درس خارج

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

درس خارج، عالی‌ترین مرتبه دروس در حوزه های علمیه شیعه است و در این مرتبه است که برخی از طلاب موفق به اخذ مرتبه اجتهاد می شوند.

مراتب دروس حوزوی[ویرایش]

در حوزه علمیه دروس، دارای سه مرتبه هستند. مرتبه اول شامل دوره مقدمات، مرتبه دوم دوره سطح، و مرتبه سوم و نهایی دوره خارج است. [۱] در نظام رایج پس از انقلاب دوره مقدمات در ۶ سال، دوره سطح در ۴ سال خوانده می شود. اما دوره خارج سال بخصوصی ندارد و بسته به هوش و تلاش و ذکاوت طلبه، از دو-سه سال تا ده ها سال متفاوت است. ولی معمولا کسی که در طی ده-پانزده سال درس خارج، تلاش علمی کافی را مبذول داشته باشد ولی به درجه اجتهاد نرسد هیچ گاه مجتهد نخواهد شد. (در نظام آموزشی فعلی حوزه، کسی که دوره سطح را به اتمام برساند، و چهار مرتبه امتحان شفاهی درس خارج فقه و اصول (جمعاً ۸ امتحان) را با موفقیت بگذراند و پایان نامه را نیز بنویسد، سطح چهار حوزه را اخذ می کند ولی این به معنای اجتهاد نیست.) [۲]

علت نامگذاری[ویرایش]

طلاب در دوره مقدمات و سطح، دروس را بر مبنای کتابهایی خاص فرا می گیرند. ولی در دوره خارج، که بدان خارج سطح هم گفته می شود، دیگر بر مبنای کتاب خاصی درس نخوانده و موضوع محور، درس می خوانند. یعنی موضوع درس به کتاب خاصی منحصر نمی شود و خارج از سطح کتاب خاصی است. این روش باعث می شود استاد گاه برای بیان موضوع درس خود، به بیش از یکصد کتاب مراجعه کند. اگر چه به طور معمول برخی از مدرسان درس خارج و مراجع تقلید، کتابی را به عنوان کتاب درسی قرار می دهند تا اصل موضوعات درس خارج، به صورت کلّی معیّن باشد. این کتاب ها معمولاً مکاسب شیخ انصاری یا تحریر الوسیله سید روح الله خمینی است اگر چه از حیث حدیثی، معمولاً مبتنی بر چینش احادیث وسائل الشیعه شیخ حر عاملی است.

دو مکتب[ویرایش]

درس خارج در طی ۱۵۰ سال اخیر، دو مکتب نجف و مکتب سامرا را تجربه کرده است. خارج دروس حوزوی در حوزه نجف به سبک القایی-استماعی (القاء و بیان توسط استاد؛ و استماع و شنیدن توسط طلاب، به ضمیمه وجود تقریر بحث و نیز سؤالات نادر در میان تدریس استاد و سؤالات بیشتر پس از اتمام درس) توسط بزرگانی مانند آخوند خراسانی، ارائه می شد ولی در مکتب سامرا که میرزای شیرازی آن را تأسیس کرد به صورت اشتراکی (یعنی ارائه ابتدایی موضوع بحث توسط استاد و مشارکت استاد و شاگردان از ابتدا تا انتهای درس) انجام می گرفت. هر کدام از این شیوه ها دارای مزیت هایی بود. در حوزه علمیه قم هم اکنون، بیشتر سبک نجف جریان دارد و به ندرت سبک سامرایی وجود دارد. [۳]

تقسیم بندی درس خارج[ویرایش]

خارج سطح دروس حوزوی عالی ترین مرتبه دروس حوزوی است.[۴] دروس خارج که به دو بخش درس خارج فقه و درس خارج اصول تقسیم می شود، پس از پایان دروس سطح در حوزه علمیه تدریس می‌شود. در این دروس، کتاب معین و مشخصی تدریس نمی‌شود، بلکه اساتید دروس خارج که معمولاً مراجع تقلید و مجتهدین هستند، یکی از متون فقهی یا اصولی و کتاب‌های علمای گذشته را به عنوان متن قرار می‌دهند و در هر مسئله از مسائل فقهی به صورت مستدل با توجه به ادلّه اَربَعه (قرآن، حدیث، عقل و اجماع) به بحث و بررسی اقوال می‌پردازند و پس از بررسی همه جانبه اطراف مسئله، در پایان، نظر خود را در آن موضوع اعلام می‌کنند. این شیوه از تدریس اولاً برای تبیین مسائل فقهی و ثانیاً برای پرورش روحانیون جهت آشنایی به نحوه ورود و خروج در مسائل و چگونگی تتبع در مسائل فقهی است.[۵] هدف درس خارج کسب ملکه اجتهاد توسط طلاب است. [۶]

خارج فلسفه[ویرایش]

با این که در حوزه ها، خارج فقه و خارج اصول فقه، رواج دارد ولی برخی دروس مانند فلسفه و عرفان نیز بعضاً دارای درس خارج هستند. افرادی مانند عبدالله جوادی آملی به صورت خصوصی خارج فلسفه دارند. چنانکه علامه طباطبایی نیز در زمان خود، علاوه بر درس اسفار روزانه در مسجد سلماسی، شب ها درس خارج فلسفه داشت. [۷]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. جامع فضل و فضیلت، گلی زواره، ص ۲۲.
  2. http://paziresh.whc.ir/
  3. آفات پژوهش، محمدعلی نجفی، ص ۱۷۶.
  4. تدریس عالی‎ترین سطح دروس حوزوی؛ فصل دیگری در کارنامه سیاسی ابراهیم رئیسی، بی‌بی‌سی فارسی
  5. درس خارج
  6. درس خارج چیست؟ (کلیاتی درباره شیوه تحصیل در درس خارج)
  7. مهر استاد، عبدالله جوادی آملی، ص ۱۱۷.