵ آذر ۱۴۰۱). «آیا جنبشِ «زن، زندگی، آزادی» ایران‌ستیز است؟». رادیو زمانه. دریافت‌شده در ۲۷ نوامبر ۲۰۲۲.
  276. سایه رحیمی (۳ آذر ۱۴۰۱). ««زن، زندگی، آزادی» بساط مردانگی واپس‌گرا را جمع خواهد کرد». رادیو زمانه. دریافت‌شده در ۲۵ نوامبر ۲۰۲۲.
  277. «از انقلاب زنان تا دموکراسی زنانه‌نگر / فاطمه صادقی». نقد اقتصاد سیاسی. ۲۲ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۷ نوامبر ۲۰۲۲.
  278. آمریکا، صدای (۲۰۲۲-۱۰-۲۵). «روزنامه دی ولت آلمان: در ایران انقلاب جریان دارد، معترضان خواهان نابودی رژیم هستند نه اصلاحات». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۱۷.
  279. «مجید محمدی». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۲-۱۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۱۷.
  280. محمدی، مجید (۲۰۲۲-۱۱-۰۹). «اندرکنش انتخابات 2022 آمریکا و انقلاب 1401 ایران». العربیه فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۱۷.
  281. افشاری، علی (۲۰۲۲-۱۱-۱۲). «جنبش انقلابی ۱۴۰۱؛ پویشی ملی، دمکراتیک و آوانگارد – DW – ۱۴۰۱/۸/۲۱». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۱۷.
  282. «رئیس‌جمهور فرانسه اعتراض‌ها در ایران را «انقلاب» خواند». BBC News فارسی. ۲۰۲۲-۱۱-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۱۷.
  283. «رئیس‌جمهور فرانسه: انقلاب زنان و جوانان ایران شایسته حمایت است». ایران اینترنشنال. ۲۰۲۲-۱۱-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۱۷.
  284. «وزارت خارجه جمهوری اسلامی سخنان مکرون دربارهٔ حمایت از "انقلاب" مردم ایران را شرم‌آور خواند». افغانستان اینترنشنال. ۲۰۲۲-۱۱-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۱۷.
  285. جعفری، سعید (۲۰۲۲-۱۰-۲۶). «گفتگو با متخصص جنبش‌های اجتماعی؛ آیا ایران در آستانه انقلاب است؟». euronews. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۱-۱۷.
  286. «گزارش اولین نشست علمی "بررسی، تحلیل و آینده پژوهی اعتراضات ۱۴۰۱"». انجمن علوم سیاسی ایران. ۷ آبان ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۷ نوامبر ۲۰۲۲.
  287. «زن، زندگی، آزادی: آغاز یک انقلاب؟». رادیو زمانه. ۲۲ مهر ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۷ نوامبر ۲۰۲۲.

پیوند به بیرون