زبان ترکی آذربایجانی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

این نوشتار پیرامون زبان ترکی آذربایجانی است. در مورد زبان آذری به صفحه زبان آذری مراجعه نمایید.

ترکی آذربایجانی

حوزه استفاده	ایران جمهوری آذربایجان، ترکیه، عراق، گرجستان، روسیه
شمار گویشوران	۱۶[۱] تا ۲۳٫۳ درصد جمعیت ایران (۱۵٬۵۲۳٬۰۹۰ میلیون نفر در سال ۱۳۸۱)[۲]،۹۰٫۶درصد (۷٬۳۸۴٬۴۷۸ میلیون نفر) جمعیت جمهوری آذربایجان[۱]، ؟ درصد ترکیه ۲۵ [۲][۳] الی ۳۱ [۳] [۴] میلیون نفر، ارقام تخمینی هستند
گویشوران در ایران	۱۶[۵] تا ۲۳٫۳ درصد جمعیت ایران[۶]
خانواده زبانی	زبان‌های آلتائی، ترکی، ترکی غربی
زبان رسمی	جمهوری آذربایجان
کدهای زبان
ISO 639-1	az
ISO 639-2	aze
ISO/DIS 639-3	لهجه‌ها : aze - آذربایجانی (عموما) azb — آذربایجانی (ایران) azj — آذربایجانی (جمهوری آذربایجان)

زبان ترکی آذربایجانی (به ترکی آذربایجانی: Azərbaycan türkcəsi و یا Azərbaycan dili) زبان گفتاری اهالی در منطقه آذربایجان ایران و سایر مناطق آذربایجانی‌نشین ایران و زبان رسمی جمهوری آذربایجان است. ترکی آذربایجانی به عنوان زبان گفتاری همچنین در نواحی شرقی ترکیه و جنوب گرجستان^[۷] و داغستان^[۸] رایج است.

فهرست مندرجات ۱ گروه‌بندی‌ زبانی ۲ ارقام جمعیتی ۳ خط زبان ترکی آذربایجانی ۳.۱ تحول در خط ترکی آذربایجانی مدرن ۳.۲ تغییر به الفبای لاتین (۱۹۲۶) ۳.۳ تغییر به الفبای سیریلیک ۴ واژه‌سازی در زبان ترکی آذربایجانی ۵ ادبیات ترکی آذربایجانی ۶ ادبیات شفاهی آذربایجان ۷ نام‌گذاری و شمارش اعداد در ترکی آذربایجانی ۸ صفت در ترکی آذربایجانی ۹ جستارهای وابسته ۱۰ منابع ۱۱ پیوند به بیرون ۱۲ شعرترکی باوزن عربی وترکی هجایی

[ویرایش] گروه‌بندی‌ زبانی

ترکی آذربایجانی زیرشاخهٔ زبان‌های ترکی و زبان اکثر مناطق ترک‌نشین ایران از جمله آذربایجان است.

سایر زیرشاخه هاى مختلف زبان تركى موجود در ایران عبارتند از :

• - تركى قشقائی

• - تركى ترکمنی

• - ترکی خلجی

[ویرایش] ارقام جمعیتی

در مورد شمار سخنگویان به زبان ترکی آذربایجانی، اتفاق نظری وجود ندارد و برآوردها متفاوت است. موجب عمدهٔ این تفاوت، عدم ارائهٔ آمار رسمی از سوی دولت ایران است. تمامی ارقام ارائه‌شده بر اساس تخمین است.

منابع پژوهشی جمعیت گویشوران زبان ترکی آذربایجانی در ایران را ۱۵ میلیون نفر ذکر می‌کنند.^[۹] تحقیقی نیز که در این مورد در ایران صورت گرفته این عدد را تأئید می‌کند:

در یک آمارگیری در سال ۱۳۸۱/۲۰۰۲ در ایران، ۲۳٫۳ درصد از ایرانیان زبان مادری خود را ترکی آذربایجانی عنوان کردند.^[۱۰]

جمعیت ایران در آن سال ۶۶٬۶۲۲٬۷۰۴ نفر برآورد شده‌است.^[۱۱] که با این حساب شمار آذربایجانی‌زبانان ایران در آن سال ۱۵٬۵۲۳٬۰۹۰ نفر بوده‌است.

کتابچهٔ سازمان سیا بنابر تخمینی که آمریکا در سال ۱۹۴۳ در مورد اقوام ایران انجام داده‌است، شمار سخن‌گویان ترکی آذربایجانی را ۲۴٪ تخمین زده‌است . (با در نظر گرفتن قشقایی‌ها). تخمین دانشنامهٔ زبان کمبریج [۴] (منبع ۲) برای سال ۱۹۸۶، ۱۲ میلیون در کل و ۷ میلیون در ایران (۱۵٪) بوده‌است (با احتساب قشقایی‌ها). دانشنامهٔ بین‌المللی زبانشناسی [۵] نیز در تخمین سال ۱۹۸۶، تعداد سخنگویان به این زبان در ایران را ۷۷۶۰۰۰۰ نفر (۱۶٪ درصد) براورد می‌کند که به تخمین دانشنامهٔ زبان کمبریج بسیار نزدیک است. تفاوت تخمین سیا و این دو مرجع را می‌توان ناشی از تحولات اجتماعی بین ۱۹۴۳ تا ۱۹۸۶ و مهاجرت ترکان به تهران و دیگر مناطق ایران و همچنین سکنی گزیدن عشایر قشقایی در شهرها دانست.

سازمان سیا در سال ۲۰۰۸ جمعیت ترک‌زبانان جمهوری آذربایجان را ۹۰٫۳٪ از مردم آن کشور گزارش کرده‌است. جمعیت آن جمهوری در سال ۲۰۰۸ برابر با ۸٬۱۷۷٬۷۱۷ نفر اعلام شده‌است که با این حساب ۷٬۳۸۴٬۴۷۸ نفر از مردم جمهوری آذربایجان به ترکی آذربایجانی سخن می‌گویند..^[۱۲]

[ویرایش] خط زبان ترکی آذربایجانی

برای این بخش از این مقاله منابع لازم نیامده‌است. لازم است بر طبق اصول اثبات‌پذیری و شیوه‌نامهٔ ارجاع به منابع منبعی برای آن ذکر شود. مطالب بی‌منبع احتمالاً در آینده حذف خواهند شد.

[ویرایش] تحول در خط ترکی آذربایجانی مدرن

در سدهٔ نوزدهم میلادی افرادی مسئلهٔ تغییر الفبای آذری را مطرح کردند. میرزا فتحعلی آخوندزاده (۱۸۷۸) و جلیل محمد قلی‌زاده از این دسته افراد بودند. البته این امر با مخالفت شدید گروهی دیگر از جمله روحانیان روبرو شد. این مسئله در دورهٔ بسیار کوتاه جمهوری دمکراتیک آذربایجان (۱۹۱۸-۱۹۱۹) نیز مطرح گشت. بعد از پیروزی بلشویکها چندین روزنامه به خط لاتین در باکو چاپ می‌شد؛ ولی خط عربی هنوز به کار گرفته می‌شد. در سال ۱۹۲۴ نریمان نریمانف رهبر بلشویک آذربایجان توانست قانون استفاده از لاتین در امور دولتی را به تصویب مجلس جمهوری آذربایجان شوروی برساند.

[ویرایش] تغییر به الفبای لاتین (۱۹۲۶)

در سال ۱۹۲۶ اولین کنفرانس ترک شناسی در باکو برگزار گردید. گردآمدگان تصمیم گرفتند که خط لاتین را خط مورد استفادهٔ تمام ترک‌زبانان اذربایجانی جهان اعلام کنند. دو سال بعد به رهبری "کمال پاشا"(آتاترک) رفرم خط در ترکیه به اجرا گذاشته شد و الفبای لاتین جایگزین الفبای عثمانی (عربی) گردید. در همین سال کمیته‌ای به نام "ینی الیفبا" (الفبای جدید) در مسکو به تدوین الفبای یکدستی پرداخت که در تمامی جمهوری‌های ترک‌زبان اتحاد جماهیر شوروی (آذربایجان، ترکمنستان، قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان) استفاده شود. این الفبا به مدت بیش از ده سال مورد استفاده بود.

[ویرایش] تغییر به الفبای سیریلیک

جدول مقایسهٔ الفبای آذربایجانی^[۱۴]

عربی	لاتین	سیریلیک	لاتین
تا ۱۹۲۹	۱۹۲۹–۱۹۳۹	۱۹۳۹–۱۹۹۱	از۱۹۹۱
ﺍ	A a	А а	A a
ﺏ	B b	Б б	B b
ﺝ	C c	Ҹ ҹ	C c
چ	Ç ç	Ч ч	Ç ç
ﺩ	D d	Д д	D d
ائ	E e	Е е	E e
ه (فتحه)	Ə ə	Ә ә	Ə ə
ﻑ	F f	Ф ф	F f
گ	G g	Ҝ ҝ	G g
ﻍ	Ƣ ƣ	Ғ ғ	Ğ ğ
ﺡ,ﻩ	H h	Һ һ	H h
ﺥ	X x	Х х	X x
ای	Ь ь	Ы ы	I ı
ﻱ	I i	И и	İ i
ژ	Ƶ ƶ	Ж ж	J j
ﻙ	K k	К к	K k
ﻕ	Q q	Г г	Q q
ﻝ	L l	Л л	L l
ﻡ	M m	М м	M m
ﻥ	N n	Н н	N n
ﻭ	O o	О о	O o
ؤ	Ɵ ɵ	Ө ө	Ö ö
پ	P p	П п	P p
ﺭ	R r	Р р	R r
ﺙ,ﺱ,ﺹ	S s	С с	S s
ﺵ	Ş ş	Ш ш	Ş ş
ﺕ,ﻁ	T t	Т т	T t
ﻭ	U u	У у	U u
ﻭ	Y y	Ү ү	Ü ü
ﻭ	V v	В в	V v
ی	J j	Ј ј	Y y
ﺫ,ﺯ,ﺽ,ﻅ	Z z	З з	Z z

در سال ۱۹۳۹ الفبای لاتین کنار گذاشته شده و خط سیریلیک روسی جایگرین خط لاتین گردید. در ضمن تدریس زبان روسی در تمام مدارس اجباری اعلام شد. یکی از دلایل تغییر دوبارهٔ خط در این دوره و عدم هماهنگی بین گروههای زبانی مشترک در تدوین الفبای جدید می‌تواند بر اثر سیاست تجزیه کردن ملتها و ممانعت از احساسات ملی‌گرایانه باشد. ترس استالین که ازاتحاد و قدرت گرفتن دوبارهٔ مسلمانان -که اغلب آنها ترک بودند- سرکوب زبانهای غیرروس در محدودهٔ جغرافیای اتحاد شوروی با جایگزینی زبان روسی به شدت ادامه یافت که تا سقوط این اتحادیهٔ در ۱۹۹۱ ادامه داشت؛ ولی بعضی از این جمهوریها پس از استقلال خود در سال ۱۹۹۱ الفبای خود را دوباره به لاتین بر گرداندند.

آثار مکتوب زیادی به زبان آذربایجانی با الفبای عربی بر جای مانده‌است که تمامی این کتب هنوز به خط لاتین در دسترس نیستند. خط لاتین آذربایجانی با چند حرف اضافه (x,q,ə) یعنی (اَ، ق، خ) اندکی با خط لاتین ترکی استانبولی متفاوت است. در ایران زبان آذربایجانی با الفبای عربی نوشته می‌شود. البته از الفبای لاتین نیز بعضاً در اینترنت استفاده می‌شود. در حال حاضر زبانهای ترکی که از الفبای لاتین استفاده می‌کنند، عبارتند از ترکی آذربایجانی (جمهوری آذربایجان)، ترکی ترکیه، ترکمنی، قزازقی،ازبکی، اویغوری(بخشا)، گاگاوز(مولداوی)، تاتار و چند جمهوری خودمختار در روسیه.

[ویرایش] واژه‌سازی در زبان ترکی آذربایجانی

برای اثبات‌پذیری کامل این مقاله، به منابع بیشتری نیاز است یا منابع ارائه‌شده به‌درستی ارجاع داده نشده‌است. لطفاً با توجه به شیوهٔ ویکی‌پدیا برای ارجاع به منابع با ارائهٔ منابع معتبر این مقاله را بهبود بخشید. مطالب بی‌منبع ممکن است در آینده حذف شوند.

دستور زبان ترکی آذربایجانی متأثر از هم آوائی صوتی حروف است. در زبان ترکی آذربایجانی صداهای خشن (O,U,A,I) و صداهای نازک (Ö,Ü,E,Ə,İ) نمی‌توانند در ریشه یک واژه با هم مخلوط شوند و با همان ترتیب فوق در کلمه می‌آیند. مانند Gözəllik و Ayrılıq. واژه‌های بیگانه نیز تا حد امکان تحت تأثیر این قانون قرار می‌گیرند. مانند کلمه عربی حسین (Hoseyn) که در ترکی Hüseyn و کلمه عربی عباس (Əbbas) که در ترکی (Abbas) گفته می‌شود. گروهی از ترکی آذربایجانی زبانها هنگام صحبت کردن به زبان‌های دیگری، ناخودآگاه از این قانون طبیعی زبان خود پیروی می‌کنند.^[۱۵].^[۱۶]

زبان ترکی آذربایجانی از نظر ساختاری جزو زبانهای التصاقی بشمار می‌آید. در این زبان ریشه یک فعل یا یک اسم را می‌توان با اضافه کردن پسوندهای متعدد تغییر زمانی، جمعی و صفتی داد..^[۱۷]

افعال متعددی درترکی آذربایجانی با اضافه کردن پسوند به افعال لازم ساخته می‌شود. بطور مثال: اوخشاماق=شبیه بودن ← اوخشاتماق= شبیه کردن

افعال متعدی درجه دو و درجه سه نیز قابل ساخت است: یازماق=نوشتن(متعدی)← یازدیرماق= به‌وسیله کسی دیگر نوشتن(متعدی درجه دو)← یازدیرتماق =وسیله نوشتن کسی را فراهم کردن (متعدی درجه سه).

ترکیب پسوندها و حالات افعال در ترکی آذربایجانی به خلق کلماتی منجر می‌شود که بیان آنها در برخی زبان‌های تصریفی با یک یا چند جمله مقدور است. مثال: اونلاری سئویشدیرمه لییک (onlari sevişdirmə liyik)= آن‌ها را باید تشویق کنیم که همدیگر را دوست داشته باشند.یا برای دوست داشتن هم باید تشویقشان کنیم.^{[۱۸] [منابع بیشتری نیازست]}

[ویرایش] ادبیات ترکی آذربایجانی

برای اثبات‌پذیری کامل این مقاله، به منابع بیشتری نیاز است یا منابع ارائه‌شده به‌درستی ارجاع داده نشده‌است. لطفاً با توجه به شیوهٔ ویکی‌پدیا برای ارجاع به منابع با ارائهٔ منابع معتبر این مقاله را بهبود بخشید. مطالب بی‌منبع ممکن است در آینده حذف شوند.

آثار مکتوب ادبی ترکی آذربایجانی متعلق به قرن سیزده میلادی ^{[نیازمند منبع]} و اشعار حسن اوغلو و نصیر باکویی است. در قرن چهاردهم میلادی^{[نیازمند منبع]} شاعران بزرگی چون نسیمی، قاضی برهان‌الدین و ضریر آثار خود را به این زبان نوشته‌اند. عمادالدین نسیمی عارف و فیلسوف بانی فرقه حروفیه را می‌توان معمار شعر ترکی آذربایجانی شمرد. شاه اسماعیل ختایی و محمد فضولی دو شاعر توانای اوخر قرن پانزده و اوایل شانزدهم میلادی هستند. فضولی شاعری با شهرت جهانی است که اشعار او به زبانهای مختلف ترجمه شده‌است. واقف و آقا مسیح شیروانی نمونه‌ای از شعرای قرن ۱۸ هستند. در قرن ۱۹ نیز شاهد شعرای بنامی چون نباتی و هیدجی، تیلیم خان ساوه‌ای، ماذون قشقائی وشکوهی مراغه‌ای هستیم. ده‌ها شاعر دیگر چون حقیقی و شیخ قاسم انوار و حبیبی و صراف و... و ادیبان معاصری چون معجز شبستری، ساهر، بولوت قاراچورلو (سهند)، حداد ، حمیده رئیس زاده ، کریمی مراغه‌ای و شهریار راکه در دوران معاصر به ترکی آذربایجانی شعر گفته‌اند را می‌توان نام برد.

ادبیات ترکی در زمینه مرثیه سرایی برای اهل بیت عصمت و طهارت نیز از گنجینه‌ای غنی بهره مند است. از میان شاعران این عرصه می‌توان به قمری دربندی ، شاکی قره باغی ، صراف تبریزی ، مضطر اردبیلی ، یورتچی ، حیرانی ، بیکس ، خائف ، شاکر ، حقیر ، باجی ، منعم ، دخیل مراغه ای ، عاصم ، عندلیب ، بیضای اردبیلی، تاج الشعراء یحیوی، دلریش ، منزوی اردبیلی اشاره نمود.^[۲۱]

گنجینه ادبی معاصر جمهوری آذربایجان شامل ادیبان بزرگی چون میرزا فتحعلی آخوند زاده، جلیل محمدقلی‌زاده، علی اکبر صابر، حسین جاوید، جعفر جبارلی، سلیمان رستم، صمد وورغون، محمد آصلان ، میکاییل مشفق، خلیل رضا، بختیار وهابزاده و علی آقاواحد هستند.

زبان عربی و فارسی به بخشی از ادبیات ترکی آذربایجانی که آنرا ادبیات دیوانی مینامند تأثیر گذارده‌اند، که این تأثیر را به روشنی در اشعار تقلید شده فضولی از غزلیات فارسی می‌توان مشاهده کرد. درادبیات دیوانی لغات ترکی اصیل همراه با تشبیهات بسیاری که از شعر و ادب فارسی نشأت گرفته‌است را به روشنی می‌توان دید.

زبان ترکی آذربایجانی از دوران‌های گذشته همواره در تمام سطوح تأثیر بسیار عمیقی از زبان فارسی گرفته‌است. این تأثیر عمیق نه تنها در سطح وام‌واژه‌ها بل‌که در عناصر دستوری مانند پیشوند و پسوندها و عبارات زبانی و همچنین گرته‌برداری (ترجمه تحت‌اللفظی جمله‌ها) دیده می‌شود.^[۲۲]

[ویرایش] ادبیات شفاهی آذربایجان

ادبیات شفاهی و عاشیقی آذربایجان به علت مردمی بودن، توانسته‌است بالندگی خود را بسیار خوب حفظ کند. داستان‌های کاملی چون کوراغلو و آسلی و کرم با سوژه‌های بسیار متفاوتی به طور زنده توسط هنرمندان مردمی تحول یافته‌اند. این داستان‌ها برای اولین بار در قرن بیستم به صورت کتبی در آمده و مانند بسیاری از آثار ادبی منجمد شده‌اند.

بایاتی‌ها یا دوبیتی‌های شفاهی آذربایجان از غنای بالایی برخوردارند. ادبیات و موسیقی عاشیق‌ها با قدمتی دیرینه جایگاه و تقدس خاصی بین ترکها و آذربایجانیان دارد. آتالار سؤزو یا امثال زبان ترکی که عموماً پندهایی عاقلانه و انسانی است. آغیلار (مرثیه‌ها) و لایلالار نیز قسمتی از ادبیات شفاهی ترکی آذربایجانی را تشکیل می‌دهند. داستان‌های فولکلوری چون دده‌قورقود، کوراوغلو، آرزی و قمبر، عباس و کولگز، عاشیق‌غریب، قاچاق‌نبی، ... از غنای ادبیات شفاهی ترکی آذربایجان سخن می‌گویند.

[ویرایش] نام‌گذاری و شمارش اعداد در ترکی آذربایجانی

شمارش اعداد در زبان ترکی آذربایجانی تابع قاعده معینی است و از لحاظ دستوری و نوشتاری استثنایی در آن وجود ندارد. اعداد شامل : بیر (۱)، ایکی (۲)، اوچ (۳)، دؤرد (۴)، بئش (۵)، آلتی (۶)، یئددی (۷)، سککیز (۸)، دوققوز (۹) می‌باشد.برای نمونه به این نامگذاری ها توجه کنید: ^{[۲۳] [۲۴]}

اون (۱۰) + بیر (۱)=اون بیر (۱۱) اون (۱۰) + آلتی (۶)=اون آلتی (۱۶) اییرمی (۲۰) + سککیز(۸)=اییرمی سککیز (۲۸) اوتوز (۳۰) + بئش (۵)=اوتوز بئش (۳۵) یئتمیش (۷۰) + اوچ (۳)=یئتمیش اوچ (۷۳)

دوخسان (۹۰) + دوققوز (۹)=دوخسان دوققوز (۹۹) یوز (۱۰۰) + اللی (۵۰)=یوز اللی (۱۵۰) بئش یوز (۵۰۰) + آلتمیش (۶۰)=بئش یوز آلتمیش (۵۶۰) سککیز یوز (۸۰۰) + اوتوز اوچ (۳۳)=سککیز یوز اوتوز اوچ (۸۳۳) مین (۱۰۰۰) + یوز اون بیر (۱۱۱)=مین یوز اون بیر (۱۱۱۱)

سه هشتم=سککیزده اوچ یک دوم=ایکی ده بیر (یاریم) اوچ ، اوسته گل بئش ، برابر دیر سککیز (۸=۵+۳) هزار و سیصد و هفتاد و هشت = مین اوچ یوز یئتمیش سککیز دو ممیز بیست وپنج صدم (25/2)=ایکی تام ، یوزده اییرمی بئش

دهها=اونلار ، اونلارجا صدها=یوزلر ، یوزلرجه هزارها=مین لر ، مین لرجه میلیو ن و میلیارد=ملیون و ملیارد آلتی ، چیخ ایکی ، برابر دیر دؤرد (۴=۲–۶)

از لحاظ محاوره و گفتگوی شفاهی به این زبان در ایران و در بعضی از مناطق جمهوری آذربایجان استثنایی وجود دارد. و آن کاربرد کلمه فارسی هشتاد به جای کلمه ترکی آن یعنی سکسن می‌باشد. البته کلمه هشتاد در این حالت تابع قواعد شمارش اعداد در ترکی آذربایجانی است . این استثنا در مورد آذربایجانی های شرق ترکیه ، گرجستان ، داغستان و مناطق شمالی جمهوری آذربایجان صادق نیست.^[۲۵]

• شمارش اعداد از هشتاد تا عدد نود در زبان محاوره ای ترکی آذربایجانی در ایران بدین صورت است: هشتاد (۸۰) ، هشتاد بیر (۸۱) ، هشتاد ایکی (۸۲) ، هشتاد اوچ (۸۳) ، هشتاد دؤرد (۸۴) ، هشتاد بئش (۸۵) ،هشتاد آلتی (۸۶) ، هشتاد یئددی (۸۷) ، هشتاد سککیز (۸۸) ، هشتاد دوققوز (۸۹) ، دوخسان (۹۰)
• شمارش اعداد هشتاد تا عدد نود در زبان نوشتاری ترکی آذربایجانی بدین صورت است: سکسن (۸۰)، سکسن بیر (۸۱)، سکسن ایکی (۸۲) ، سکسن اوچ (۸۳) ، سکسن دؤرد (۸۴)، سکسن بئش (۸۵) ، سکسن آلتی (۸۶) ، سکسن یئددی (۸۷) ، سکسن سککیز (۸۸) ، سکسن دوققوز (۸۹) ، دوخسان (۹۰)

چگونگی نامگذاری ، شمارش و بیان اعداد در ترکی آذربایجانی در جدول زیر ارائه شده است. ^[۲۶]

نامگذاری و شمارش اعداد در ترکی آذربایجانی

فارسی	ترکی آذربایجانی	Azərbaycan Türkcəsi	فارسی	ترکی آذربایجانی	Azərbaycan Türkcəsi	فارسی	ترکی آذربایجانی	Azərbaycan Türkcəsi
یک	بیر	Bir	اول	بیرینجی	Birinci	یکمین	بیرینجیسی	Birincisi
دو	ایکی	İki	دوم	ایکینجی	İkinci	دومین	ایکینجیسی	İkincisi
سه	اوچ	Üç	سوم	اوچونجو	Üçüncü	سومین	اوچونجوسو	Üçüncüsü
چهار	دؤرد	Dörd	چهارم	دؤردونجو	Dördüncü	چهارمین	دؤردونجوسو	Dördüncüsü
پنج	بئش	Beş	پنجم	بئشینجی	Beşinci	پنجمین	بئشینجیسی	Beçincisi
شش	آلتی	Alti	ششم	آلتینجی	Altıncı	ششمین	آلتینجیسی	Alıncısı
هفت	یئددی	Yeddi	هفتم	یئددینجی	Yeddinci	هفتمین	یئددینجیسی	Yeddincisi
هشت	سککیز	Səkkiz	هشتم	سککیزینجی	Səkkizinci	هشتمین	سککیزینجیسی	Səkkizincisi
نه	دوققوز	Doqquz	نهم	دوققوزونجو	Doqquzüncü	نهمین	دوققوزونجوسو	Doqquzüncüsü
ده	اون	On	دهم	اونونجو	Onuncü	دهمین	اونونجوسو	Onuncüsü
دوازده	اون ایکی	Oniki	دوازدهم	اون ایکینجی	Onikinci	دوازدهمین	اون ایکینجیسی	Onikincisi
شانزده	اون آلتی	Onalti	شانزدهم	اون آلتینجی	Onaltıncı	شانزدهمین	اون آلتینجیسی	Onaltıncısı
بیست	اییرمی	Yirmi	بیستم	اییرمینجی	Yirminci	بیستمین	اییرمینجیسی	Yirmincisi
سی	اوتوز	Otuz	سی ام	اوتوزونجو	Otuzüncü	سی امین	اوتوزونجوسو	Otuzüncüsü
چهل	قیرخ	Qırx	چهلم	قیرخینجی	Qırxıncı	چهلمین	قیرخینجیسی	Qırxıncısı
پنجاه	اللی	Əlli	پنجاهم	اللینجی	Əllinci	پنجاهمین	اللینجیسی	Əllincisi
شصت	آلتمیش	Altmış	شصتم	آلتمیشینجی	Altmışıncı	شصتمین	آلتمیشینجیسی	Altmışıncısı
هفتاد	یئتمیش	Yetmiş	هفتادم	یئتمیشینجی	Yetmişinci	هفتادمین	یئتمیشینجیسی	Yetmişincisi
هشتاد	سکسن	Səksən	هشتادم	سکسنینجی	Səksəninci	هشتادمین	سکسنینجیسی	Səksənincisi
نود	دوخسان	Doxsan	نودم	دوخسانینجی	Doxsaninci	نودمین	دوخسانینجیسی	Doxsanincisi
صد	یوز	Yüz	صدم	یوزونجو	Yüzüncü	صدمین	یوزونجوسو	Yüzüncüsü
سیصد	اوچ یوز	Üçyüz	سیصدم	اوچ یوزونجو	Üçyüzüncü	سیصدمین	اوچ یوزونجوسو	Üçyüzüncüsü
هزار	مین	Min	هزارم	مینینجی	Mininci	هزارمین	مینینجیسی	Minincisi

[ویرایش] صفت در ترکی آذربایجانی

صفت‌ها که ویژگی و حالت اسم (موصوف) را بیان کی می‌کند اغلب به همراه اسم می‌آیند. صفت در ترکی آذربایجانی قبل از اسم (موصوف) می‌آید: ساری آلما (سیب زرد)

• صفت اشاره : اگر ضمایر اشاره همراه با اسم بیایند در این صورت نقش صفت را ایفا می‌کنند.
• صفت مقدار: به صفتی اطلاق می‌شود که بر مقدار (قابل شمارش یا غیر قابل شمارش) موصوف دلالت کند :آز (کم) ، چوخ (زیاد) ، چوخ آز (خیلی کم) ، اون (ده) ، بیر(یک) ...
• صفت پرسشی: به همراه اسم می‌آید و درباره آن سوال می‌کند: نئچه گون (چند روز) ، هانسی آغاج (کدام درخت؟)
• صفت مطلق : به ویژگی ثابت و حالت پایدار موصوف اشاره می‌کند : قوجا کیشی (پیرمرد) ، قیزیل اوزوک (انگشتری طلا) ، گؤزل قیز (دختر زیبا)
• صفت تفضیلی : این صفت در ترکی آذربایجانی با افزودن کلمه "داها" (Daha) قبل از صفت و افزودن پسوند "دان" به آخر اسم ساخته می‌شود: بو اوشاق او اوشاق دان داها گؤزل دیر (این کودک از آن کودک زیباتر است) ، داها اوجا (بلندتر) ، داها بؤیوک (بزرگتر) ، داها سرین (خنک تر) ، برخی اوقات پسوند "راق" به آخر صفت افزوده شده و همان معنی تفضیل را می‌رساند: اوجا + راق = اوجاراق (بلندتر)
• صفت عالی : ترکیب این صفت با اضافه کردن حرف "ان" (Ən) به قبل از صفت به وجود می‌آید: ان گوزل (زیباترین) ، ان اوجا (بلندترین) ، ان یئنی (جدیدترین)^{[۲۷] [۲۸] [۲۹]}

[ویرایش] جستارهای وابسته

• ادبیات ترکی
• زبان‌های ترکی
• حیدر بابایه سلام
• الفبای زبان ترکی
• ویکی‌پدیای آذربایجانی
• پسوندهای اسم‌ساز در ترکی آذربایجانی

[ویرایش] منابع

1- نظری به تاریخ آذربایجان، دکتر محمد جواد مشکور، ج 1، تهران ۱۳۳۹ ، ص ۱۵۲ 2- تاریخچه تحول در خط آذربایجانی 3- الفبا در دیگ جوشان سیاست

‎

[ویرایش] پیوند به بیرون

• درگاه ادبیات آذربایجان
• لفت‌نامهٔ آنلاین زبان‌های ترکی
• زبانهای با بیش از ۱۰ میلیون سخنور
• گزارش اثنولوگ برای زبان ترکی آذربایجانی
• مبانی دستور زبان ترکی آذربایجانی (به زبان فارسی)
• لفت‌نامهٔ آنلاین ترکی آذربایجانی به ترکی استانبولی و بالعکس
• لغت‌نامهٔ آنلاین انگلیسی، آلمانی، روسی، فرانسوی به ترکی آذربایجانی و بالعکس

ن . ب . و حوزه گویشوران ترکی آذربایجانی ‎ ایران •  جمهوری آذربایجان •  روسیه •  ترکیه •  گرجستان •  عراق

ن . ب . و زبان‌های ترکی آرغو خلجی اغور آواری • بلغاری • چواشی • خزری • هون اغوز آذربایجانی • استانبولی • افشار • اوروم • پچنک • تاتاری کریمه • ترکمنی • خراسانی • سالار • عثمانی • قشقایی • گاگاوز جنوب شرقی آینی • ازبکی • اویغوری • ایلی • جغتایی • قدیم • لپی شمال شرقی چولیم • خاکاس • توا • توفا • دولگان • شر • فویو قرقیز • یاکوتی • یوغور غربی قبچاق آلتای • اوروم • بارابا • باشقیر • تاتاری • تاتار کریمه • تاتاری قدیم • قبچاقی • قرقیزی • قره‌قالپاقی • قزاقی • کاراچای-بالکار • کاراییم • کریمچاکی • کومان • نوقای

[ویرایش] شعرترکی باوزن عربی وترکی هجایی

شعر ملامحمدفضولی:

ای خوش اول م   فاعلات     ست کی بیلمز   فاعلات   غمی عالم   فاعلات   نه ایمیش فاعل

در زمان فضولی شاعران ترک زبان با اوزان عربی شعر می‌گفتند ولی به تدریج بامقایسه ماهنی ها وبیاتی های ترکی دریافتندشعر ترکی باید هجایی سروده شود استادمحمدحسین شهریار:

  حیدر بابا  (4)  ایلدیرملار (4)  شاخاندا(3)
 

بایاتی

   عزیزیم سن گل اللر        اغ بیله لر گول اللر 
   دونیاجا مالون اولسا       عقل اولماسا گوللر

     با هجای 4 -3   سروده شده است