اربیل

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
هولیر
تصویری از هولیر

۳۶°۰۶′۴۶″شمالی ۴۴°۰۱′۵۹″شرقی / ۳۶٫۱۱۲۸°شمالی ۴۴٫۰۳۳°شرقی / 36.1128; 44.033

اطلاعات کلی
نام رسمی : هولیر
کشور : عراق Iraq location map.svg
استان :

هولیر

شهرستان : اربیل
نام محلی : هه‌ولێر
هولیر بر عراق واقع شده‌است
هولیر

مردم
جمعیت ۸۷۹۰۰۰[۱]
زبان‌های گفتاری: کردی سورانی و کرمانجی
مذهب: سنی شافعی
آب‌وهوا
بارش سالانه : هولیر به علت موقعیت جغرافیایی خاص
بارش برف ندارد و نیز بعلت
نزدیکی به شهر گرمسیر موصل،
دارای آب و هوای گرم و خشک است.
پانویس‌ها
اداره توسط: کردستاناقلیم کردستان عراق
در سال 2018 اربیل ازسوی نشریه دیلی میل به عنوان پنجمین شهر امن دنیا انتخاب شد

اَربیل' (کردی: هه‌ولێر،[۲] Hewlêr، با تلفظ: هَولِر، بهعربی: أربیل‎) یکی از شهرهای کردستان عراق و مرکز استان هولیر و همچنین پایتخت کردستان عراق می‌باشد. مختصات جغرافیایی آن ۳۶٫۱۲ شمالی و ۴۴٫۰۱ شرقی است و در ۸۰ کیلومتری شرق موصل قرار گرفته‌است. جمعیت شهر هولیر ۸۷۹۰۰۰ نفر برآورد شده‌است؛ و طبق سرشماری سال ۲۰۱۵ جمعیت استان اربیل ۲٬۸۹۰٬۰۰۰ می‌باشد. قدمت شهرنشینی و سکونت مداوم در این شهر به ۵۰۰۰ سال پیش از میلاد می‌رسد[۳][نیازمند منبع] و یکی از قدیمی‌ترین شهرهای مسکونی دنیاست.[۳][نیازمند منبع][۴] (مقایسه شود با حه‌مه که تلفظ کردی محمد است یا وه‌فر که شکل کردی برف است).

ریشه یابی نام[ویرایش]

هه‌ولیر در زمان آشوریان مرکز دینی مهمی برای آیین پرستش ایزد ایشتار (اشتاروت)[۵] بود. در بند چهاردهم از ستون دوم کتیبه بیستون، نام هولیر به صورت (اَربَ ای ر آ ی آ. - A.R.Ba.i.R. ā.y. ā) آمده‌است.[۶]اسم هولیر در کردی به صورت (هه ول+ئیر) است که (هه ول=خوب،درست)،(ئیر=آتش،آتشگاه)،که در کل به معنی (آتش خوب) است و کاربرد اسم معرب که این اسم معنی ندارد و تلفظ کردی آن یعنی هه‌ولیر صحیح است

تاریخ[ویرایش]

دوران باستان[ویرایش]

ارگ باستانی هولیر

هولیر شهری بسیار باستانی است که در زمان آرامیها بنیان گذاشته شد. منطقهٔ هولیر در طی سده‌ها بخشی از ایران هخامنشی را تشکیل می‌داد و مدتی نیز به دست نیروهای اسکندر مقدونی افتاد. پس از آن اشکانیان و ساسانیان و ترکهای عثمانیطی سده‌های پیاپی بر آن فرمانروایی کردند و قلعه هولیر نیز به دست کردها بنا شد.

جنگ گوگمل که در آن اسکندر مقدونی، داریوش سوم را در سال ۳۳۱ پ.م. شکست داد، در جایی حدود صد کیلومتری غرب هولیر رخ داد.

دوران بگتگینیان[ویرایش]

در سده پنجم هجری زین‌الدین علی کوچک‌بن‌بگتگین از صاحب منصبان ترکمان امیر زنگی به خاطر شرکت در نبردهای آن امیر در کردستان، تملک نواحی‌ای را به مرکزیت هولیر به دست آورد. مظفرالدین گوکبوری فرزند زین‌الدین که توسط قایماز حاکم اربیل به نفع برادر جوانترش زین‌الدین یوسف بیرون رانده‌شده‌بود، پس از همکاری با صلاح‌الدین ایوبی در جنگ‌های صلیبی در ۵۸۶ هجری به هولیر آمد، وی عملاً به عنوان رئیس زنگیان به مدت چهل و چهار سال سراسر ایالت هولیر را در دست داشت، وی به امور عام‌المنفعه در هولیر اهتمام داشت، چندین مدرسه، خانقاه، بیمارستان و نوانخانه ساخت و موقوفات بسیاری بنا نهاد. گویا نخستین بار در زمان وی عید مولود نبی به‌طور رسمی برگزار شده‌است. در زمان وی دانشمندان و نویسندگان بسیاری به هولیر آمده‌اند، در همه این کارها وزیرش که به مستوفی هولیر مشهور است وی را یاری می‌کرده، کتاب تاریخ هولیر نیز نوشته همان وزیر است. وی در کنار هولیر که همواره به عنوان شهری مسیحی شناخته می‌شد شهری تازه بنانهاد و هر دو شهر را به مراکز ثابت اسلامی تبدیل کرد، این فضا تا ۶۳۴ هجری که هولیر بر اثر یورش مغولان ویران شد ادامه‌یافت.[۷]

دوران معاصر[ویرایش]

شهر امروزی اربیل بر روی تپه‌ای باستانی قرار گرفته‌است. بر روی آن تپه، دیوارها و بقایای یک دژ عثمانی به چشم می‌خورد. در سده‌های میانه هولیر به یک کانون بازرگانی بر جاده میان بغداد و موصل تبدیل شد و امروزه نیز با قرار داشتن در مسیرهای جاده‌ای و ریلی از اهمیت زیادی برخوردار است.

مجلس منطقه خودگردان کردستان از سال‌ها پیش در شهر هولیر تشکیل می‌شد، ولی کنترل آن تا زمان شورش کردها در پایان جنگ خلیج فارس، عملا در دست صدام حسین بود. در سال۱۹۹۱ میان دو حزب اصلی کردها یعنی حزب دموکرات کردستان عراق و اتحاد میهنی کردستان جنگی درگرفت و مجلس نامبرده منحل شد. حزب دموکرات با کمک صدام حسین در سال ۱۹۹۶ هولیر را در دست گرفت. پس از سرنگونی صدام به دست نیروهای آمریکایی، در دهم آوریل ۲۰۰۳ هولیر شاهد جشن و سرور مردم در خیابان‌ها بود. پس از جنگ چندین بمب علیه نیروهای آمریکایی و کردها در شهر منفجر شده که شدیدترین آن انفجار بمبی در روز عید قربان در مقر هر دو حزب در شهر هولیر بود که در آن رویداد ۱۰۹ نفر جان باختند. این بمب‌گذاری را به گروه مسلح انصارالاسلام نسبت می‌دهند.

محله‌ها[ویرایش]

شهر هولیر ۱۷۲ محله دارد[۸] که محله‌های قَلات (ارگ هولیر)، خانقاه، بازار، مستوفی، مناره، تعجیل، عرب، سیداوه و سه‌تاقان هسته قدیمی این شهر را تشکیل می‌دهند.[۹]

فرودگاه[ویرایش]

فرودگاه بین‌المللی هولیر تا سال ۱۹۹۱ پادگان نظامی بود و در سال ۲۰۰۴ بیشتر از آن برای فرود هواپیماهای جنگی آمریکایی استفاده می‌شد. این فرودگاه در دههٔ ۲۰۰۰ میلادی رتبه بین‌المللی گرفته‌است و روزانه دست کم پانزده تا بیست پرواز خارجی را میزبانی می‌کند. بسته شدن مکرر فرودگاه‌های دیگر شهرهای بزرگ عراق همچون بغداد و بصره به رونق این فرودگاه کمک کرده‌است.[۱۰]

مردم[ویرایش]

جمعیت هولیر را کردها تشکیل می‌دهند،[۱۱] با این حال جوامعی آشوری[۱۱] نیز در هولیر سکونت دارند.[۱۲][۱۳][۱۴][۱۵][۱۶] البته پیش‌بینی می‌شود به دلیل نا امنی در جنوب و مرکز عراق و مهاجرت کردهای دیگر نواحی به هولیر جمعیت شهر به سرعت افزایش پیدا کند.[۱۷]

نویسندگان معروف هولیر[ویرایش]

ابنیه تاریخی و مکان‌های گردشی[ویرایش]

بناهای هولیر[ویرایش]

مکان‌های گردشگری[ویرایش]

  • منطقهٔ عین‌کاوه (محلهٔ مسیحیان)
  • محلهٔ شاری خه‌ون (شهر رؤیا)
  • فامیلی فان
  • ماجدی مول
  • فامیلی مول
  • رویال مول
  • بازارهای شهر و بازار شیخَلا
  • پارک سامی عبدالرحمن
  • پارک شاندر
  • پارک شهر
  • پارک مناره
  • ماجدی لاند
  • فرانسـ هریری ستادیوم

دانشگاه‌ها[ویرایش]

پی‌نوشت[ویرایش]

  1. http://www.citypopulation.de/Iraq.html
  2. واژه «هه‌ولیر» جایگشت گفتاری از همان واژه اربیل است. در زبان کردی سورانی در برخی نام‌ها جایگشت ایجاد می‌شود و ب به واو تبدیل می‌شود. مانند: برف/وفر، اربیل/هه‌ولیر…
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ "Czech archaeologists uncover Stone Age tools in Arbil, Iraq". Radio Prague. 17–03–2010. Retrieved 08–12–2010. Check date values in: |accessdate=, |date= (help)
  4. Khan, Geoffrey. 1999. A grammar of neo-Aramaic: the dialect of the Jews of Arbel. Boston, MA: Brill Academic Publishers. p.2.
  5. Ishtar,Eshtarut
  6. طوسی مراغی، حمید (۱۳۸۲). کتیبه بیستون. تهران: سیمرو. صص. ۶۳۳.
  7. کاهن.
  8. «استان اربیل». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ دسامبر ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۱۵ ژوئیه ۲۰۰۸.
  9. «نقشه محله‌های شهر اربیل». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ دسامبر ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۱۵ ژوئیه ۲۰۰۸.
  10. نفیسه کوهنورد، اربیل امیدوار، در آغاز راهی پر پیچ و خم در بی‌بی‌سی.
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ «Irbil - LookLex Encyclopaedia». looklex.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۴-۰۸.
  12. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۵ اوت ۲۰۱۳.
  13. سیاسی حکومت اقلیم کردستان/ مرکز مطالعاتی استراتژیک اورسام ساختار سیاسی حکومت اقلیم کردستان/ مرکز مطالعاتی استراتژیک اورسام خبرگزاری کردپرس-بخش فارسی
  14. http://www.asnoor.ir/Public/Parties/ViewParties.aspx?Code=100338[پیوند مرده]
  15. التاریخ السیاسی لترکمان العراق تاریخ سیاسی ترکمان العراق - عزیز قادر صمانچی - من اصدارات المرکز الترکمانی العراقی للدراسات والبحوث- لندن - صفحهٔ 89
  16. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۲۰ مارس ۲۰۱۳.
  17. "أربيل (محافظة)". ويكيبيديا (به عربی). 2020-04-06.

منابع[ویرایش]

  • ویکی‌پدیای انگلیسی.
  • کاهن، کلود. «بِگتِگینیان». [[دانشنامه جهان اسلام]]. دریافت‌شده در ۳۰ مارس ۲۰۱۳. تداخل پیوند خارجی و ویکی‌پیوند (کمک)