قراملک
قره مَلیک (قَرامَلِک) یکی از محلههای کهن شهر تبریز است. این محله از سمت شمال به آجی چای (تلخهرود) از غرب به دشت تبریز و از جنوب به رواسان و کوی کارمندان راه آهن تبریز و از شرق به محله حکمآباد و شنب غازان منتهی میشود. این محله در انتهای غربی تبریز و در داخل جلگه تبریز کنار تلخهرود (آجی چای) واقع شدهاست. مسجد جامع قراملک (بؤیوک مسجید)، امام حسین (ع)، و صاحب الزمان (عج) (خلفلر مسجیدی) از مهمترین مساجد در میان مساجد دهگانهٔ محلهٔ قراملک است.
در عهد ناصرالدین شاه باروهای شهر به کلی از بین رفت. بدین جهت قسمتی از شهر که موسوم به قلعه (شامل محلات: چارمنار، سرخاب، شتربان، ویجویه [عامیانه : ورجی]، مهادمهین [عامیانه : میارمیار]، نوبر، مقصودیه و غیره) بود اکنون از قسمت بیرون حصار (محلات : اهراب، لیل آباد [عامیانه : لیلاوا]، چرنداب، خیابان، باغمیشه... الخ) جدا نیست و همچنین قصبات حومه ٔ قدیم واقع در سمت مغرب شهر (امیرخیز، چوست دوزان، حکمآباد [عامیانه : هکماوار]، قراملک، قره آغاج، آخونی، کوچهباغ، خطیب) و مارالان (واقع در سمت جنوب شرقی) به شهر ملحق شدهاست و شهر از سمت غرب و جنوب غربی توسعه مییابد. به همین سبب در حال حاضر نیز معمول است که پا به سن گذاشتهها فقط قسمت بازار تبریز و داخل قلعه را شهر و یا به اصطلاح ترکی "قالا" یعنی قلعه میخوانند.
همانطور که ذکر شد قراملک به همراه خطیب و شنب غازان تا قبل حکومت ناصرالدینشاه قاجار جزو قصبات حومه تبریز به حساب میآمدند به همین جهت این مناطق نسبت به دیگر محلات مرکزی تبریز تاریخ مستقلی را دارا میباشند.
دربارهٔ قدمت این منطقه اطلاعی بیشتری در دست نیست اما با توجه به داستانهای روایت شده از عاشیقها قدمت این منطقه به دوران حکومت اتابکان آذربایجان مربوط میشود. لازم به ذکر میباشد با توجه به چارداقهای با طرح بخصوص و منحصربهفرد گنبدی شکل بجا مانده در اراضی کشاورزی قراملک که جزو ابتداییترین خانههای بشریت میباشد این منطقه حرفهای زیادی دربارهٔ قدمت خود دارد که مجال کارشناسی زیادی را میطلبد.
در جریان انقلاب مشروطه، این محله از مهمترین و تأثیرگذارترین محلههای شهر بوده و شجاع نظام مرندی شجاع الدوله که از طرف محمدعلیشاه قاجار مأمور به سرکوب جنبش مشروطه میشود به همراه کردها در این محله اردو میزنند که بعدها این محل پس از ترک لشکر استبداد با خاطره ای بد به نام آنها با "کؤردلر کؤچه سی" برای نسل آینده به یادگار ماند با این حال تاریخ شاهد کمک اهالی به سردار مجاهد مرحوم ستارخان بودهاست. میدان اصلی و قدیمی قراملک در مرکز محله، مقابل مسجد جامع قراملک با نام میدان حسینیه است که از دیرباز کانون خرید و فروش محصولات کشاورزان بودهاست. لهجه اهالی قراملک از لهجه قدیمی تبریز تبعیت میکند.
محلهٔ قراملک در حوزهٔ استحفاظی شهرداری منطقه شش تبریز قرار گرفتهاست.
محتویات |
وجه تسمیه [ویرایش]
از لحاظ لغوی قاراملیک کلمهای است ترکی که از دو واژهٔ (قارا+ملیک) تبدیل شدهاست.
قارا یا قره یا قرا در ترکی به معنای سیاه میباشد؛ اما این واژه وقتی برای اشخاص و یا مناطق بکار برده میشود نماد بزرگی یا صفت بد بودن این اشخاص یا مناطق را نشان میدهد و همچین ترکها همیشه چهار رنگ قیزیل، قارا (قره یا قرا)، آق، گوی را برای افراد یا مناطق به منزله نماد بکار بردهاند (رودخانه قزلاوزن، گؤی مسجید، قره ملک، قره آغاج، تپه آق بلاق، شهرستان آقسو) چنانکه در کلمات (قره باغ، قره داغ، قره آغاج، قره ملیک، قره چمن، قره سو، قره داش و...) مراد بزرگی بودهاست نه رنگ سیاه (مثلاً قره باغ بهخاطر بزرگی باغ به این نام نامگذاری شده و سیاهی باغ اصلاً معنی ندارد) «مَلِک» (məlek) هم واژهایست عربی که به معنی شاه میباشد که در زبان ترکی نیز با تبدیل کسره زیر حرف «ل» به «ی» «ملیک» (məlik) به همان معنی شاه و سرور وکلا بزرگ مردم بکار برده میشود مانند: ملک الشعرا به معنی سرور شعرا یا ملک التجار به معنی سرور و شاه تاجران. معنی این واژه با ترکیب قارا+ملیک میشود: شاه بزرگ
قاراملیک هم با دو به مرور زمان در زبان عامیانه مردم ترکزبان تبریز به قره ملیک و بعدها با گویش فارسی به قره ملک – قراملک تبدیل شدهاست.
پاشا افندیئو در کتاب آذربایجان شفاهی خلق ادبیاتی در وجه تسمیه این منطقه مینویسد که در زمان حکومت اتابکان آذربایجان پهلوانی جوان، فقیر و سیه چرده از تبریز طبق رسم آنزمانه در کشتیهای معروف شاهزاده جهان پهلوان به اصرار مادر پیرش شرکت کرده و در دید حیرت زدهٔ مردم موفق میشود پشت پسر جهان پهلوان را سه بار بر زمین زده و بر پهلوان اتابکان غالب میشود این موفقیت چنان مردم تبریز را حیرت زده میکند که این پهلوان زبان زد عام و خاص میشود و بدنبال این شهرت مردان حکومتی با وی دشمنی میکنند و این ماجرا با حمله طغرل سلجوقی به تبریز مصادف میشود و دفاع جانانه و غیرتمندانه قاراملیک به همراه گروهش از تبریز و کشته شدنش در راه وطن مادری خویش در تاریخ قهرمانان ملی ثبت میشود. از آنزمان مردم تبریز نام این محله از شهر تبریز را با نام آن قهرمان ملی، قاراملیک نامیدند.
بعضی از صاحب نظران علت نام گذاری این محله را به اصلی و کرم در دوران صفویه مربوط میدانند. چرا که نام پدر اصلی یا آسلی (مریم)، قاراملیک بودهاست و چون قاراملیک خود در منطقه کنونی قراملک سکنا داشتهاست این منطقه به این نام نامیده شدهاست.
با توجه به اینکه حکومت اتابکان آذربایجان قبل از حکومت صفویه بودهاست بنظر میرسد که قاراملیک پدر اصلی نیز بخاطر اینکه اهل این منطقه بودهاست، به پسوند منتسب به این منطقه یعنی قاراملیک نامیده شدهاست همچنان که اهالی بومی در حال حاضر نیز قراملکی نامیده میشوند.
مکانهای تاریخی [ویرایش]
این مناطق (قراملک-شام قازان) بعلت دوری از مرکز شهر همیشه مورد کم لطفی مسؤلین بوده و هست و مکانهای مقدس و تاریخی این مناطق دستخوش نابودی قرار گرفتهاند. چنانکه در محله شام قازان و قراملک دیگر خبری از آثار تاریخی نمیباشد. تنها اثر تاریخی بجا مانده این مناطق مسجد جامع قراملک میباشد که بجا مانده از دوران صفوی میباشد. یکی دیگر از مکانهای مقدس برای اهالی مقبره پیرحسن در کنار کنارگذرغرب تبریز واقع در اراضی کشاورزی قراملک میباشد که با بی توجهی مسولین در حال نابودی میباشد! قراملک افتخار گذر جاده ابریشم را نیز از خود داشتهاست و خیابان وحدت امروزی همان جاده ابریشم باستانی میباشد و در کنار این جاده کاروانسراهایی که امروزه بجز اسامی خالی دیگر آثاری از آنها باقی نماندهاست. باغات قراملک در کنار دیگر باغات محلات دیگر روزگاری تبریز را به شهر باغات معروف کرده بودند که امروزه دیگر به مدد کارخانجات خبری از سرسبزی نیست و بودجهای را که هر کارخانه صنعتی میبایست برای آلودگی محیط زیست به درختکاری و ایجاد پارکها و باغات جدید بپردازد به دست فراموشی سپرده شده و مناطق سرسبز تبریز تبدیل به مناطق سیاه ماشینی و صنعتی شدهاست.
ماشینسازی تبریز نماد قراملک [ویرایش]
محله قراملک بعد از سال ۱۳۵۰ با ایجاد کارخانه بزرگ ماشینسازی تبریز تبدیل به منطقهای با سه کاربری مسکونی و صنعتی و بعدها آکادمیک شد. به دنبال ماشین سازی سیل کارخانجات زیادی از قبیل ایدم، موتوژن، صنایع پمپسازی ایران، کمپروسورسازی تبریز، لیفتراک سازی سهند، چرخشگر، بنیان دیزل، شهرک فناوری خودرو و...بسوی این منطقه سرازیر شدند و بدنبال ایجاد صنعت بعضی از این شرکتها با خود دانشگاه جامع علمی کاربردی را نیز راه اندازی کردند و این منطقه را تبدیل به قطب صنعتی-دانشگاهی تبریز نمودند. اما با این حال شرکت ماشینسازی تبریز دیگر در سطح شهر تبدیل به نماد این محله شدهاست و مجسمه کار و اندیشه اثر بهروز حشمت در وسط میدان ماشین سازی نماد محله قراملک میباشد.
کویها [ویرایش]
فهرست کویهای محلهٔ قراملک:
- آشاغی کﯙچه(میدان قدس)
- خلفلر (خیابان صافی)
- میدان حسینیه
- خانههای سازمانی ماشینسازی (کوی شهید بهشتی)
- دوققولو باغی (خیابان پیروزی)
- خشتان باغی (خیابان تلاش)
- دالی خیاوان (بلوار صنعت )
- ابوذر
- آیدین
قبرستانهای قراملک [ویرایش]
قراملک از قدیمالایام مانند دیگر محلات قدیمی، خود دارای قبرستانهایی مجزا از دیگر محلات تبریز بود که اموات خود را در این فبرستانها دفن میکردند که با توسعه شهر از بین رفته و تبدیل به خیابان شدهاند یکی از این قبرستانها در محل کنونی میدان ماشین سازی میبود که اهالی محله خلفلر و میدان حسینیه قراملک اموات خود را در آنجا دفن میکردند که بعد از ایجاد کارخانه ماشین سازی، کاربری آن عوض و تبدیل به میدان شده و اهالی اموات خود را از آنجا به قبرستان وادی السلام شهر مقدس قم و یا به قبرستانی که آخر خیابان نهضت با نام قبرستان بهرام خیز (بهرام آغزی) ایجاد شد، انتقال دادند و قبرستان دیگری نیز کنار تازاباغ قراملک در انتهای خیابان وحدت بعد از تقاطع خیابان تلاش میبود که اهالی محله آشاغی کؤچه اموات خود را در آنجا دفن میکردند که تبدیل به خیابان گشته و به روبهروی آن با نام جدید قبرستان وادی الصّفاء انتقال یافت.
قبرستان بهرام خیز مزار شهید صافی و عارفانی هم چون قاسیم عمی میباشد که کرامات ایشان زبانزد عام و خاص است. لازم بذکر است که بعد از تخریب قبرستان قدیمی، قبر قاسیم عمی به این قبرستان انتفال یافتهاست و روزهای پنج شنبه شاهد زائران زیادی میباشد.
 |
حکم آباد | تلخه رود | |
|
| شهرک امام خمینی |  |
دشت تبریز | ||
 قراملک  |
||||
 |
||||
| شنب غازان | راه آهن تبریز | رواسان |
منابع [ویرایش]
- ائل قهرمانلاری خلق ادبیاتیندا، رستم رستم زاده
- آذربایجان شفاهی خلق ادبیاتی، پاشا افندیئو
- قاراملیک، محمد سعید اردوآبادی
- اهالی قراملک تبریز
- شهرداری منطقهٔ شش تبریز
- اصلی ایله کرم، میرسلامت
- حکماباد، علی عطاییه (نجار اوغلو)
- محلات تبریز
- باغات تبریز
- نام قراملک
- فهرست صنایع تبریز
