زاهدان

برای دیگر کاربردها، زاهدان (ابهام‌زدایی) را ببینید.

زاهدان
زاهدان °۶۰٫۵۱شرقی °۲۹٫۳۰شمالی / ۶۰٫۵۱;۲۹٫۳۰
اطلاعات کلی
کشور	ایران
استان	سیستان و بلوچستان
شهرستان	زاهدان
بخش	مرکزی
نام(های) قدیمی	دزداب
مردم
جمعیت	۵۵۲٬۷۰۶ نفر
زبان‌ گفتاری	زبان فارسی و زبان بلوچی
مذهب	اقلیت شیعه واکثریت اهل سنت
جغرافیای طبیعی
مساحت	۵۵٫۷ کیلومتر مربع
ارتفاع از سطح دریا	۱۳۸۵ متر
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه	بیشینه: ۴۲٫۵ درجهٔ سانتی‌گراد کمینه: ۱۲٫۶- درجهٔ سانتی‌گراد
میانگین بارش سالانه	۷۲ میلی‌متر
اطلاعات شهری
شهردار	مهندس اسماعيل حسين زهي
پیش‌شماره تلفنی	۰۵۴۱
وبگاه	شهرداری زاهدان

زاهِدانْ یکی از شهرهای بزرگ ایران و مرکز استان سیستان و بلوچستان است. این شهر در منطقهٔ سرحدبلوچستان واقع شده و نام پیشین آن «دُزْدابْ» بوده که در زمان رضا شاه به «زاهدان» تغییر یافته‌است. زاهدان از سمت شمال به شهرستان زابل و، از سمت جنوب به شهرستان‌ خاش، از سمت شرق به کشورهای افغانستان و پاکستان و از سمت غرب به شهرستان فهرج و کویر لوت محدود شده‌است. عموم ساکنان این شهر به زبان‌های زبان بلوچی وفارسی سخن گفته و پیرو دین اسلام هستند.

آب و هوای زاهدان در بیش‌تر روزهای سال گرم و معتدل است. تنها در شب‌های تابستان آب و هوای این شهر رو به سردی می‌گراید. آب آشامیدنی زاهدان لوله‌کشی بوده و از طریق چاه‌های نیمه‌عمیق پیرامون شهر و آب انتقالي از چاه نيمه هاي زهک تأمین می‌گردد. زاهدان به‌جهت مرزی‌بودن، از موقعیت تجاری و نظامی ویژه‌ای برخوردار است؛ به گونه‌ای که از یک‌سو راه‌آهن پاکستان که از مرز میرجاوه وارد ایران می‌شود و از سوی دیگر راه‌آهن سراسری ایران به این شهر منتهی می‌شود.

زاهدان شهری نوبنیاد است که در ۵۱۷ کیلومتری شرق کلانشهرکرمان و در نزدیکی کشور پاکستان واقع شده‌است. این شهر از طریق راه زمینی از سمت شمال به مشهد و از سمت جنوب به چابهار مرتبط شده و هم‌چنین دارای ایستگاه راه‌آهن و فرودگاه بین‌المللی است. زاهدان از لحاظ مختصات جغرافیایی در ۶۰ درجه و ۵۱ دقیقه و ۲۵ ثانیهٔ طول شرقی و ۲۹ درجه و ۳۰ دقیقه و ۴۵ ثانیهٔ عرض شمالی واقع شده‌است. اختلاف زمان زاهدان با تهران ۳۶+ دقیقه و با گرینویچ ۲۴۶+ دقیقه‌است.بلندترین برج شهرواستان برج بانک ملی مرکزی استان میباشد که دربولواردانشگاه قراردارد

وجه نام‌گذاری

افراد کهنسال زاهدان در توجیه چگونگی اطلاق واژهٔ «دُزدابْ» به این شهر، بر این عقیده‌اند که در گذشته در برخی از نقاط این منطقه، چشمه‌هایی از زیرزمین بیرون آمده و برروی زمین جاری شده و سپس در فاصله‌ای نه چندان دور بار دیگر به زیرزمین فرومی‌رفته‌اند. از همین‌روی این روستا را دزداب نامیده‌اند.

به عقیدهٔ برخی دیگر، پیش‌تر در محل شهر کنونی زاهدان چاه آبی بود که زمین‌های پیرامون آن را جنگل‌های انبوه تاغ و گز پوشانده بود. در همین دوران برخی از دزدان و راهزنان به کاروان‌هایی که از این مکان عبور می‌کردند، هجوم آورده و اموال آنان را به غارت می‌بردند. بعدها در این محل قناتی حفر شد و روستای کوچکی در اطراف آن تشکیل شد که به «دزداب» معروف شد.

واژهٔ «زاهدان» که در سال ۱۳۰۸ خورشیدی، در زمان رضاشاه به این شهر اطلاق شد، در لغت به معنی «شهر پرهیزگاران» است.

در آن سال پس از پایان دادن به ناامنی‌های ایجادشده توسط دوست‌محمدخان بارکزایی به‌دست تیمسار امان‌الله جهانبانی، رضاشاه از راه بیرجند و زابل به دزدآب سفر کرد. در این سفر امیر شوکت‌الملک علم، سردار قائنات، و سردار مجلل نیز همراه او بودند. به روایتی رضاشاه در راه از شوکت‌الملک علم درباره وجود ویرانه‌های شهری آباد و قدیمی در نزدیکی دزدآب به نام زاهدان خبردار می‌شود و پس از رسیدن به شهر تصمیم به زنده کردن این نام قدیمی می‌گیرد و آن را برای دزدآب برمی‌گزیند.

پیشینه

پیش از جنگ جهانی اول

زاهدان تا پیش از وقوع جنگ جهانی اول، روستای کوچک و دورافتاده‌ای به نام «دُزدابْ» بود که شمار اندکی از خانواده‌های سیستانی ساکن آن بودند. این افراد آب آشامیدنی موردنیاز خود را از طریق چند حلقه چاه موجود در پیرامون روستا تأمین می‌نمودند.

پس از جنگ جهانی اول

به‌جهت نزدیکی دزداب به دو کشور افغانستان و پاکستان و موقعیت مناسب تجاری آن با کشور هند، دولت وقت ایران با فرستادن مأموران دولتی به این روستا و بررسی کم و کاستی‌های آن، زمینهٔ تأسیس مراکز مختلف دولتی را در دزداب فراهم آورد. گروهی از افراد متخصص اهل بلژیک نیز برای تأسیس ادارهٔ گمرک وارد این روستا شدند.

تجمیع جمعیت

شمار اداره‌ها و مراکز دولتی دزداب و کارمندانی که در این مراکز مشغول به کار بودند، روز به روز بیش‌تر می‌شد؛ از همین‌روی برخی از بازرگانان و تاجران برای خرید و فروش و رفع نیازهای روزانهٔ مردم به این روستا آمده و ساکن آن شدند. اغلب بازرگانان اهل کشور هند بودند.

بعدها کارمندان ساکن دزداب برای خود خانه‌هایی بنا کردند. بازرگانان هندی نیز برای خرید و فروش کالاهای مورد نیاز مردم، برای خود دکان‌هایی ساختند. گروهی از بازاریان اهل مشهد و یزد و شماری از کارگران اهل بلوچستان و زابل نیز به این روستا آمده و در آن سکونت گزیدند.

در این دوره، بسیاری از بازرگانی منطقه در دست اهالی یزد بود و در این زمینه با سیک‌های هندی زاهدان رقابت داشتند.

محدودهٔ شهری زاهدان در این دوران به فاصلهٔ میان خیابان تهران از یک سو و خیابان پشت شهرداری از سوی دیگر محدود شده‌بود. برق‌رسانی در شهر زاهدان در سال ۱۳۲۸ خورشیدی انجام شد. کارخانهٔ برق زاهدان در ابتدای خیابان سنایی قرار داشت و بانی آن یکی از اهالی یزد به نام «رزاق‌زاده» بود. وی هم‌چنین ایجاد کنندهٔ اولین باغ در زاهدان به نام کلاته رزاق‌زاده است که در جادهٔ زاهدان به خاش قرار دارد.

شهر زاهدان به خاطر حضور انگلیسی‌ها از قدیمی‌ترین شهرهای ایران است که دارای آب لوله‌کشی شد. این لوله‌کشی البته در ایستگاه راه آهن شهر و برای خانه‌های کارکنان آن انجام شد. گسترش لوله‌کشی آب شهر توسط شهرداری در سال ۱۳۳۵ انجام گرفت.

در سال‌های ۱۳۲۷ و ۲۸ در زاهدان دو دبیرستان ساخته داشت به نام‌های پروین و ۱۵ بهمن. پس از آن نیز دبیرستان‌های تازه‌ای به نام‌های علم، امیرمعزی، شاه، شهناز، ایراندخت و ارم در شهر احداث شد. تنها بیمارستان شهر در این سال‌ها، بیمارستانی بود در پشت خیابان شهرداری که یک پزشک داشت. اهالی محل به خاطر سیاه‌پوست بودن این پزشک، این بیمارستان را به عنوان «بیمارستان دکتر سیاه» می‌شناختند. پس از آن، سازمان بهداری در ابتدای خیابان دكتر شريعتي، بیمارستانی به نام بیمارستان علم(بوعلي فعلي) احداث نمود.

جغرافیا

موقعیت جغرافیایی

زاهدان به‌عنوان مرکز استان سیستان و بلوچستان در شمال این استان و در فاصلهٔ ۱۴۹۴ کیلومتری جنوب شرق تهران واقع شده و ۱۳۸۵ متر از سطح دریا ارتفاع دارد. این شهر از موقعیت جغرافیایی بسیار مناسبی برخوردار گشته و پاکستان، خراسان، کرمان و هند را به هم متصل می‌کند.

آب و هوا

نقشهٔ آب و هوایی ایران.

آب و هوای زاهدان در بیش‌تر روزهای سال گرم و خشک بوده و معمولاً در این شهر برف نمی‌بارد. زاهدان در فصل تابستان روزهایی بسیار گرم و شب‌هایی با حرارت نسبی کم را تجربه می‌کند.

در طول سال، بادهایی با جهت جنوب غربی-شمال شرقی این شهر را تحت تأثیر خود قرار می‌دهند که در این میان، بادهای سیستان که ۱۲۰ روزه در زاهدان می‌وزند، از شدت گرمای هوای این شهر می‌کاهند.

آب‌ها

آب آشامیدنی موردنیاز زاهدان از طریق چاه‌ها، چشمه‌ها، رودها و قنات‌ها تأمین می‌شده است.همچنين در حال حاضر آب قسمتي از شهر از طريق آبي كه از شهرستان زابل، توسط لوله به زاهدان انتقال داده مي شود تامين مي گردد. از جملهٔ رودهای شهر زاهدان می‌توان به رودهای اومار، کچه، لادیز، لار و میرجاوه اشاره کرد.

کوه‌ها

زاهدان به‌صورت گودالی بزرگ در میان کوه‌های مختلفی قرار گرفته‌است. از مهم‌ترین کوه‌های این شهر می‌توان کوه‌های اشتران (ارتفاع: ۳۰۱۲ متر)، انجیردان (ارتفاع: ۲۲۵۵ متر)، جیکو (ارتفاع: ۲۲۵۵ متر)، پیرخان (ارتفاع: ۲۲۲۱ متر) و ملک‌سیاه، لوچو و جککولی را نام بردکوهنوردان.

کشاورزی

درآمد برخی از ساکنان زاهدان از طریق کشاورزی تأمین می‌گردد. از جملهٔ محصولات کشاورزی این شهر می‌توان جو، ذرت دانه‌ای، ذرت علوفه‌ای، سبزیجات، علوفه، گندم، گیاهان و نیز محصولات باغی و صیفی را بیان کرد.

مردم

اقوام و مذاهب

اکثریت ساکنان زاهدان را بلوچ های سنی و فارسهای شیعه تشکیل میدهند. مردم زاهدان به زبان های فارسی با گویش سیستانی و اکثرا بلوچی با گویش‌ سرحدی صحبت می کنند. اقوام دیگر که در زاهدان زندگی می کنند خراسانیهای بیرجندی، کرمانیها، یزدیها و سیکها میباشند. هیچ منبع معتبری در مورد آمار این شهر از نظر مذهبی وجود ندارد. ولی اکثر ساکنان این شهر و تمام روستاها ی اطراف آن سنی مذهب هستند.

آداب و رسوم

از جملهٔ مراسم مذهبی زاهدان که توسط اقوام برگزار می‌شود، می‌توان به جشن عید فطر، عید قربان، عزاداری در ماه محرم، عزاداری در ماه صفر و عزاداری در سالگرد درگذشت امامان شیعه اشاره کرد که در روز عاشورا صدها نفر در این مراسم شرکت میکنند که بزرگترین مراسم عزاداری برای امام حسین (ع) در این استان میباشد. از سال 1370 ه.ش بدین سو مراسم ختم صحیح بخاری و دانش آموختگی طلاب اهل سنت حوزه دارالعلوم زاهدان به بزرگترین گردهمایی جامعه اهل سنت ایران تبدیل شده است. این مراسم که هزاران نفر شرکت کننده دارد در مصلای بزرگ اهل سنت زاهدان برگزار می شود. علمای شیعه وسنی از داخل و خارج کشور، فرهنگیان، نمایندگان مجلس و مسئولین از جمله شرکت کنندگان این مراسم سراسری بوده اند.ایرنا

جمعیت

جمعیت زاهدان برپایهٔ سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵ خورشیدی مرکز آمار ایران بالغ بر ۵۵۲٬۷۰۶ نفر بوده که از این‌جهت، یازدهمین شهر پرجمعیت ایران محسوب می‌شود.اما هم اکنون جمعیت شهرستان نزدیک به1میلیون نفراست

برپایهٔ همین آمار در سال 1385از مجموع جمعیت زاهدان، ۲۸۱٬۹۲۶ نفر مرد و ۲۷۰٬۷۸۰ نفر زن بوده‌اند. هم‌چنین شمار خانوارهای ساکن این شهر در این سال بالغ بر ۱۰۹٬۴۸۸ خانوار بوده‌است.

معماری

دژ زاهدان

پیش‌تر در منطقهٔ شمالی شهر کنونی زاهدان و بر فراز کوه‌های این منطقه، دژ کوچکی قرار داشته که مردمانی در پیرامون این دژ سکنی گزیده بودند. این افراد از طریق تجارت و کشاورزی به زندگی خود ادامه می‌دادند.

بنیان شهر

بنیان زاهدان توسط کارگران هندی که در راه‌آهن کار می‌کردند، گذاشته شد و یکی از مهندسان اهل کویتهٔ پاکستان نقشهٔ اولیهٔ آن را طراحی نمود. از همین‌روی معماری این شهر شدیداً تحت تأثیر معماری هندی قرار گرفت.

معماری ایرانی

مجلس شورای ملی در سال ۱۳۰۲ خورشیدی دستور تأسیس و آبادانی زاهدان را داد. در سال ۱۳۰۹ خورشیدی به پیشنهاد تیمسار جهانبانی و به دستور رضا شاه، نام شهر از دزداب به زاهدان تغییر کرد. معماری زاهدان با توجه به آب و هوای گرم‌سیری آن و به پیروی از معماری شهرهای باستانی ایران توسط معماران ایرانی تهیه شده‌است. راه‌اندازی راه‌آهن کویته-زاهدان از نخستین نشانه‌های شهرنشینی در این شهر به‌شمار می‌رود.

نقش شهر

زاهدان به دلیل مرکزیت استان، دارای ساختار خدماتی بوده و شهری دانشگاهی، فرهنگی و مذهبی محسوب می‌شود؛ چراکه حدود ۶۰٬۰۰۰ نفر دانشجو و طلبه در حوزه های علمیه اهل سنت بویژه حوزه دارالعلوم مکی، حوزهٔ علمیه امام صادق، دانشگاه آزاد اسلامی، دانشگاه پیام نور، دانشگاه سیستان و بلوچستان و دانشگاه علوم قرآنی این شهر مشغول به تحصیل بوده و به همین جهت از سرانهٔ دانشجویی بالایی برخوردار است.

سیاست

استانداری

استانداران سیستان و بلوچستان پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ ایران، غلامرضا دانش‌نارویی از اسفند ۱۳۵۷ تا مرداد ۱۳۵۸، حبیب جریری از مرداد ۱۳۵۸ تا دی ۱۳۵۸، حمید بهرامی از دی ۱۳۵۸ تا تیر ۱۳۵۹، منوچهر محمدی از شهریور ۱۳۵۹ تا بهمن ۱۳۶۰، محمدتقی عاقبت‌رفعت از بهمن ۱۳۶۰ تا تیر ۱۳۶۲، سید احمد نصری از تیر ۱۳۶۴ تا آبان ۱۳۶۴، محمود اشجع از دی ۱۳۶۴ تا مهر ۱۳۶۸، محمود حجتی از مهر ۱۳۶۸ تا شهریور ۱۳۷۳، وجیه‌اله آقاتقی از شهریور ۱۳۷۳ تا دی ۱۳۷۳، علی‌بخش جهانبخش از دی ۱۳۷۳ تا مهر ۱۳۷۶، سید محمود حسینی از مهر ۱۳۷۶ تا تیر ۱۳۸۱، حسین امینی از تیر ۱۳۸۱ تا شهریور ۱۳۸۴ و حبیب‌اله دهمرده از شهریور ۱۳۸۴ تا شهریور ۱۳۸۷ بوده‌است.

شهرداری

شهرداری زاهدان در سال ۱۳۲۵ خورشیدی باعنوان بلدیه تأسیس شد. شمار کارکنان این نهاد در ابتدای راه‌اندازی بالغ بر ۱۱ نفر بوده که وظیفهٔ پاکسازی شهر و آبرسانی به نقاط مختلف آن را برعهده داشته‌است.

پس از پیروی انقلاب ۱۳۵۷ ایران، شهرداری زاهدان صاحب درجهٔ ۸ شهرداری، ۱۸۶ پست کارمندی و ۳۶۰ پست کارگری شد. در سال ۱۳۷۴ خورشیدی، این شهر به ۳ منطقه و ۹ ناحیهٔ شهرداری تقسیم گردید. زاهدان تاکنون ۴۰ شهردار مختلف را به خود دیده‌است.

صدا و سیما

نوشتار اصلی: صدا و سیمای مرکز سیستان و بلوچستان

صدا

رادیو زاهدان در سال ۱۳۳۸ خورشیدی راه‌اندازی شد و از سال ۱۳۳۹ خورشیدی با فرستندهٔ کالینز شروع به فعالیت کرد. این فرستنده پرقدرت‌ترین فرستندهٔ شرق ایران بوده و برنامه‌های داخلی و خارجی مرکز را تحت پوشش خود قرار داده بود.

شبکهٔ استانی صدای مرکز سیستان و بلوچستان در سال ۱۳۸۰ خورشیدی راه‌اندازی شد. این امر سبب افزایش میزان تولید و پخش برنامه‌های رادیویی در این مرکز گردید. امروزه صدای مرکز سیستان و بلوچستان با دارابودن ۶ مرکز رادیویی و ۴ استودیوی پخش، یکی از مهم‌ترین مراکز صدا در ایران به‌شمار می‌رود.

سیما

پیش از راه‌اندازی شبکه استانی هامون، تلویزیون زاهدان هر هفته ۵ ساعت برنامهٔ تلویزیونی پخش می‌کرد. پس از افتتاح این مرکز در سال ۱۳۸۲ خورشیدی، میزان برنامه‌های تولیدی آن به ۷ الی ۸ ساعت در روز افزایش یافت.

از مهم‌ترین فیلم‌های سینمایی تولید این مرکز در سال‌های اخیر می‌توان به «تب پنهان»، «چاه فرشته» و «دور از هیاهو»، از مهم‌ترین سریال‌ها می‌توان به «بازگشت به خانهٔ پدری»، «خاطرات خاموش»، «در مسیر کوچ» و «رودخانهٔ سرباز»، «ستاره‌های شرق»، «گل‌فشان‌ها» و «مستند کوه خواجه» و از مهم‌ترین برنامه‌های کودک می‌توان به «عروسک مهربانی و صحرا» و «قصه‌های شهر سوخته» اشاره کرد.

جاهای دیدنی

هتل استقلال زاهدان.

جاهای تاریخی، طبیعی و فرهنگی زاهدان

پارکها ومراکزتفریحی

• مسجدمکی (خیام)
• کوهستان پارک
• مجتمع تفریحی براسان.
• مجتمع تفریحی گراناز.
• پارک لاله .
• باغ خانواده.
• پارک ملت.
• کتابخانهٔ استاد کامبوزیا.
• موزهٔ شهدا.
• موزهٔ منطقه‌ای جنوب شرق ایران.
• باغ خاتم
• کوهستان پارک شهدا
• مجتمع تفریحی امام زمان
• باغ امام علی

بیمارستان ها

• بیمارستان بوعلی
• بیمارستان حضرت علی اصغر
• بیمارستان پیامبراعظم
• بیمارستان امام علی
• بیمارستان تامین اجتماعی
• بیمارستان خاتم الانبیا
• بیمارستان نبی اکرم

محلات

شهرزاهدان بعلت مهاجرپذیربودن دارای تنوع محله ای فراوانی میباشدومحلات شیراباد وهمت ابادکه درحاشیه شهرواقع شدندبخش عمده ای ازناامنی شهررابه خوداختصاص میدهندومحلات بزرگمهر-بولوار دانشگاه-بولوارمعلم-دانش-زیباشهرودانشجو محلات خوب شهرمحسوب میشوند وسایرمحلات مثل جمهوری اسلامی-بازار-امام خمینی شرقی وغربی-ثارالله-بولوارشهیدمزاری-کارخانه نمک-18متری گلها-جاده قدیم زابل-بابائیان و.... میباشند

سوغاتی‌ها

خوراکی‌ها

فهرست خوراکی‌های زاهدان:

• آبگوشت.
• تجگی.
• شیرمال.
• شیلانج.
• قلیفی.
• کباب تنورچه.
• کشک زرد.
• کشک سفید.
• کلوچه.
• کهلی.

صنایع دستی

فهرست صنایع دستی زاهدان:

• آینه‌دوزی.
• سکه‌دوزی.
• سوزن‌دوزی بلوچی.
• قالی‌بافی.

پیوند به بیرون

• بمب‌گذاری در زاهدان (۱۳۸۹)
• [پایگاه رسمی اطلاع رسانی اهل سنت واقع در زاهدان؛ سنی آن لاین]
• دانشکده فنی سما زاهدان
• پرتال شهرداری زاهدان
• وب‌گاه زاهدان‌پرس
• وب‌گاه زاهدان‌نیوز
• پورتال استان سیستان و بلوچستان
• دانشگاه سیستان و بلوچستان
• دانشگاه پیام نور سیستان و بلوچستان
• دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی-درمانی زاهدان
• دانشگاه آزاد اسلامی واحد زاهدان
• وب‌گاه صدا و سیمای مرکز سیستان و بلوچستان
• سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی زاهدان
• وب‌گاه هفته‌نامهٔ صبح زاهدان
• اولین سایت ارتباطی اطلاع رسانی فروشگاه اینترنتی و تبلیغاتی در زاهدان
• اطلاعات کامل شهری اقتصادی اجتماعی و اقامتی شهر زاهدان در پرتال جامع شهرداری زاهدان