هجرت محمد

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

هجرت محمد که گاهی به خلاصه هجرت نیز خوانده می‌شود، واقعه مهاجرت محمد پیامبر اسلام و همراهانش از شهر مکه به یثرب است که در سال ۶۲۲ میلادی/۱ قمری صورت گرفت. این واقعه منجر به ایجاد اولین حکومت اسلامی در یثرب (که بعداً مدینةالنبی یا به‌خلاصه «مدینه» نامیده شد) شد و به علت اهمیتش در اسلام مبدأ تاریخ مسلمانان در دو تقویم هجری خورشیدی و هجری قمری در این سال گرفته شده‌است.

هجرت و زمینه‌های آن[ویرایش]

بیعت عقبه اول و عقبه دوم محمد[ویرایش]

مسجدالاقصی: مکانی که مسلمانان معتقدند معراج محمد از آنجا شروع شده‌است.

در عربستان افراد زیادی به قصد تجارت یا به جا آوردن حج در کعبه به مکه سفر می‌کردند. محمد از این موقعیت استفاده کرد و بختش را برای یافتن خانه‌ای جدید برای خود و پیروانش آزمود. پس از چندین مذاکره ناموفق، در صحبت با تعدادی از اهالی یثرب (که بعدها مدینه خوانده شد) امیدی یافت.[۱] جمعیت عرب یثرب بدین جهت که گروهی از یهودیان در آن شهر زندگی می‌کردند، با یکتاپرستی تا حدی آشنا بودند.[۱] گروهی از اهل یثرب که به مکه آمده بودند با محمد پیمانی بستند که به «پیمان عقبه اول» شهرت یافت.

به گفته ابن اسحاق پیمان عقبه اول بین محمد و دوازده تن از اهل یثرب که بسیاری از آنان از «بنی النجار» اقوام مادری محمد بودند، منعقد شد. ابن اسحاق در ادامه بیان می‌کند که در آن زمان محمد اجازه جنگ از سوی خداوند نیافته بود و با شروطی موسوم به «بیعةالنساء» با ایشان بیعت کرد و از قول برخی از انصار اینگونه نقل می‌کند که «ما با رسول‌الله بیعت کردیم بر شیوه بیعت زنان، تا به خداوند چیزی را شریک نگردانیم، دزدی نکنیم، زنا نکنیم، فرزندانمان را نکشیم، بهتان نزنیم و به‌طور آشکار گناه نکنیم. وفقط در خفا گناه بکنیم اگر وفا کردیم بهشت پاداش است و اگرنه، تصمیم با خداوند است: اگر خواست می‌بخشد و اگر خواست مجازات می‌کند».[۲]

به گفته ابن اسحاق محمد قبل از بیعت عقبه اول اجازه جنگ از سوی خداوند نیافته بود؛ او و مسلمانان به دعوت بسوی خداوند و صبر در برابر اذیت و آزار قریش و دشمنان فرمان داشتند. اما هنگامی که قریش همچنان به شدت و زیاده‌روی در آزار و اذیت و ظلم به مسلمانان ادامه داد، آنگاه آیات ۳۹ تا ۴۱ سوره حج اولین آیاتی است که به مسلمانان اجازه می‌داد تا با کسانی که به ایشان ظلم می‌کنند و از خانه‌هایشان بیرون می‌کنند، بجنگند.

پیامبر پس از پیمان اول ۱ مصعب بن عمیر را به یثرب فرستاد تا برای آنها قرآن بخواند و اسلام را بیاموزد. او اولین نماز جمعه را در یثرب خواند و بسیاری از جمله سعد بن معاذ توسط او اسلام آوردند.[۲] بدین ترتیب در مدینه افرادی، تقریباً از تمامی قبایل، به آیین اسلام گرویدند تا آنجا که در سال بعد ۷۵ مسلمان از مدینه جهت حج و ملاقات محمد به مکه آمدند. آنها او را به صورت مخفیانه و در شب ملاقات کرده و با او پیمانی بستند که به «پیمان دوم عقبه»، یا «پیمان جنگ» شهرت یافت.[۳]

در پیمان عقبه دوم محمد پس از دعوت به اسلام، بیعتش با فرستادگان یثرب را مشروط به این کرد که آنان همان‌طور که از زنان و فرزندانشان حمایت کنند، از او نیز پشتیبانی به عمل آورند. آنچه محمد به آنان گفت این بود: «خون من خون شماست، حرمت من حرمت شما. از شمایم و شما نیز از من هستید. با هرکه بجنگید می‌جنگم و با آنکه دوستی کنید، در صلح خواهم بود.» به همین دلیل بیعت دوم به «بیعة الحرب» مشهور گردید. در این بیعت هفتاد و سه مرد و دو زن حضور داشتند که دوازده تن از آنان از بزرگان مدینه بودند، نه تن از بزرگان خزرج و سه تن از بزرگان خاندان اوس.[۲] پس از پیمان عقبه، محمد پیروانش در مکه را تشویق به مهاجرت به یثرب کرد. مانند قضیه هجرت به حبشه، قریش سعی کرد تا از خروج یاران محمد از مکه جلوگیری نماید ولی این تلاشها ناموفق بود و تقریباً تمامی مسلمانان موفق به ترک مکه شدند.[۴]

هجرت به مدینه[ویرایش]

یک هیئت که شامل دوازده تن از بزرگان خاندان‌های مهم مدینه بودند، از محمد دعوت نمودند تا به عنوان یک غریبه بیطرف، به داوری بین اهالی شهر مدینه بپردازد.[۵][۶] ساکنان یثرب (اعراب و یهودیان)، تا قبل از سال ۶۲۰ میلادی حدود صد سال درگیر جنگ‌های داخلی بودند[۵] و کشت و کشتارهای مکرر و عدم توافق در زمینه پرداخت خون‌بهای کشته‌شدگان، خصوصاً پس از جنگ بُعاث که تمامی قبایل یثرب در آن مشارکت داشتند، این امر را برای ایشان آشکار ساخته بود که مفاهیم قبیله‌ای مانند «چشم برای چشم» دیگر قابل اعمال نبوده مگر اینکه شخصی صلاحیت‌دار در موارد مورد اختلاف داوری کند.[۵] نمایندگان فرستاده شده از مدینه، از طرف خود و اهالی شهر یثرب متعهد شدند تا محمد را در جامعه خویش پذیرفته و از او در مقابل خطرات جانی، مانند خود، محافظت به عمل آورند.[۱]

بر اساس روایات اسلامی، قریش از خروج مسلمانان از مکه آگاه شده و برای قتل محمد نقشه‌ای را به اجرا گذاشتند. محمد به کمک علی بن ابیطالب، کسانی که مراقبش بودند را گمراه نموده و مخفیانه به همراه ابوبکر از شهر خارج شد.[۷] بدینسان در سال ۶۲۲ میلادی (برابر با سال سیزدهم پس از شروع دعوت خود) محمد به مدینه، که یک واحه زراعتی بزرگ بود، هجرت نمود و همراهان وی که با او از مکه به مدینه مهاجرت کردند به مهاجرین شهرت یافتند.[۱] و اهالی یثرب که پیامبر و مهاجرین را یاری رسانده بودند، از آن پس به انصار نام برده می‌شدند. این هجرت مبدأ تاریخ مسلمانان شد. مدینه تا قبل هجرت محمد «یثرب» نامیده می‌شد و بعد از این هجرت «مدینه النبی» خوانده شد.

اجازه مهاجرت[ویرایش]

هنگامی که فشار مشرکان بر مسلمانان مکه پس از بیعت دوم با عقبه شدت گرفت، پیامبر اسلام به اصحاب خود اجازه مهاجرت به مدینه را داد و به آنها دستور داد به برادران خود از انصار بپیوندند.[۸] ابن اسحاق اظهار داشت که رسول خدا گفته‌است:[۹] «خدا برای شما برادران خانه ای ساخته‌است که می‌توانید در آن ایمن باشید»، بنابراین یاران پیامبر به آنجا رفتند.

هجرت صحابه به مدینه[ویرایش]

پس از اجازه مهاجرت به صحابه آنها مخفیانه به یثرب رفتند. ابتدا ابو سلمه بن عبدالاسد و سپس سایر مسلمانان نزد انصار رفتند، به جز پیامبر اسلام، ابوبکر و علی بن ابی طالب در مکه باقی ماندند.[۱۰] مسلمانان شروع به ترک مکه کردند و بصورت مخفیانه به صورت جداگانه خارج شدند تا مبادا قریش از آنها مطلع شود و آنها را از این کار بازدارد و همه خانه‌ها، پول و تجارت خود را پشت سر گذاشته و با دین و عقیده خود فرار کردند.[۱۱]

شب هجرت پیامبر[ویرایش]

وقتی قریش خروج مسلمانان را دیدند، از خروج حضرت محمد ترسیدند، بنابراین در دارالندوه جمع شدند و توافق کردند که هر کدام از قبیله قریش یک جوان را بفرستند و محمد را بکشند،[۱۲] و خون او در بین قبایل پراکنده شود. جبرئیل این خبر را به پیامبر گفت و به او دستور داد آن شب را در رختخواب خود نخوابد، بنابراین محمدبه علی دستور داد تا به جای او در تختخواب خود بخوابد و در سرمای سبز خود پوشانده شود تا مردم گمان کنند که محمد در رختخواب خود می‌خوابد و محمد خارج از آنجا و هیچ‌کدام از آنها او را ندیدند. هنگامی که به سمت علی رفتند فکر کردند او پیامبر است وقتی علی را دیدندگفتند: «دوستت کجاست؟» او گفت: «نمی‌دانم».[۱۳][۱۴]

پیامبر اسلام به علی دستور داده بود تا امانت‌ها را به مردم آنها بپردازد، و او نیز همان‌طور عمل کرد. آنها می‌دانستند که علی همیشه از پیامبر پیروی می‌کند، بنابراین اقامت او در مکه دلیلی می‌دانستند که پیامبر در مکه است و هجرت نکرده‌است، زیرا معتقد بودند که اگر او هجرت می‌کرد، علی را با خود می‌برد، و علی در مکه به مدت سه روز ماند تا پیام رسول خدا از طریق پیام رسانش ابواقید لیثی به او رسید که به او دستور می‌دهد که به مدینه مهاجرت کند.[۱۵]

هجرت پیامبر[ویرایش]

پیامبر همراه با ابوبکر ابتدا به غار ثور در جنوب مکه رفتند. ابن هشام نقل کرده‌است که هنگامی پیامبر و ابوبکروارد غار ثور شدند عنکبوت بر در آن لانه زد هنگامی که[۱۶] قریش در جستجوی او به در غار رسیدند، برخی از آنها گفتند: «عنکبوت قبل از ورود محمد بوده‌است"، بنابراین آنها رفتند. پیامبر اسلام و ابوبکر سه شب در غار ماندند تا اینکه روز دوشنبه ۱ ربیع الاول ۱ هجری قمری را ترک کردند[۱۷] پیامبر اسلام و همراهش از غار به سمت یثرب بیرون آمدند و قریش وعده داده بودند به کسانی که محمد را به آنها بازگرداند، ۱۰۰ شتر جایزه بدهند[۱۸]

ورود به مدینه[ویرایش]

پیامبر اسلام روز دوشنبه ۸ ربیع الاول[۱۹] به قبا رسید[۲۰] علی بن ابی طالب سه شب و روز در مکه اقامت داشت تا سپرده‌هایی را که محمد برای مردم داشت پرداخت کرد، به طوری که وقتی کار خود را با آنها تمام کرد، به محمد پیوست.[۲۰] محمد و همراهانش به مدت ۴ روز در قبا نزد بنی عمرو بن عوف اقامت کردند و وی مسجد قبا را برای آنها تأسیس کرد، سپس در روز جمعه ۱۲ ربیع الاول[۲۱][۲۲] ۱ هجری مربوط به ۲۷ سپتامبر ۶۲۲ میلادی،[۱۹] در حالی که ۵۳ سال داشت به مدینه نقل مکان کرد و از آن روز به بعد، شهر یثرب مدینه الرسول نام گرفت.

انصار هر روز در انتظار پیامبر به حره می‌رفتند. وقتی دوازدهم ربیع الاول بود ، طبق عادت خود بیرون رفتند. وقتی آفتاب داغ شد، آنها برگشتند. مردی از یهودیان بر یکی از خرابه‌های مدینه بالا رفت. او محمد و همراهانش را دید؛ بنابراین انصار برای پذیرش پیامبر به آغوش برخاستند.[۲۳]

ادامه مهاجرت مسلمانان به مدینه[ویرایش]

مهاجرت مسلمانان تا فتح مکه در سال ۸ هجری به مدینه ادامه داشت[۲۴] پیامبر اسلام فرمود:[۲۵] «بعد از فتح مکه هجرت وجود ندارد، بلکه جهاد و نیت است، و اگر بسیج شدید، بروید." برخی از علما اظهار کردند که مهاجرت پس از فتح مکه منسوخ شد و آنچه از مفهوم هجرت باقی ماند مهاجرت معنوی به معنای هجرت از آنچه خدا حرام کرده‌است همان چیزی است که از مفهوم هجرت باقی مانده‌است[۲۶]

بازگشت مهاجران حبشه[ویرایش]

بقیه مهاجران حبشه با جعفر بن ابی طالب به مدینه بازگشتند. پس از آنکه پیامبر اسلام به ننجاشی نامه نوشت.[۲۷] بنابراین آنها پس از جنگ خیبر در سال ۷ هجری به مدینه رسید.[۲۷]

آخرین مهاجرت[ویرایش]

آخرین فردی که از مکه مهاجرت کرد، عباس بن عبدالمطلب بود، او در ماه رمضان در هشتمین سال هجرت به همراه خانواده اش مهاجرت کرد و در راه با پیامبر به همراه سپاه خود ملاقات کرد که می‌خواستند مکه را پس از شکست قریش شکست دهند. طبق قرارداد حدیبیه، خانواده او به مهاجرت ادامه دادند و او با پیامبر بازگشت.[۲۸]

مهاجرت و آغاز تاریخ هجری[ویرایش]

پیامبر اسلام پس از ورود به یثرب به تاریخ دستور داده بود، و این تاریخ از اولین سال هجرت رخ داد، پیامبر برای پادشاهان، شاهزادگان و روسای اقوام مختلف به تاریخ هجرت برای آنها نامه ارسال می‌کرد.[۲۹]


زمان‌بندی[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ آلفورد ولش، محمد، دانشنامه اسلام
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ سیرةالنبویه، ابن هشام؛ ج ۲، ص ۷۲–۵۲
  3. Watt (1974) p. 83
  4. Peterson (2006), pg. 86-9
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ Watt, The Cambridge History of Islam, p. ۳۹
  6. Esposito (1998), p. 17.
  7. Moojan Momen (1987), p. 5
  8. البدایة والنهایة/الجزء الثالث/باب الهجرة من مکة إلی المدینة علی ویکی مصدر
  9. البدایة والنهایة/الجزء الثالث/باب الهجرة من مکة إلی المدینة علی ویکی مصدر
  10. الطبقات الکبری، ابن سعد البغدادی، ج1، ص224-238، دار صادر، بیروت.
  11. السیرة النبویة لابن هشام بایگانی‌شده در ۲۰۱۷-۰۵-۲۳ توسط Wayback Machine
  12. الطبقات الکبری، ابن سعد البغدادی، ج1، ص224-238، دار صادر، بیروت.
  13. الکامل فی التاریخ بایگانی‌شده در ۲۰۰۹-۰۱-۱۳ توسط Wayback Machine
  14. فی موضوعات ابن الجوزی (2/342):عن أبی هریرة عن النبی قال: الگو:اقتباس مضمن، وقال ابن الجوزی: حدیث موضوع
  15. المجالس السنیة، الجزء الثانی 199 [پیوند مرده] بایگانی‌شده در ۲۰۱۰-۰۶-۲۶ توسط Wayback Machine
  16. السیرة النبویة، ابن هشام، ج3، ص5-24، تحقیق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجیل، بیروت، ط1990.
  17. الطبقات الکبری، ابن سعد البغدادی، ج1، ص224-238، دار صادر، بیروت.
  18. السیرة النبویة، ابن هشام، ج3، ص5-24، تحقیق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجیل، بیروت، ط1990.
  19. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ الروض الأنف، السهیلی، ج2، ص312-332.
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ السیرة النبویة، ابن هشام، ج3، ص5-24، تحقیق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجیل، بیروت، ط1990.
  21. فی الطبقات الکبری، ابن سعد البغدادی، ج2، ص6: «قدم رسول‌الله الگو:صلی الله علیه وسلم المدینة حین هاجر من مکة یوم الاثنین لاثنتی عشرة لیلة مضت من شهر ربیع الأول، وهو المجتمع علیه».
  22. السیرة النبویة، ابن هشام، ج3، ص135، تحقیق: طه عبد الرؤوف سعد، دار الجیل، بیروت، ط1990.
  23. مختصر سیرة الرسول صلی الله علیه وسلم لمحمد بن عبد الوهاب باب:کتاب رسول‌الله صلی الله علیه وسلم إلی النجاشی یزوجه أم حبیبة
  24. معنی الهجرة ومتی تجب لمحمد الحسن ولد الددو الشنقیطی بایگانی‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۱۶ توسط Wayback Machine
  25. صحیح البخاری (2783) عن عبدالله بن عباس، وصحیح مسلم (1864) عن عائشة
  26. الهجرة ـ موقع إمام المسجد بایگانی‌شده در ۱۲ مارس ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ مختصر سیرة الرسول صلی الله علیه وسلم لمحمد بن عبد الوهاب باب:کتاب رسول‌الله صلی الله علیه وسلم إلی النجاشی یزوجه أم حبیبة
  28. آخر المهاجرین من مکة إلی المدینة ـ فتاوی إسلام ویب بایگانی‌شده در ۸ مارس ۲۰۱۷ توسط Wayback Machine
  29. الطبری، أبو جعفر محمد بن جریر. تاریخ الرسل والملوک، الجزء الثانی، صفحة: 110-114. تحقیق محمد أبو الفضل إبراهیم. دار المعارف - القاهرة (1960)