شهرستان ورزقان

شهرستان ورزقان یکی از شهرستان‌های استان آذربایجان شرقی است. مرکز آن شهر ورزقان است. این شهرستان از دو بخش مرکزی و بخش خاروانا تشکیل شده است.جمعیت این شهرستان در سرشماری سال ۱۳۸۵ - ۴۸٫۱۱۲ برآورد شده‌است که ۴٫۰۸۸ نفر از آن یعنی ۵/۸ درصد در مرکز شهرستان ساکن اند.این شهرستان از سمت شرق به شهرستان اهر، از سمت غرب به شهرستان‌های مرند و شبستر . از سمت شمال به شهرستان‌های کلیبر و جلفا و از سمت جنوب به شهرستان تبریز محدود شده‌است. این شهرستان سابقاً یکی از بخش‌های شهرستان اهر بوده‌است. نام دیگر شهرستان ورزقان ارسباران است و این نام به دلیل واقع شدن بسیاری از جنگل‌های ناحیهٔ سرسبز ارسباران در این شهرستان است.امروزه قسمتی از قدیمیترین منطقه قره داغ که به دیزمار ارسباران موسوم است تحت عنوان دیزمار مرکزی "(بخش خاروانا)" تابع این شهرستان می باشد.این شهرستان که به علت بخش بودن زیاد مورد توجه قرار نمی گرفت و در محرومیت به سر می برد .‌پس از جدا کردن بخش مواضع خان(خواجه) از ورزقان و الحاق آن به شهرستان هریس، بخش‌ دیزمار شرقی (مردانقم) از خاروانا و الحاق آن به شهرستان خداآفرین، دیزمار غربی (سیه رود) از خاروانا و الحاق آن به شهرستان جلفا و ... بموجب جلسه مورخ 1380.7.1 هيأت وزيران و بنا به پيشنهاد شماره 1.4.90074 مورخ 1379.12.23 وزارت كشور و به استناد ماده (13) قانون تعاريف و‌ضوابط تقسيمات كشوري ـ مصوب 1362 ـ اصلاحات تقسيماتي زير را در استان آذربايجان شرقي تصويب نمود: ‌بخش‌هاي ورزقان و خاروانا از شهرستان اهر منتزع و به شهرستان تبديل و به عنوان «‌شهرستان ارسباران» شناخته شود. مركزيت شهرستان ارسباران در‌شهر ورزقان خواهد بود اين شهرستان شامل بخشهاي زير مي‌باشد: ‌الف: بخش مركزي به مركزيت شهر ورزقان مشتمل بر دهستانهاي: 1ـ ازومدل شمالي 2ـ ازومدل جنوبي 3ـ بكرآباد4 ـ سينا. ب: بخش خاروانا به مركزيت شهر خاروانا مشتمل بر دهستانهاي: 1ـ ارزيل 2ـ جوشبن 3ـ ديزمار مركزي. در سال ۱۳۸۰ با پیگیری های شبانه روزی مسئولین وقت، به شهرستان ارتقائ یافت و در تاریخ ۱۱/۱۰/۱۳۸۰ مراسم افتتاح با حضور استاندار وقت و سایر مسئولین استانی و محلی برگزار گردید.در این مراسم مردم شریف و انتظار کشیده منطقه ورزقان به شادمانیها پرداختند و گوسفند و گاو قربانی کرده و نماز شکر به جای آوردند از آن تاریخ چهره سیاسی و اقتصادی شهرستان تغییر یافت ادارات و نهادها مستقل گردیدند و آرزوی دیرینه مردم دیار ستارخان، علامه جعفری، آیت اله علیاری و چندین رجال خوشنام این سامان برآورده گردید.لازم به یادآوری است که این بخش با منطقه کرج به بخش تبدیل شده و به علل کم توجهی رژیم گذشته در محرومیت مانده بود.شهرستان ورزقان منطقه معدن خیز بوده وانواع عناصر قیمتی و با ارزش در این دیار یافت شده و کشف خواهد گردید و از نظر سوق الجیشی و اقتصادی مهمترین و غنی ترین منطقه کشور محسوب می شود.

مس سونگون ورزقان

اکتشافات اصولی مس سونگون از سال ۱۳۶۶ آغاز و بعد از طی مراحل مختلف اکتشافی به همت مهندسین جوان و با انگیزه کشور و همت مسئولین منطقه ای و کشوری این کانسار به عنوان معدن پرذخیره شناخته و از سال ۱۳۷۵ در بودجه کشور دارای ردیف اعتباری شدو توجه دولت باعث پیشرفت مناسب عملیات اجرائی گردید کارخانه مس سونگون ورزقان که در سال ۱۳۸۶ هجری شمسی فعالیت خود را آغاز کرده‌است بعد از کارخانه مس سرچشمه (کرمان) دومین کارخانه تولید مس در ایران است و این به دلیل قرار گرفتن معدن مس در این منطقه‌است.در این معدن بیش از ۴۰۰۰ میلیارد ریال اعتبار ریالی و ارزی هزینه شده و برای تکمیل پروژه های موجود و اجرای پروژه های جانبی هزاران میلیارد بودجه ریالی و ارزی نیاز می باشد از جمله آن پروژه ها ذوب مس و پالایش آن، تولید مولیبدن، استحصال طلا و نقره و... می باشد.این معدن دارای بیش از یک میلیارد تن ذخیره کان سنگ مس می باشد و عناصر همراه آن مولیبدن، طلا، نقره، رینیوم و ... است.در این شهرستان مناطق دیگری مثل: خوینرود، بالوجه، طویل، کالیجان، شرفآباد، اندریان، آستامال، آوان، گوتلر، اوزی و ... دارای کانسارهای متنوعی مثل مس، طلا، نقره و ... میباشد.از این میان معدن طلای اندریان به بخش خصوصی فروخته شده و در واقع از اختیار مردم خارج گطرح مس سونگون با هدف استخراج معدن به روش نوين و توليد كنسانتره مس با عيار 30%، جهت تغذيه صنايع مولد كشور و رسيدن به ارزش افزوده با لاتر انجام مي گيرد.از ديگر دستاورد هاي مهم اين طرح انتقال دانش فني، صرفه جويي ارزي و اشتغال زايي است.

-موقيت جغرافيايي معدن مس سونگون

معدن مس سونگون در شمال غرب ايران، در استان آذر بايجان شرقي ،130 كيلو متري شمال تبريز،75 كيلو متري شمال غرب اهرو30 كيلو متري شمال ورزقان در همسايگي جمهوري هاي آذر بايجان و ارمنستان قرار دارد.

مختصات جغرافيايي منطقه،46درجه و43دقيقه طول شرقي و38درجه و42دقيقه عرض شمالي مي باشد.

كانسار مس سونگون به طور متوسط نسبت به سطح دريا داراي ارتفاع متوسط 2000 متر، حداكثر ارتفاع در كانسار مس سونگون(چراغلو)2700 متر از سطح دريا و عميق ترين ارتفاع1625 متر نسبت به سطح دريا مي باشد.

محدود كننده هاي كانسار مس سونگون شامل: رود خانه سونگون چاي در شرق كانسارورود خانه پخيردر شمال كانسار مي باشد،كه پس از پيوستن به هم در ميان كافه به رود خانه ايلگينه چاي مي پيوندد كه نهايتا به رود خانه ارس مي ريزد.

راه دسترسي اصلي معدن از طريق جاده آسفالته تبريز-ورزقان-سونگون وراه دسترسي دوم از طريق جاده تبريز-اهر-ورزقان-سونگون ميسر است.

 - شرايط آب و هوايي منطقه

بخاطر اينكه معدن در منطقه كوهستاني واقع شده است . شاهد زمستانهايي سرد و يخبندان و تابستانهاي معتدل هستيم.

ميانگين حداكثر در جه حرارت در تابستان 33 درجه سانتيگراد و در زمستان 22 - درجه سانتيگراد ثبت شده است . مقدار حداكثر بارندگي در محل حدود 350 ميليمتر در سال مي باشد و مقدار رطوبت نسبي درسال بين 52 تا82 درصد متغيير است، جهت غالب وزش باد، جنوب غربي است . اكثر روز هاي بهار و تابستان، معدن مه آلود ديده ميشود .

- تاريخچه معدن مس سونگون

سابقه معدنكاري در سونگون به دو قرن پيش (دوره قاجاريه) بر مي گردد.آثار فعاليت هاي قديمي به صورت استخراج زير زميني در امتداد طول رودخانه سونگون در محدوده پرعيار بوده است.بهره برداري از سنگ هاي پرعيارمس تا سال 1351 متناوبا انجام گرفته است.

عمليات اكتشافي با استفاده از روش هاي نوين و وسايل وتجهيزات جديد از سال 1325 شروع وتا سال 1356 ادامه داشته است.در سال 1356 وجود ذخايرمس از نوع پرفيري توسط كارشناسان زمين شناسي كشور محرز گرديد. بطوري كه در سال 1370 طبق عمليات اكتشافي، ژئو شيمي و و ژئو فيزيكي توسط شركت اولنگ و ايتوك، وجود آنومالي هاي قوي مس وموليبدين قطعي شد . مطالعات امكان پذيري مقدماتي در سال 1370 توسط شركت SNC كانادا و در سال 1374 توسط شركت ايتوك انجام شد.

اولين گمانه كانسار در سال 1368حفر شد و از سال 1368تا سال1371اكتشافات نيمه تفضيلي توسط شركت معدنكاري اولنگ ويك شركت انگليسي با حفر 7 دهنه تونل اكتشافي با سطح مقطع 4 مربع ومتراژ كل 25/2224 متر عمليات اكتشافي را ادامه ونيز گمانه هايي طي سالهاي 1370تا سال 1371در بخش شرقي وشمال شرقي توده كانسار تا اسكارن شمالي 30حلقه گمانه به عمق 3000متر حفر گرديد، تا پارا متر هاي لازم براي تخمين و بر آورد ذخيره، توسط شركت هاي مذبور فراهم شد.

عمليات پيش باطله نيز از سال 1372 توسط شركت ترانشه معدن، آغاز و همزمان با انجام اكتشافات تكميلي وتفضيلي به كمك شركت هاي مشاور پارس اولنگ و شركت Rıo tıntıدر سال1378به پايان رسيد.

-پارامترهاي اكتشافي مس سونگون

1- حجم كل ذخيره قطعي : 796ميليون تن

2- حجم پيش باطله برداري:105ميليون تن

3- حجم كل باطله برداري : 767 ميليون تن

4- حجم كل ذخيره اكسيد :7/6 ميليون تن

5-حجم مواد قابل استخراج :388ميليون تن

6- طول گمانه هاي حفر شده :60 هزارمتر

7- تعداد تونل هاي اكتشافي : 7 دهنه

8- سطح مقطع تونل ها : 4 متر مربع

- زمين شناسي كانسار مس سونگون

به طور كلي كانسار مس سونگون در زون آتشفشان اروميه-دختر كه بخشي از كمربند متالوژني آلپ-هيماليا، قرار دارد.اين كانسارپرفيري مونزونيتي است كه در يك كمربند تكتونيكي زون فرو رانش حاشيه قاره اي به سن ترشياري قرار گرفته است.سطح توده كانسار در شبكه اكتشافات تفضيلي حدود يك كيلومتر مربع مي باشد.اين كانسار از نوع نهشته هاي پرفيري مس بوده ورگچه هاي درهم پر عيار درتوده نيمه عميق مونزونيت پر فيري متمركز شده اند. سنگ هاي درونگير اين توده مونزونيتي را واحد هاي آهكي كرتاسه بالاوسري هاي ولكانيكي آندزيتي-لاتيتي تشكيل داده اند.

درطي فرآيندهاي كاني زايي انواع كانيهاي سولفيدي، فلزات اصلي واكسيدهابوجودآمده اند.كانيهاي سولفيدي موجودشامل:پيريت، موليبدنيت، گالن، اسفالريت، ماركازيت پيرتيت وسولفيدهاي مس(كالكوپيريت، بورنيت،كالكوسيت وكووليت)مي باشد.فلزات اصلي شامل:طلاونقره واكسيدها شامل:ايلمنيت، روتيل، مگنتيت وگوتيت ميباشد.همانندسايرمعادن پورفيري، سه زون(zone):فروشست(leached)، سوپرژن(supergene)وهيپوژن(hypogene)درمعدن مس سونگون قابل رويت است.

ضخامت زون فروشست ار 20 تا 150 متر در نوسان بوده و زون سوپرژن داراي ضخامت متغيير از صفر تا200 متر مي باشد.ضخامت بخش هيپوژن تا حدود 600 متر برآورد شده است. كه كاني زايي سونگون به دو بخش سوپرژن وهيپوژن محدود مي باشد.

به دليل توپوگرافي شديد وخشن موجود در منطقه و ارتباط تنگاتنگ سطح فوقاني زون سوپرژن با سطح آب زير زميني كمر بالاي زون سوپرژن در منطقه، سطحي بسيار نا هموار دارد. از زون هاي دگر ساني موجود در كانسار سونگون مي توان به زون پتاسيك، پروپليتيك ،كوارتز، سيريسيت و آرژيليك اشاره نمود. دگر ساني غالب در توده معدني ،كوارتز-سيريسيتي است و بعد از آن آلتراسيون آرژيليتي عمدتا در قسمت هاي بالاي مواد معدني وحواشي توده كانسار مشاهده شده است.

- استخراج معدن مس سونگون

با توجه به مشخصات كانسار و به دليل توليد بالا و لزوم استفاده از ماشين آلات عظيم الجثه استخراج معدن به روش روباز(open_pit)طراحي شده است.

اين روش نسبت به ساير روش هاي استخراج، داراي مزاياي: توليد بالا، ايمني بالا، امكان استخراج مواد معدني با عيار پايين وپايين بودن ضايعات مواد معدني مي باشد.

عمليات حفاري چالها، بارگيري مواد استخراج شده وحمل آنها به دامپ هاي باطله وماده معدني وهمين طور سنگ شكن، توسط شركت هاي پيمانكاري انجام مي شود.پس از حفر چالهاي انفجاري توسط دستگاه هاي حفاري عمليات خرج گذاري وانفجار چالها با استفاده از آنفو، ديناميت، نانل، فتيله كرتكس، فتيله كند سوز و چاشني معمولي صورت مي پذيرد.

پس از عمليات انفجار چالها، بارگيري مواد استخراج شده توسط شاول ولودرانجام مي گيرد.

بولدوزر و گريدر نيز براي تميز كردن اطراف شاول و سطح پله ها استفاده مي شود.حمل مواد استخراجي نيز توسط دامپتراك هاي 30تا 100 تني انجام مي شود.باطله ها از پله هاي عملياتي به طرف دامپ هاي باطله كه در دره پخير چاي واقعند حمل مي گردند. مواد معدني نيز به سنگ شكن ويا دامپ هاي سولفور واقع در جنوب وشمال معدن حمل مي گردند.

برای مشاهده پارامترها و شاخص هاي طرح بهره برداري ازمعدن مس سونگون بر روی ادامه مطلب کلیک نمایید.

ردیده ولی بقیه انتظار همت مسئولین را می کشند ذکراین نکته بسیار حائز اهمیت است که شهرستان ورزقان روی کمربند مس جهانی قرار گرفته و بزرگترین نقش را در محرومیت زدائی آن ایفا کرده وانشاله در آینده نیز ایفا خواهد نمود

جای‌های دیدنی

قلعه جوشین

قلعه جوشین در ۲۶ کیلومتری غرب ورزقان و ۶ کیلومتری روستای جوشین و در قلب محال تاریخی دیزمار ارسباران بمرکزیت شهر باستانی خاروانا در یک منطقه کوهستانی سخت‌گذر در بالای یک کوه مرتفع قرار گرفته‌است. در کاوش‌هایی که در آن صورت گرفته، سفالینه‌هایی از هزارهٔ اول قبل از میلاد و قرون اولیه اسلام به دست آمده‌است. قلعه جوشون که احتمالا از قلعه های بابک خرمدین بوده(مطمئن نیستم چون کسی رو پیدا نکردم که در این زمینه اطلاعات کاملی داشته باشه) و در حال حاضر بقایای بسیار کمی از آن به جا مانده بر فراز یک کوه صخره ای در یک منطقه کوهستانی زیبا در شمال غربی شهر ورزقان واقع شده است. ارتفاع قله از سطح دریا در حدود 1800 متر می باشد(از نظر ارتفاعی چندان ارزش کوهنوردی نداره بیشتر ارزش کوهنوردی اون بدلیل مسیر صعب العبور صعوده. مسیر کوهپیمایی این قلعه که نیاز به تجهیزات خاصی نداره ضلع شمالی اونه. از سایر جهات نیاز به صخره نوردی با تجهیزات کامل داره). مسیر رفت از تبریز به ورزقان و از آنجا در جهت شمال غربی به طرف روستای خاروانا می باشد. فاصله تبریز تا ورزقان 97 کیلومتر و فاصله ورزقان تا پای قلعه هم باید چیزی در حدود 45 کیلومتر باشه. از شهر ورزقان بطرف شمال غربی در یک جاده کوهستانی مارپیچ و زیبا با رد شدن از روستاهای دیزج ملک و آقابابا فرامرزی به دوراهی خاروانا- اسپیران می رسیم که راه سمت راست(به طرف خاروانا) را در پیش گرفته و بعد از عبور از روستاهای داش کسن- گزن بند- مزرعه شادی و نرسیده به روستای جوشین به یک امامزاده(سید ابراهیم خلیل) می رسیم که در سمت راست(شمال) جاده قرار گرفته است. قلعه درست روبروی این امامزاده در سمت چپ جاده(جنوب) قرار گرفته است. اگر این جاده را مستقیم ادامه بدهیم به روستای خاروانا و در نهایت به حاشیه رود مرزی ارس خواهیم رسید. من سعی کردم مسیر رفت رو در عکس زیر مشخص کنم.

آغجه قلعه

این قلعه در شمال غربی ورزقان واقع شده و فاصله آن حدود 40 کیلومتر از ورزقان می باشد در اطراف آن روستاهای اوزی، کلم، بالوجه و طویل واقع گردیده است این قلعه به نام قیز قلعه سی نیز معروف است

قلعه علی بیگ

این قلعه در محدوده شهر خاروانا واقع در دیزمار ارسباران و در دامنه کوه پرآوازه کمتال یا کامتال واقع شده که مسیرش جیب رو بوده و در منطقه حفاظت شده قرار دارد.گفته می‌شود وقتی در زمان فتحعلی شاه قاجار خاروانا توسط روسها اشغال شد شخصی بنام علی بیگ از اهالی خاروانا این قلعه را تعمیر کرده و در منطقه به روس‌ها ضربه می‌زده و با همراهانش در آنجا مخفی می‌شده است.در حال حاضر طایفه‌ای تحت عنوان علی بیگلو یا علی بگلو در شهر خاروانا زندگی می‌کنند که گفته می‌شود از نوادگان علی بیگ می‌باشد.

سید جبرئیل آستامال

این منطقه بسیار زیبا و دیدنی است که از طریق روستای تاریخی آستامال واقع در محال دیزمار ارسباران بمرکزیت خاروانا قابل دسترسی است و امامزاده سید جبرئیل هم در همین محل بوده و دارای زوار در فصول مناسب می باشد

قاضی بلاغی

این چشمه در منظقه دیزمار شرقی ارسباران و در میان جنگلهای زیبا و پرپشت کرینگان واقع شده و از طریق چیچکلو - پیرگدیگی دارای راه ماشین و پیاده می باشد در گذشته دور ایل قاضی لی در این ییلاق با صفا در فصول بهار و تابستان اطراق داشته است

منطقه چیچکلی

منطقه زیبای چیچکلی در محال دیزمار ارسباران ( خاروانا ) و ۳۵ کیلومتری شمال غرب ورزقان قرار گرفته‌است. این منطقه پوشيده از جنگل و انواع گل و گياهان متنوع و داروئي مي باشد.

مسجد جامع خاروانا

این مسجد در مرکز بخش خاروانا در 70 کیلومتری شهر ورزقان واقع شده‌است. قدمت این مسجد به سده‌های ۶ و ۷ هجری قمری می‌رسد اين مسجد در نوع خود كم نظير بوده و بعد از انقلاب اسلامي به پاس پيگيريهاي مردم شريف خاروانا و مسئولين وقت مرمت شده است.این مسجد توسط دختران بایندربیگ ساخته شده است.آنها بطور همزمان لنگه مسجد خاروانا را در اردوباد نخجوان ساخته بودند. در آن زمان بایندر بیگ حاکم دیزمار ارسباران و اردوباد بوده و قبر وی در روستای دوزال قرار دارد.دوزال اقامت گاه زمستانی و شهر خاروانا اقامتگاه تابستانی بایندربیگ بود.

تقسیمات کشوری

• بخش مرکزی شهرستان ورزقان
  • دهستان ازومدل جنوبی
  • دهستان ازومدل شمالی
  • دهستان بکرآباد
  • دهستان سینا

شهر: ورزقان

• بخش خاروانا
  • دهستان ارزیل
  • دهستان جوشین
  • دهستان دیزمار مرکزی

شهر: خاروانا

پیوند به بیرون

• احداث کارخانه ذوب و پالایش مس در ورزقان آذربایجان شرقی
• ورزقان سرزمین طلای سرخ ایران