خرم‌آباد

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
خرم‌آباد
خورمووه
Khorramabad Montage.jpg
کشور  ایران
استان لرستان
شهرستان خرم‌آباد
بخش مرکزی
نام(های) قدیمی خایدالو
شاپورخواست
سال شهرشدن تمدن ایلام[۱]
مردم
جمعیت ۳۴۸٬۲۱۶ سال ۱۳۹۰[۲]
جغرافیای طبیعی
مساحت ۶٬۲۳۳
ارتفاع از سطح دریا ۱۱۴۷٫۸ متر[۳]
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۱۷٫۲ درجهٔ سانتی‌گراد[۴]
میانگین بارش سالانه ۵۰۹ میلی‌متر[۳]
روزهای یخبندان سالانه ۱۵ روز
اطلاعات شهری
شهردار محمد مهرابی[۶]
ره‌آورد نان ساجی، صنایع چوبی، کاک، گلیم، جاجیم، ترخینه
پیش‌شماره تلفنی ۰۶۶[۵]
وبگاه شهرداری خرم‌آباد
شناسهٔ ملی خودرو  ایران ۳۱[۷]
تابلوی خوش‌آمد به شهر
خُؤش اُمائِیت
نماینده مجلس ابراهیم آقامحمدی و ایرج عبدی

خُرَّم‌آباد (دربارهٔ این پرونده تلفظ ) (به لری: خورمووه) بزرگترین شهر لرنشین، بیست و سومین شهر پرجمعیت ایران و مرکز استان لرستان است. جمعیت خرم‌آباد طبق سرشماری سال ۱۳۹۰ مرکز آمار ایران، ۳۴۸٬۲۱۶ نفر بوده است. شهر در ارتفاع ۱۱۴۷٬۸ متری از سطح دریا و در میان دره‌های زاگرس قرار دارد. فاصله خرم‌آباد تا تهران ۴۹۰ کیلومتر است و به دلیل قرار گرفتن در مسیر تهران - جنوب دارای اهمیت ارتباطی و راهبردی است. آزادراه شماره پنج ایران از این شهر عبور می‌کند.
در محل کنونی خرم‌آباد از دوره ایلامیان شهری با نام خایدالو وجود داشته و شهر شاپورخواست به دستور شاپور دوم بر خرابه‌های آن و در حدود محل کنونی شهر ساخته شده است. آثار تاریخی به جای مانده نشان می‌دهد خرم‌آباد یکی از شهرهای مهم غرب ایران در دوره ساسانیان بوده و فلک‌الافلاک یا دژشاپورخواست از آثار به جای مانده دوره ساسانیان نماد شهر است. خرم‌آباد همچنین یکی از پایتخت‌های هزاراسپیان و آل حسنویه بوده است.
جاذبه‌های گردشگری تاریخی و طبیعی متعددی در سطح شهر خرم‌آباد وجود دارد که از آن جمله می‌توان به فلک‌الافلاک، مناره آجری، پل شاپوری، گرداب سنگی، سنگ نبشته، آرامگاه باباطاهر و دریاچه کیو اشاره کرد به طوری که این شهر برای نخستین بار در ایران از سوی دفتر منطقه‌ای سازمان ملل به عنوان یک شهر نمونه گردشگری انتخاب شده است.
شهر خرم‌آباد دارای آب و هوایی مدیترانه‌ای با میزان بارندگی بسیار به ویژه در فصل‌های بهار و زمستان است و از این روی ششمین مرکز استان پربارش در ایران محسوب می‌شود.
شهرداری خرم‌آباد در سال ۱۳۰۵ تأسیس و این شهر پس از جدایی استان لرستان از خوزستان در سال ۱۳۰۴ به عنوان مرکز استان تعیین شد. گویش مردم خرم‌آباد، لری خرم‌آبادی است. وضعیت اشتغال در خرم‌آباد از شرایط مطلوبی برخوردار نیست و نرخ بیکاری در بین سنین ۱۹ تا ۲۴ سال ۳۵/۵ درصد است.
پتروشیمی خرم‌آباد و شرکت صدر فولاد از جمله مهمترین صنایع فعال در خرم‌آباد هستند. این شهر دارای ده بیمارستان، پنج کتابخانهٔ عمومی، دو سینما، دوازده هتل، ده پارک درون‌شهری و شش مرکز آموزش عالی است.

محتویات

تاریخچه[ویرایش]

پیش از اسلام[ویرایش]

خایدالو[ویرایش]

نوشتار اصلی: خایدالو

خایدالو یکی از شهرهای مهم تمدن ایلام و نام باستانی شهر خرم‌آباد بوده[۸][۹][۱۰] و گفته می‌شود شهر شاپورخواست به دستور شاپور دوم ساسانی بر خرابه‌های آن ساخته شده‌است. از شهرهای مهم تمدن ایلام می‌توان به خایدالو، ماداکتو، اهواز و شوش اشاره کرد.[۱۰][۹] بسیاری از صاحب‌نظران معتقدند، هسته اولیهٔ شهر کنونی خرم‌آباد، خایدالو بوده و در متون مرتبط با آشوریان توضیحاتی در خصوص این شهر وجود دارد که با مکان فعلی خرم‌آباد مطابقت بسیاری دارد.[۱۱] محتمل است که خرم‌آباد در این دوره پایگاه سیاسی سلسله شیماشکی از سلسله‌های تشکیل دهنده حکومت ایلام بوده است.[۱۲]

در سال ۶۴۶ پیش از میلاد، آشور بانی‌پال پادشاه آشور، تمدن ایلام و شهر خایدالو را تصرف و دولت ایلام را نابود کرد. تمدن دیرینه ایلام و شهر خایدالو، پس از هزاران سال مقاومت در برابر اقوام نیرومندی چون سومری‌ها، اَکَدی‌ها، بابلی‌ها و آشوری‌ها از دشمن خود آشور شکست خورد.[۱۳]

شاپورخواست[ویرایش]

نوشتار اصلی: شاپورخواست
دژ شاپوری هسته شهر امروزی

شاپورخواست[۱۴] یکی از شهرهای دوره ساسانی است.[۱۵] این شهر در مکانی که امروزه خرم‌آباد نام دارد[۱۵][۱۶] و به دستور شاپور دوم بنا شده است.[۱۷] شاپورخواست پس از حمله مغول به ایران به طور کامل تخریب شد.[۱۵]
در زمان حفر پناهگاه در طول جنگ ایران و عراق در اطراف مناره آجری در میدان شقایق آثاری از این شهر به دست آمد. احتمالاً مهمترین قسمت‌های این شهر در مکان محله قاضی‌آباد فعلی بوده که آسیاب و کانال‌های فاضلاب و آب رسانی نیز در این حفاری‌ها به دست آمده‌است. حدود شاپورخواست از شمال تا سنگ نوشته و از شرق کوه مدبه و غرب تا پل شاپوری می‌باشد. براساس متون مورخین اسلامی شاپورخواست یکی از شهرهای مهم این منطقه محسوب می‌شده و در طول این دوران از عمران و آبادانی برخوردار بوده‌است. دژ شاپورخواست نیز در زمان شاپور ساسانی ساخته شده‌است.[۱۸][۱۹]
فردوسی در خصوص پایه‌گذاری شاپورخواست به دستور شاپور دوم که گویا آن زمان بخشی از خوزستان بوده[۱۷] این چنین می‌گوید :[۲۰]

فردوسی

پس از اسلام[ویرایش]

موقعیت خرم‌آباد بر روی نقشه ایران، سال ۱۸۰۸ میلادی

نام شاپورخواست در کتاب‌های قدیمی تا سال ۶۲۲ هجری (اوایل قرن هفتم) قابل رویت است اما پس از قرن هشتم تنها می‌توان نام خرم‌آباد را مشاهده کرد. احتمالاً در اواخر قرن هفتم هجری شهر شاپورخواست به کلی ویران و خالی از سکنه شده و مردم آن به قسمت غربی قلعهٔ فلک الافلاک که از لحاظ داشتن آب فراوان و موقعیت مناسب تر و همچنین امنیت، برتری داشت نقل مکان کردند، در حقیقت فلک الافلاک در این زمان هسته اصلی شهر خرم‌آباد فعلی را تشکیل داد و موجب شکل گیری آن در این منطقه شده است. البته به نظر می‌رسد که آب شهر شاپورخواست از طریق نهری که از قسمت شرقی شهر می‌آمده تأمین می‌شده‌است که شاید خشک شدن این نهر عامل ترک این منطقه شده‌است. عوامل متعددی دیگری چون موقعیت سیاسی، ارتباطی و جغرافیایی در شکل‌گیری شهر خرم‌آباد دخیل بوده‌است.[۲۱]

از آثار قدیمی این بخش از شهر می‌توان به قبرستان قدیمی آن اشاره کرد که مقبره زیدابن علی در آن واقع شده‌است که بنابر متون تاریخی زین ابن علی درگزینی در سال ۵۲۷ وزیر طغرل دوم سلجوقی بوده و در شاپورخواست به دار آویخته شده‌است. همچنین آرامگاه باباطاهر که برخی آن را مقبره باباطاهر عریان ذکر می‌کنند. این قبر براساس شواهد باستان‌شناسی متعلق به دوره سلجوقی می‌باشد که در دوره‌های بعد مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته‌است. در این دوره قلعه هسته توسعه شهر بوده که براساس ساختار طراحی محدوده شهر از طرف قلعه با محله‌های کوچک و خیابان‌های منحنی شکل در حال توسعه در مسیر شمال غربی بوده‌است.

حمدالله مستوفی در سال ۷۴۰ هجری قمری درباره خرم‌آباد می‌نویسد:

خرم‌آباد شهری نیک بوده، اکنون خراب است.

در دوران حکومت آل حسنویه خرم‌آباد به عنوان پایتخت این سلسله در نظر گرفته شد و در دوران ملوک الطوایفی نیز این شهر یکی از پایتخت‌های هزاراسپیان بود.[۲۲]

پایتخت اتابکان لر[ویرایش]

خرم‌آباد پایتخت اتابکان لر کوچک[۲۳]

اتابکان لر کوچک سلسله کوچکی از اتابکان لرستان هستند که در فاصلهٔ سال‌های ۵۸۰ تا ۱۰۰۶ قمری در قسمت‌های شمالی و غربی لرستان ناحیه لر کوچک حکومت می‌کرده‌اند. امرای این سلسله از اعتاب شجاع‌الدین‌خورشید، مؤسس سلطنت لر کوچک بوده‌اند و آخرین حاکم لر کوچک به دست شاه عباس یکم صفوی کشته و سلسله اتابکان لر منقرض گردید.[۲۴][۲۵]

دوره صفویان[ویرایش]

خرم‌آباد در زمان حکومت صفویان و پس از انقراض سلسله اتابکان لرستان اهمیت خود را حفظ کرد، صفویان در دوره حکومت خود به آبادانی خرم‌آباد اهمیت دادند. از جمله اقدامات مهم می‌توان به احداث پلی مهم در خرم‌آباد اشاره کرد که به نام پل صفوی مشهور است، پل صفوی به شماره ۲۳۵۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.[۲۶][۲۷] در دوره حکومت صفویان مسجد جامع خرم‌آباد نیز ساخته شد، این مسجد در سال ۹۷۰ هجری قمری و به دستور شاه تهماسب یکم ساخته شد و در سال ۱۱۱۰ قمری به دستور شاه سلطان حسین و در دوره کریم خان زند مرمت شد. این مسجد جامع پس از سال ۱۳۲۲ به حوزه علمیه تبدیل شد.[۲۸] در دوران صفوی خرم‌آباد مرکز حکومتی والی لرستان فیلی شد. پس از این دوره و در اثر حمله سپاه عثمانی به غرب ایران شهر خرم‌آباد تقریباً ویران شد.

دوره قاجار[ویرایش]

لرستان در سال ۱۸۳۱ میلادی

شهر خرم‌آباد در دوره قاجار به محله‌های اطراف قلعه فلک‌الافلاک محدود بوده است. محله‌هایی مانند، پشت بازار، درب دلاکان و درب باباطاهر از جمله معروف‌ترین محلات شهر در زمان قاجار محسوب می‌شدند. بازار اصلی شهر در محله پشت بازار واقع بوده و شهر از لحاظ رشد و رونق در کسب و کار وضعیت نسبتاً خوبی داشته‌است. این دوره را می‌توان آغاز مهاجرت از شهرهای کوچک استان لرستان و روستاهای اطراف شهر به خرم‌آباد دانست. مهاجرت‌ها علاوه بر بالابردن جمعیت شهر باعث به وجود آمدن محله‌های جدید و توسعه محله‌های قدیمی شد.[۲۹][۳۰] بارون دوید یکی از ماموران روسیه تزاری که در سال ۱۸۴۵ میلادی از خرم‌آباد دیدار کرده، شهر را دارای ۴ مسجد، ۸ گرمابه و ۱ محله یهودی نشین توصیف کرده‌است.[۲۲]

هنری راولینسون شرق‌شناس بریتانیایی در سال ۱۸۳۶ میلادی در سفری به منطقه لرستان شهر خرم‌آباد را محلی بی نظیر توصیف می‌کند. راولینسون موقعیت جغرافیایی خرم‌آباد را اینگونه شرح می‌دهد که یک رشته کوه از شرق به غرب دور تا دور جلگه را فرا گرفته، در یک نقطه این رشته کوه دارای بریدگی است که رودخانه‌ای از میان آن می‌گذرد. وی همچنین در خصوص خرم‌آباد دوره قاجار می‌گوید، این شهر در ضلع شمال غربی قلعه قرار گرفته و جمعیت آن به صورت تقریبی هزار خانواده است.[۳۱]
از دیگر نکاتی که راولینسون به آن اشاره می‌کند وجود یک مناره آجری به سبک دوره سلجوقی با سنگ نوشته‌ای موجود در پای آن است. نوشتار روی این سنگ نشان می‌دهد که مربوط به شجاع‌الدین خورشید اتابک لر کوچک است. راولینسون همچنین تایید می‌کند که شاپورخواست نام باستانی شهر خرم‌آباد بوده و در خصوص موقعیت شهر بر روی نقشه‌های باستانی چنین می‌گوید:[۳۱]

مسیر ما از دزفول تا خرم‌آباد به طرف شمال بود با ۳ یا ۴ درجه انحراف به شرق، در حالی که من قبلاً آن را از روی نقشه ۲۲ درجه از شمال به طرف غرب محاسبه کرده بودم. نتیجه‌گیری من این است که محل خرم‌آباد بر تمام نقشه‌هایی که تاکنون به چاپ رسیده اشتباه درج گردیده است و متأسفم که در توقف کوتاه خود نتوانستم موقعیت دقیق آن را از روی ستاره‌ها معلوم کنم.

دوره پهلوی[ویرایش]

ساختمان‌های اطراف فلک‌الافلاک، بنا شده در دوره پهلوی[۳۲]
اعدام سران عشایر در خرم‌آباد، هم‌زمان با آغاز حکومت رضاشاه پهلوی

شهرداری خرم‌آباد در زمستان ۱۳۰۵ و هم‌زمان با ورود نیروهای نظامی به شهر و شکست عشایر تشکیل شد و نخستین انجمن شهر نیز در سال ۱۳۰۶ متشکل از ۷ نفر تشکیل شد.[۳۳][۳۰] ساختمان میرمِلاث در سال ۱۳۱۴ و به منظور استقرار شهرداری خرم‌آباد ساخته شد. این ساختمان در شمال شهر و در دامنه‌ای با شیب نسبتاً زیاد ساخته شد، دلیل نامگذاری آن به کاری گیری نقاشی‌های بدست آمده از غاری در نزدیکی خرم‌آباد با همین نام بود. ساختمان میرملاث پس از جابجایی شهرداری خرم‌آباد به ساختمان دیگری، به وزارت فرهنگ پهلوی تحویل شد و پس از مرمت، نگارخانه‌ای در آن برپا شد. این ساختمان در سال ۱۳۸۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.[۳۴]

در دوران پهلوی ساختمان‌هایی جهت اصطبل و سربازخانه و ستاد لشکر ۵ ارتش در محدوده حصار ۱۲ برجی و قلعه فلک‌الافلاک احداث گردید که دو ساختمان از مجموعه ساختمان‌های مذکور در محوطه سپاه باقی‌مانده است و ساختمان دیگر که معروف به ساختمان اصطبل بود در سال ۱۳۷۸ توسط سپاه پاسداران تخریب گردید.[۳۲]

شورش لرستان
نوشتار اصلی: تاریخ لرستان

در آغاز حکومت رضاشاه پهلوی خرم‌آباد نقش پررنگی در شورش علیه نیروهای حکومتی داشت. دلیل این شورش دستگیری عده‌ای از عشایر به جرم راهزنی بود. پس از دستگیری راهزنان اعلام عفو عمومی شد و هنگامی که آنان سلاح خود را تحویل دادند برخی سران عشایر دستگیر و اعدام شدند. این رویداد باعث شورش در لرستان شد. شدیدترین درگیری میان مردم لر و نیروهای حکومت مرکزی در تنگه‌ای به نام زاهدشیر در دوازده کیلومتری شمال خرم‌آباد صورت گرفت. پس از یک سلسله درگیری گسترده در تاریخ ۲۲ آذر ۱۳۰۲ خرم‌آباد به دست نیروهای حکومت پهلوی اشغال شد. شکست مردم لر با تبلیغات گسترده در سطح کشور توام شد.[۳۵]
پس از فتح خرم‌آباد چندتن از سران عشایر بر خلاف آنچه عفو عمومی اعلام شده بود اعدام شدند. سرکوب مردم لر توسط سپهبد احمد امیراحمدی مورد تقدیر رضاشاه قرار گرفت. اقدام حکومت مرکزی در نقض عفو عمومی و اعدام سران عشایر باعث شورش مجدد در منطقه لرستان شد. این شورش با محاصره خرم‌آباد در بهار ۱۳۰۳ آغاز شد. با آغاز فصل بهار و بازگشت ایل‌های لر از شمال خوزستان به مرکز لرستان، درگیری مسلحانه با نیروهای حکومت مرکزی از سر گرفته شد. در این سال سپهبد محمد شاه‌بختی فرماندهی تیپ پیاده لشکر غرب را بر عهده داشت. علی‌رغم اینکه احمدی خواهان سرکوب بیشتر لرها بود شاه‌بختی درپی دفاع از مواضع نیروهای حکومتی بود.[۳۵]
سرانجام در ۹ اردیبهشت همان سال در حالی که امیراحمدی فرماندهی را بر عهده داشت خرم‌آباد توسط هواپیما بمباران شد و پس از یک رشته درگیری میان مردم لر و نیروهای حکومت مرکزی در ۱۵ خرداد ۱۳۰۳ بار دیگر خرم‌آباد توسط نیروهای دولتی اشغال شد. امیراحمدی پس از پیروزی درپی سرکوب بیشتر مردم لر بود اما رضاشاه در تاریخ ۱۹ مرداد همان سال با ارسال تلگرافی دستور اعلام عفو عمومی را صادر کرد.[۳۵]

فعالیت‌های سیاسی

از احزاب فعال در خرم‌آباد هم‌زمان با حکومت پهلوی می‌توان به فعالیت حزب توده ایران، کمیته محلی شهرستان خرم‌آباد اشاره کرد. پس از حدود یکسال فعالیت این حزب در خرم‌آباد با دستور فرمانده لشکر لرستان فعالیت این کمیته غیرقانونی اعلام شد. در جریان وقایع بهمن ۱۳۲۷ و تیراندازی به محمدرضا پهلوی برخی اعضای کمیته توده خرم‌آباد نیز دستگیر شدند. پس از این رویداد تمامی فعالیت‌های حزب توده و کمیته خرم‌آباد به صورت مخفی ادامه پیدا کرد.[۳۶] حزب توده در خرم‌آباد بین سال‌های ۱۳۳۱ و ۱۳۳۲ حدود ۱٬۰۰۰ عضو داشت.[۳۷]راز نشریه‌های آزاد چاپ شده در این دوره می‌توان به نشریه لرستان آینده اشاره کرد که این نشریه نیز زیر نظر اعضای حزب توده خرم‌آباد اداره می‌شد.[۳۸]
در ۱۵ بهمن ۱۳۳۰ برخی اعضای حزب توده خرم‌آباد با تجمع در سبزه میدان به سمت پادگان ارتش در اطراف قلعه فلک‌الافلاک به راه افتادند. این تجمع باعث تیر اندازی دژبانان ارتش به سوی مردم و زخمی شدن چندین تن شد. پس از آن چندتن از اعضای ارشد کمیته خرم‌آباد را در دادگاهی نظامی در کرمانشاه محاکمه کردند.[۳۹]

دوره جمهوری اسلامی[ویرایش]

جنگ ایران و عراق

طی دوره هشت ساله جنگ ایران و عراق، استان لرستان به دلیل همسایگی با سه استان مرزی در غرب و جنوب غربی ایران از نظر سوق الجیشی دارای اهمیت بود. خرم‌آباد نیز به دلیل قرار گیری در مسیر شمال به جنوب و موقعیت راهبردی بارها مورد حملات هوایی و موشکی از سوی ارتش عراق گرفت. نخستین حمله هوایی به شهر خرم‌آباد در تاریخ ۲۳ تیرماه ۱۳۶۱ صورت گرفت،[۴۰] در پی این حمله هوایی که مناطق مسکونی شهر را هدف قرار داد ۳۶ نفر کشته و ۳۰۰ نفر زخمی شدند.[۴۰]
در مجموع شهر خرم‌آباد ۱۴۰ بار مورد حمله هوایی و موشکی قرار گرفته و ۲۳۵۴ نفر در اثر این حملات کشته شدند.[۴۱] خرم‌آباد پس از شهرهای آبادان، اهواز، دزفول و ایلام پنجمین شهر ایران با بیشترین دفعات بمباران است.[۴۱] برخی برآوردها حاکی از آن است که لرستان از نظر حجم مالی، دومین استان خسارت دیده در طول جنگ ایران و عراق بوده است.[۴۲]

تظاهرات
نوشتار اصلی: تظاهرات خرم‌آباد (شهریور ۱۳۷۹)

تظاهرات خرم‌آباد اشاره به رویدادهای پیرامون هفتمین اجلاس دفتر تحکیم وحدت در خرم‌آباد دارد. در مرداد ماه سال ۱۳۷۹ مسئولین دفتر تحکیم وحدت از استانداری لرستان درخواست مجوز جهت برگزاری هفتمین جلسه این سازمان دانشجویی را کردند.[۴۳] پس از موافقت مسئولین وقت استانداری لرستان این جلسه در تاریخ چهارشنبه دوم شهریور ۱۳۷۹ و با پیام محمد خاتمی رئیس جمهور پیشین ایران در خرم‌آباد آغاز شد.[۴۴]
پس از آغاز اجلاس عده‌ای لباس شخصی با تظاهرات و ایجاد تنش سعی در برهم زدن اجلاس را داشتند. این تنش‌ها تا روز سوم برگزاری اجلاس ادامه داشت و در این بین از سخنرانی برخی سخنرانان مدعو ممانعت بعمل آمد. با ادامه تنش از سوی افراد لباس شخصی حزب مشارکت خرم‌آباد در تاریخ پنجم شهریور ۱۳۷۹ با صدور بیانیه‌ای از هواداران خود درخواست کرد تا در حمایت از دفتر تحکیم وحدت تجمع کنند. این تجمع در نهایت باعث درگیری میان لباس شخصی‌ها و نیروهای امنیتی و هواداران دفتر تحکیم وحدت شد.[۴۴]

جغرافیا[ویرایش]

اقلیم[ویرایش]

نقشه‌های اقلیمی و بارشی ایران

شهر خرم‌آباد در اقلیم مدیترانه‌ای قرار گرفته‌است

خرم‌آباد مرکز شهرستان خرم‌آباد و استان لرستان است. این شهرستان از شمال به شهرستان سلسله، از شمال شرق به شهرستان بروجرد، از شرق به شهرستان‌های دورود و الیگودرز، از جنوب به شهرستان اندیمشک و از غرب و جنوب غرب به شهرستان‌های دوره و پلدختر محدود می‌شود. خرم‌آباد در مختصات ۳۳٫۴۸ شمالی و ۴۸٫۳۵ درجه شرقی و در ارتفاع ۱۱٬۴۷۸ متری از سطح دریا قرار دارد. این شهر دارای آب و هوایی مدیترانه‌ای معتدل و نیمه مرطوب است، و دارای میزان بارندگی بسیار، خصوصاً در بهار می‌باشد. وجود منابع آب‌های زیر زمینی و چشمه‌های درون شهر از نکات قابل توجه در جغرافیای شهر خرم‌آباد است.[۴۵]

میانگین دما و بارش برای آب و هوای خرم‌آباد
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
دمای بیشینه (°C) ۱۰٫۹ ۱۳٫۳ ۱۷٫۵ ۲۲٫۶ ۲۸٫۹ ۳۶٫۰ ۳۹٫۵ ۳۹٫۱ ۳۵٫۰ ۲۷٫۷ ۱۹٫۷ ۱۳٫۱ Ø ۲۵٫۳
دمای کمینه (°C) ۰٫۱ ۱٫۴ ۴٫۶ ۸٫۳ ۱۱٫۹ ۱۵٫۴ ۱۹٫۵ ۱۸٫۷ ۱۴٫۱ ۱۰٫۰ ۵٫۵ ۱٫۸ Ø ۹٫۳
دما (°C) ۵٫۰ ۷٫۱ ۱۱٫۰ ۱۵٫۷ ۲۱٫۲ ۲۷٫۰ ۳۰٫۸ ۲۹٫۸ ۲۵٫۳ ۱۹٫۱ ۱۲٫۳ ۶٫۹ Ø ۱۷٫۶
بارش (mm) ۸۶٫۰ ۷۳٫۱ ۸۲٫۵ ۷۱٫۶ ۳۶٫۵ ۰٫۳ ۰٫۱ ۰٫۲ ۱٫۲ ۲۳٫۵ ۵۴٫۳ ۸۳٫۶ Σ ۵۱۲٫۹
روزهای بارانی ۱۱٫۴ ۱۰٫۴ ۱۲٫۷ ۱۰٫۹ ۶٫۱ ۰٫۸ ۰٫۶ ۰٫۴ ۰٫۵ ۴٫۴ ۸٫۲ ۱۰٫۲ Σ ۷۶٫۶
رطوبت (٪) ۶۹٫۰ ۶۴٫۰ ۵۸٫۰ ۵۴٫۰ ۴۳٫۰ ۲۸٫۰ ۲۴٫۰ ۲۵٫۰ ۲۸٫۰ ۳۹٫۰ ۵۵٫۰ ۶۶٫۰ Ø ۴۶
دما
۱۰٫۹
۰٫۱
۱۳٫۳
۱٫۴
۱۷٫۵
۴٫۶
۲۲٫۶
۸٫۳
۲۸٫۹
۱۱٫۹
۳۶٫۰
۱۵٫۴
۳۹٫۵
۱۹٫۵
۳۹٫۱
۱۸٫۷
۳۵٫۰
۱۴٫۱
۲۷٫۷
۱۰٫۰
۱۹٫۷
۵٫۵
۱۳٫۱
۱٫۸
ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر
بارش ۸۶٫۰
۷۳٫۱
۸۲٫۵
۷۱٫۶
۳۶٫۵
۰٫۳
۰٫۱
۰٫۲
۱٫۲
۲۳٫۵
۵۴٫۳
۸۳٫۶
  ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر


منبع: سرویس اطلاعاتی آب و هوای جهان[۴۶]

تقسیمات کشوری[ویرایش]

طبق قانون تقسیمات کشوری مصوب سال ۱۶ آبان ۱۳۱۶ ایران به شش استان تقسیم می‌شد که خرم‌آباد در استان غرب قرار داشت. چندی بعد در تاریخ ۳ بهمن همان سال تعداد استان‌ها از شش به ده استان تغییر یافت. طبق این تغییرات که تا سال ۱۳۲۷ پایدار بود خرم‌آباد بخشی از استان ششم بود. در سال ۱۳۴۴ و طبق تقسیمات تازه خرم‌آباد بخشی از استان خوزستان به شمار می‌رفت که لرستان و خرم‌آباد به عنوان فرمانداری کل اداره می‌شد[۴۷] پس از آن استان لرستان کنونی از استان خوزستان جدا شده و خرم‌آباد به عنوان مرکز این استان تعیین شد.

موقعیت جغرافیایی

موقعیت طبیعی[ویرایش]

جنگل‌ها
نوشتار اصلی: جنگل‌های زاگرس
جنگل‌های بلوط، منطقه نوژیان، در فاصله ۳۰ کیلومتری جنوب شرق شهر خرم‌آباد[۴۸]

شهرستان خرم‌آباد دارای بیش از ۵۰۰ هزار هکتار مرتع است که بیش از ۴۰۰ هزار هکتار از این مراتع از مراتع جنگلی است.[۴۹] حدود ۱ میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار از مساحت استان لرستان پوشیده از جنگل است که این جنگل‌های حوزه رویشی زاگرس از با ارزش ترین ذخایر جنگلی جهان است. مهم ترین گونه گیاهی در جنگل‌های لرستان بلوط است که این درختان نقش فوق‌العاده اکولوژیستی دارند و منابع مهمی برای حفظ آب و خاک محسوب می‌شوند. جنگل‌های لرستان از سال ۱۳۸۸ دچار بیماری و خسارت شده‌اند که بخشی از این بیماری متوجه عوامل انسانی و بخشی نیز به دلیل عوامل بیولوژیکی است و تا کنون تحقیقاتی در این زمینه انجام نشده است.[۵۰]
تغییر اقلیم و وجود پدیده گرد و غبار، افزایش درجه حرارت، تغییر بارش‌ها از برف به باران و عدم تعادل در پراکنش بارندگی‌ها موجب تشدید خشکسالی و نابودی بلوط لرستان شده است. ۷۰ درصد علل بیماری خشکسالی تشخیص داده شده است.[۵۱]

رودخانه
نوشتار اصلی: خرم‌رود (خرم‌آباد)

رودخانه درون شهری خرم‌آباد به نام خرم‌رود از به هم پیوستن دو رود دیگر در مرکز شهر به وجود آمده است. یک رود از سمت شرق به شهر وارد شده و رود دیگر از سمت شمال به شهر وارد می‌شود و در نزدیکی پل صفوی در مرکز خرم‌آباد به هم می‌پیوندند و خرم‌رود را تشکیل می‌دهند. نام قدیمی این رودخانه گلال بوده و در زبان لری به معنی رودخانه است.
از سال ۱۳۸۷، شهرداری خرم‌آباد در حال ساماندهی و لایروبی این رودخانه است اما همچنان وضعیت آن مطلوب نیست.[۵۲]

کوه‌ها

خرم‌آباد یک شهر کوهستانی است و در میان یک دره شکل گرفته است. اطراف خرم‌آباد را کوه‌هایی با شرایط تقریباً یکسان مسدود کرده است و تنها نقطه جنوبی شهر در دشتی به نام کُرِّگاه شرقی قرار گرفته است. این شهر از شمال به کوه کمره‌سی، از غرب به سفیدکوه و از شرق به کوه مدبه محدود می‌شود. هم‌اکنون طرحی در حال اجرا بر روی کوه مدبه در شرق خرم‌آباد که شامل ایجاد مسیر دسترسی آسفالت، فضای سبز، هتل و باغ‌وحش می‌باشد.[۵۳]

سراسرنمای خرم‌آباد از فراز کوه مدبه (بام لرستان)

مردم شناسی[ویرایش]

تغییرات جمعیت شهر خرم‌آباد[۵۴]

جمعیت شهر خرم‌آباد طبق سرشماری سال ۱۳۹۰ مرکز آمار ایران برابر با ۳۴۸،۲۱۶،[۲][۱][۵۵] جمعیت شهرستان خرم‌آباد برابر با ۵۲۱،۹۶۴ نفر[۱] نفر و مساحت شهر ۶،۲۳۳ متر مربع است. اهالی خرم‌آباد جزئی از مردم لر به شمار می‌آیند. خرم‌آباد بزرگترین شهر لرنشین ایران است.[۵۶]

رشد جمعیت

نرخ رشد جمعیت شهر در سال‌های ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۵ خورشیدی ۴٫۴ درصد و به جمعیت شهر ۲۰۹۰۲ نفر افزوده شد طی سالهای ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۵، تعداد ۴۵۳۳۴ نفر به جمعیت شهر اضافه شد و در سال ۱۳۵۵ جمعیت شهر به ۱۰۴۹۱۲ نفر رسید. در این دوره جمعیت خرم‌آباد دارای رشد متوسطی برابر ۸٫۵ درصد بوده است. در سال ۱۳۶۵ جمعیت شهر بالغ بر ۲۱۳۹۶۰ نفر بود.[۵۷]
رشد جمعیت در شهر خرم‌آباد به عوامل متعددی وابسته بوده که مهمترین آنها مهاجرت و رشد طبیعی است. آمارها نشان می‌دهد که جمعیتی در حدود ۲۲۸۱۰ میان سال‌های ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۵ خورشیدی به این شهر مهاجرت و در آن ساکن شده‌اند که ۴۶٫۵ درصد آنان از سایر استانها، ۲۸٫۶ درصد از شهرستانهای دیگر استان لرستان و ۲۳٫۷ درصد از آبادی‌های شهرستان وارد شهر شده‌اند. این روند مهاجرت در سال‌های اخیر شتاب بیشتری گرفته است و این مهاجرت دلایل مختلفی دارد که از آن جمله می‌توان به وجود مراکز اقتصادی، سیاسی، نظامی در خرم‌آباد و وضعیت نامطلوب امکانات در سایر مناطق شهری و روستایی شهرستان اشاره کرد.[۵۷]
یکی دیگر از عوامل رشد جمعیت قرار گیری روستاهای اطراف در محدوده شهر است. خرم‌آباد در مسیر توسعه فیزیکی روستاهای متعددی را در خود جذب کرده بگونه‌ای که اکنون بخشی از شهر محسوب می‌شوند. روستاهای پشته سپهوند و پشته حسین‌آباد از دهستان کرگاه شرقی در سال ۱۳۵۵ به خرم‌آباد پیوستند این روند با پیوستن اسبستان، دره گرم و فلک‌الدین به محدوده قانونی شهر ادامه یافت روستای مذکور در هنگام الحاق حدود ۱۴۹۴۶ نفر به جمعیت شهر افزوده‌اند که هم اکنون با توجه به توسعه این محله‌ها جمعیت بیشتری را در خود جای داده‌اند.[۵۷]

جهت برآورد جمعیت شهر خرم‌آباد در سال ۱۴۰۰ از ۳ پیش فرض استفاده شده است که عبارتند از:[۵۷]

  1. جمعیت شهر با نرخ رشد فعلی رشد خواهد کرد.
  2. رشد جمعیت کاهش خواهد یافت و با نرخ ۲٪ رشد جمعیت صورت خواهد گرفت.
  3. رشد جمعیت شدیدتر خواهد شد و نرخ رشد جمعیت معادل ۳٪ خواهد بود.

با در نظر گرفتن پیش فرض اول جمعیت شهر خرم‌آباد در سال ۱۴۰۰ به مرز ۵۰۰ هزار نفر خواهد رسید. در پیش فرض دوم جمعیت شهر خرم‌آباد در سال ۱۴۰۰، ۴۴۷۵۸۱ نفر خواهد شد و در پیش فرض سوم جمعیت شهر به ۵۷۲ هزار نفر خواهد رسید.[۵۷]

هرم جمعیتی خرم‌آباد در سال ۱۳۸۵[۵۸]
مردان سن زنان
۷٬۸۰۲  ۶۵+  ۶٬۵۷۲
۲٬۴۴۵  ۶۰-۶۴  ۲٬۳۹۲
۳٬۵۹۷  ۵۵-۵۹  ۴٬۰۱۵
۶٬۴۹۷  ۵۰-۵۴  ۶٬۰۷۳
۹٬۴۳۰  ۴۵-۴۹  ۸٬۲۰۷
۹٬۴۹۹  ۴۰-۴۴  ۹٬۳۰۹
۱۲٬۰۳۱  ۳۵-۳۹  ۱۲٬۱۵۷
۱۳٬۴۰۱  ۳۰-۳۴  ۱۳٬۷۹۶
۱۶٬۶۴۰  ۲۵-۲۹  ۱۷٬۴۹۷
۲۳٬۳۱۷  ۲۰-۲۴  ۲۳٬۷۸۲
۲۳٬۷۰۱  ۱۵-۱۹  ۲۳٬۰۴۴
۱۶٬۴۹۳  ۱۰-۱۴  ۱۵٬۵۹۰
۱۱٬۹۴۰  ۵-۹  ۱۱٬۲۸۶
۱۲٬۱۲۷  ۰-۴  ۱۱٬۳۰۵

اقوام[ویرایش]

لری خرم‌آبادی گویش اصلی ساکنان خرم‌آباد است
توزیع جغرافیایی مناطقی که در آن‌ها به زبان لری سخن گفته می‌شود

ساکنان خرم‌آباد را می‌توان به طور کلی بخشی از مردم فیلی به شمار آورد. فیلی‌ها خود بخشی از مردم لر به شمار می‌آیند[۵۹] اما اصالت آنها به مردم کرد باز می‌گردد.[۶۰][۶۱] علی‌اکبر دهخدا و دانشنامه ایرانیکا نیز مردم خرم‌آباد را بخشی از طوایف فیلی معرفی می‌کنند.[۶۰][۶۲] برخی ایل‌های ساکن خرم‌آباد مانند باجلوندها[۶۳][۶۴] و بیرانوندها[۶۴] اصالتی کردتبار دارند.[۶۴][۶۵][۶۶]

گویش خرم‌آبادی[ویرایش]

نوشتار اصلی: لری خرم‌آبادی

لری خرم‌آبادی گویش اصلی ساکنان خرم‌آباد و یکی از گویش‌های اصلی زبان لری است[۶۷][۶۸] خرم‌آباد یکی از مراکز مهم گویشوران لری شمالی است.[۶۹] این گویش نزدیکترین گویش زبان لری به زبان کردی است[۶۹] و با لکی و کردی جنوبی به عنوان همسایگان قدیمی در عین تفاوت دارای قرابتهای زبانی بسیاری است.[۶۷] ۷۸ درصد واژگان میان لری خرم‌آبادی و لکی مشترک هستند.[۶۷]

اقلیت‌های مذهبی[ویرایش]

یهودیان

ورود یهودیان به خرم‌آباد به سال ۸۰۰ هجری قمری باز می‌گردد. قبل از سال ۱۲۸۸ جمعیت خرم‌آباد ۱۵ هزار نفر و خانه‌های مهم این شهر هفتاد و دو عدد بوده که از این تعداد ۳۰ دستگاه از عمارت‌های مهم به یهودیان این شهر اختصاص داشته است. در دهه ۱۳۰۰ جمعیت یهودیان کاهش یافت در این دوره تقریباً تعداد یهودیان هزار نفر گفته شده است. تا قبل از خلع سلاح لرستان به دست علی رزم آرا، شهر خرم‌آباد دارای دو محله بزرگ به نام‌های، پشت بازار و درب‌دلاکان بود، یهودیان خرم‌آباد در محله درب‌دلاکان و در کوچه‌ای که به کوچه یهودیان شهرت داشته ساکن بوده‌اند. مشاغل عمده یهودیان در خرم‌آباد، بزازی، باغداری، زرگری و طبابت بوده است. گورستان یهودیان خرم‌آباد در منطقه‌ای به نام گورجیدو (گورستان جهودان) در کنار حوض موسی قرار داشته است، این گورستان امروز به محله‌ای مسکونی به نام کوی فلسطین تبدیل شده است. گویش یهودیان خرم‌آباد، گویش لری خرم‌آبادی بوده است. یهودیان در خرم‌آباد دارای چندین کنیسه، مدرسه و یک حمام عمومی مستقل بوده‌اند.[۷۰]

دراویش گنابادی

از دیگر اقلیت‌های مذهبی در خرم‌آباد می‌توان به دراویش گنابادی اشاره کرد.[۷۱] برخی پیروان این اقلیت مذهبی در خرم‌آباد به علت درویش بودن از کار خود برکنار شده‌اند.[۷۲] در مرداد ماه سال ۱۳۹۰ نیز اعلامیه‌هایی بر ضد دراویش گنابادی در سطح شهر خرم‌آباد توسط نیروهای بسیج منتشر شد.[۷۳]

سرشناسان[ویرایش]

از مشاهیر سیاسی پیش از انقلاب ۱۳۵۷ در خرم‌آباد می‌توان به هوشنگ اعظمی لرستانی اشاره کرد. وی نقش پررنگی در مبارزات مسلحانه علیه حکومت پهلوی داشت.[۷۴] سید حسن طاهری خرم‌آبادی و مهدی قاضی نقش پررنگی در امور سیاسی شهر خرم‌آباد پس از انقلاب ۱۳۵۷ برعهده داشتند.
از چهرهای سرشناس هنری اهل خرم‌آباد می‌توان به وحید موسائیان کارگردان سینما، مسعود رایگان بازیگر تلویزیون و سینما و نصرالله کسرائیان اشاره کرد. رضا سقایی، محمد میرزاوند و فرج علیپور از هنرمندان موسیقی اهل خرم‌آباد هستند.
همایون بهزادی،[۷۵] آرش کمالوند،[۷۶] آرش میراسماعیلی، بیژن کوشکی،[۷۷] غلام‌رضا محمدی، مرتضی سپه‌وند[۷۸] و ناصر میرزایی[۷۹] چهرهای سرشناس ورزشی شهر خرم‌آباد هستند.
از چهره‌های علمی خرم‌آباد می‌توان به امیرخان سپهوند پدر حقوق کیفری ایران[۸۰][۸۱][۸۲] و ربیعا اسکینی حقوقدان مطرح در زمینه حقوق تجارت اشاره کرد.[۸۳][۸۴] از روزنامه‌نگاران سرشناس خرم‌آبادی می‌توان به سید فرید قاسمی اشاره کرد.[۸۵][۸۶][۸۷]


صنعت[ویرایش]

پیش از انقلاب ۱۳۵۷، شهر خرم‌آباد روند رو به رشدی را طی می‌کرد و در خصوص اشتغال، ایجاد فرصت شغلی و کارگاه‌های فعال در شرایط خوبی قرار داشت به نحوی که کارخانه‌های نیرپارس که در سال ۱۳۶۵ به ماشین سازی لرستان تغییر نام داد،[۸۸] کارخانه پارسیلون، کارخانه صنایع چرم و پوست وابسته به کفش ملی،[۸۹] شرکت کشت و صنعت خرم‌آباد و شرکت ژنراتور سازی ایران از جمله کارخانه‌های فعال در خرم‌آباد بودند.

واحدهای صنعتی[ویرایش]

پس از انقلاب ۱۳۵۷ و خصوصاً پس از اتمام جنگ ایران و عراق وعده ساخت چند کارخانه بزرگ در شهر خرم‌آباد از سوی دولت‌های مختلف حکومت جمهوری اسلامی داده شده است که از آن جمله می‌توان به ساخت کارخانه سیمان، ساخت نیروگاه و ساخت مجتمع ۵۰۰ هزار تنی نورد اشاره کرد.[۹۰][۹۱] از صنایع فعال شهر می‌توان به شرکت صدر فولاد[۹۲] اشاره کرد.

پتروشیمی
پتروشیمی خرم‌آباد
نوشتار اصلی: پتروشیمی خرم‌آباد

پتروشیمی خرم‌آباد در سال ۱۳۸۶ توسط شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران و با همکاری کنسریوم اسپانیایی تکنی مونت و نارگان بنیانگذاری شد.[۹۳] این پتروشیمی بخشی از خط لوله اتیلن غرب است. بزرگی این پتروشیمی ۱۳۰ هکتار است و مالکیت این مجتمع به طور کامل متعلق به شرکت پتروشیمی باختر است.[۹۳] حسن روحانی رئیس جمهور وقت ایران در خرداد ۱۳۹۳ و پس از بازدید از پتروشیمی خرم‌آباد وعده ساخت یک شهرک صنایع پایین دستی را در کنار این مجتمع داد.[۹۴]

نیروگاه سیکل ترکیبی
نوشتار اصلی: نیروگاه سیکل ترکیبی خرم‌آباد

نیروگاه سیکل ترکیبی خرم‌آباد که عملیات ساخت آن از سال ۱۳۸۴ آغاز شده و همچنان ادامه دارد[۹۵] یکی از نیروگاه‌های ایران از نوع سیکل ترکیبی است. مالکیت این نیروگاه به طور مشترک متعلق به بنیاد مستضعفان[۹۶] و قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا[۹۵] است.
سوخت اصلی نیروگاه خرم‌آباد گاز طبیعی است، ظرفیت اسمی آن ۹۸۰ مگاوات و ولتاژ خروجی آن ۴۰۰ کیلووات است. نیروگاه خرم‌آباد قابل توسعه به سیکل ترکیبی است.[۹۷]

مشکلات صنعت[ویرایش]

نرخ بیکاری در استان لرستان و همچنین شهر خرم‌آباد به عنوان بزرگترین و پرجمعیت‌ترین شهر استان در سال ۱۳۹۱ معادل ۲۰/۴ درصد بوده است.[۹۸] این آمار با ۳/۳ درصد کاهش در سال ۱۳۹۲ به ۱۷/۱ درصد رسید[۹۹] و در بین سنین ۱۹ تا ۲۴ سال ۳۵/۵ درصد است.[۱۰۰] لرستان در پنج سال گذشته همواره در رتبه‌های نخست کشوری از نظر نرخ بیکاری قرار داشته است.[۱۰۱]
پس از انقلاب ۱۳۵۷ صنعت در خرم‌آباد به طرز چشم‌گیری دچار رکود شد، بسیاری از کارخانه‌های مهم شهر مانند کارخانه صنایع چرم و پوست،[۸۹] کارخانه پارسیلون،[۱۰۲] شرکت پرس ایران،[۱۰۳] یخچال سازی بوژان[۱۰۴] و دیگر کارخانه‎های شهر یا به دلیل خصوصی سازی و یا به دلیل خروج از استان لرستان به تعطیلی کشیده شدند.

ساختار شهری[ویرایش]

شهرداری[ویرایش]

نوشتار اصلی: شهرداری خرم‌آباد

شهرداری خرم‌آباد، سازمانی است دولتی که در ۱۳۰۵ خورشیدی تاسیس شد و اداره شهر خرم‌آباد را به عهده دارد.[۱۰۵] این شهرداری هم‌اکنون شامل ۳ منطقه است.

محله‌ها[ویرایش]

خرم‌آباد امروزی ۳۷ محله، ۹ کوی و ۵ شهرک دارد. از جمله قدیمی‌ترین محله‌های شهر می‌توان به محله پشت بازار، درب دلاکان و درب باباطاهر اشاره کرد که در غرب شهر و در نزدیکی فلک‌الافلاک قرار گرفته‌اند.[۳۰][۲۹] روند گسترش شهر پس از انقلاب ۱۳۵۷ دارای تغییراتی بوده که از آن جمله می‌توان به تبدیل گورستان جهودان در شرق شهر به محله‌ای مسکونی به نام کوی فلسطین اشاره کرد.[۷۰] این گورستان متعلق به اقلیت یهودیان شهر خرم‌آباد بوده و آثار باستانی این اقلیت از جمله حوض موسی نیز در این منطقه قرار دارد.[۷۰]
محله گل‌دشت از نظر وسعت بزرگترین محله شهر خرم‌آباد است و در جنوب این شهر واقع است. شمالی‌ترین محله شهر دره گرم و جنوبی‌ترین محله ماسور نام‌دارد.

شمشیرآباد محله ورودی از سمت شرق و مرکز شرکت‌های مسافربری و باربری است. بسیاری از اداره‌ها و سازمان‌های دولتی شهر در بلوار ۶۰ متری و بلوار مدیریت در شمال شهر قرار دارند. مرکزی‌ترین محله‌های شهر که مراکز خرید نیز در آن واقع است عبارتند از سبزه‌میدان، شهدا، چهار راه بانک، چهار راه فرهنگ و مطهری.

سلامت و بهداشت[ویرایش]

بیمارستان شهید رحیمی در خرداد ۱۳۹۲ به طور کامل بازسازی شد و هم اکنون در بخش‌های جراحی، اطفال، زنان و زایمان، داخلی، اعصاب و قلب دارای بخش‌های فوق تخصصی است.[۱۰۶]

خرم‌آباد دارای ده بیمارستان است که از این تعداد سه بیمارستان دولتی هستند.[۱۰۷]

همچنین خرم‌آباد هشت بیمارستان خصوصی دارد که عبارتند از:[۱۱۰]


ایمنی[ویرایش]

سازمان آتش‌نشانی

سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی شهر خرم‌آباد در سال ۱۳۵۳ تنها با یک دستگاه کامیون مخصوص و دو نفر خدمه کار خود را آغاز کرد. این سازمان تا سال ۱۳۵۶ توانست یک ایستگاه مجهز در بلوار شریعتی تاسیس کند. هم اکنون این سازمان با ۲۰۵ نفر خدمه و کارمند و ۲۶ دستگاه خودروی سبک و سنگین و ۸ ایستگاه از مهمترین سازمان‌های آتش‌نشانی در استان لرستان است.[۱۱۶]

مشکلات شهری[ویرایش]

ترافیک
بلوار شریعتی، شرق خرم‌آباد

از مهمترین مشکلات شهری در شهر خرم‌آباد ترافیک در معابر این شهر است. مهمترین دلیل این ترافیک عرض کم خیابان‌های شهر به خصوص در خیابان‌های حافظ و انقلاب است. این دو خیابان که مراحل تعریض آنها با وقفه چند ساله روبرو شده تاثیر فراوانی در ترافیک مرکز و شمال شهر داشته است. از دیگر علل ترافیک در شهر نبود پارکینگ‌های مناسب و کافی دانست، که همین امر باعث به وجود آمدن مشکلات مربوط به پارک خودرو به خصوص در مرکز شهر شده است.[۱۱۷]
ناسازگای خیابان‌های شهر با حجم تردد وسایل نقلیه مهمترین عامل ترافیک شهری است که این مشکل در شهر خرم‌آباد نیز وجود دارد و پیش بینی‌های مناسب جهت آماده‌سازی خیابان‌ها به نسبت رشد جمعیت و تردد وسایل نقلیه صورت نگرفته است. مراکز اداری و قطب‌های صنعتی در نقاط شمال و جنوب خرم‌آباد قرار دارند که مردم ناچارند برای رسیدن به محل کار خود از مرکز شهر تردد کنند که این خود به ایجاد ترافیک سنگین در مرکز شهر دامن زده است.[۱۱۸]
برای ساماندهی ترافیک، طرح‌های مختلفی پیشنهاد شده‌است که از جمله آموزش فرهنگ ترافیک به مردم، سامانه کنترل هوشمند ترافیک،[۱۱۹] تعریض خیابان‌ها شهر به دست کم ۳۶ متر و ساخت مونوریل اشاره کرد.[۱۱۸]

آلودگی هوا

بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، خرم‌آباد در سال ۲۰۱۴ میلادی در فهرست بیست شهر آلوده جهان از نظر وضعیت هوا قرار گرفته و طیق اعلام این سازمان آلودگی هوا در این شهر نسبت به قبل ۱۰ برابر بیشتر شده است. مهمترین دلیل این آلودگی وجود ذرات معلق و آلایندهای مختلف بوده است.[۱۲۰] آلودگی هوای شهر خرم‌آباد از سوی سازمان حفاظت محیط زیست استان لرستان رد شده است.[۱۲۱]

بافت شهری
هفت درصد مساحت خرم‌آباد را بافت فرسوده تشکیل می‌دهد که مساحتی در حدود ۲۷۰ هکتار است

مساحت بافت شهری در خرم‌آباد ۳٬۴۷۵ هکتار است.[۱۲۲] هسته نخستین شهر در کنار مراکز حکومتی و به طور خاص قلعه فلک‌الافلاک شکل گرفته و دارای جغرافیایی کوهستانی و ناهموار است. شکل گیری شهر نیز تحت تاثیر عوامل جغرافیایی صورت گرفته است، به این ترتیب که هر کجا دره‌ای که خرم‌آباد در آن شکل گرفته عرض بیشتری داشته شیب بافت مسکونی کم است و هر کجا عرض دره کم شده است شهر نیز تحت تاثیر آن باریک و کشیده شده است. عوامل محدود کننده‌ای مانند رودخانه و ارتفاعات پرشیب در ساختار شهر موثر بوده‌اند.[۱۲۳]

بافت فرسوده

هفت درصد مساحت خرم‌آباد را بافت فرسوده تشکیل می‌دهد.[۱۲۲] ۲۸ محله خرم‌آباد که مساحتی در حدود ۲۷۰ هکتار دارند بافت فرسوده محسوب می‌شوند.[۱۲۲] از جمله مشکلاتی که بافت فرسوده ایجاد می‌کند مشکلات اقتصادی و اجتماعی، چهره فیزیکی نامناسب، مشکلات زیست محیطی و امنیتی هستند. یکی از مشکلات عمده بر سر راه بازسازی بافت فرسوده در شهر خرم‌آباد قرار گیری این بافت در حاشیه شهر، محصور بودن به وسیله کوه‌های اطراف شهر، نبود مسیر دسترسی مناسب به دلیل کم عرض بودن معابر و نامناسب بودن خدمات شهری است.[۱۲۲]

آرامستان‌ها
ورودی آرامستان صالحین

هم اکنون شهر خرم‌آباد دارای چهار آرامستان در چهار گوشه شهر است که عبارتند از سراب یاس،[۱۲۴] دره‌گرم،[۱۲۴] صالحین[۱۲۵] و آرامستان خضرنبی که محل دفن کشته‌شدگان انقلاب ۱۳۵۷ و جنگ ایران و عراق[۱۲۶] و یکی از قدیمی‌ترین آرامستان‌های خرم‌آباد است.[۱۲۷] وجود آرامستان‌های متعدد و ایجاد آرامستان‌های خانوداگی بدون مجوز در اطراف شهر یکی از مشکلات در ساختار شهری خرم‌آباد است. مهمترین مشکل در مورد مدیریت آرامستان‌های شهر جلوگیری از تبدیل بدون مجوز زمین‌های کشاورزی به آرامستان است. دو آرمستان دره‌گرم و سراب یاس در شمال و جنوب شهر خرم‌آباد بیشترین تغییر کاربری را دارند.[۱۲۴]
قدیمی‌ترین آرامستان در شهر خرم‌آباد، آرامستانی در کنار مقبره امامزاده زید بن علی در مرکز شهر خرم‌آباد بود.[۱۲۸] این آرامستان در سال ۱۳۵۲ و توسط شهردار وقت خرم‌آباد علی‌محمد ساکی از میان شهر حذف شد. از دیگر آرامستان‌های قدیمی شهر می‌توان به گورستان دوبرادران اشاره کرد، این آرامستان متعلق به دوره قاجار و در محله‌ای به همین نام در مرکز شهر خرم‌آباد قرار داشت. آرامستان دیگری نیز در کنار آرامگاه باباطاهر بین محله درب باباطاهر و محله درب‌دلاکان قرار داشت. آرامستانی در جنوب شهر خرم‌آباد و در کنار مناره آجری قرار داشت که به طور معمول مردگان ایل‌های بیرانوند و باجلوند در آن دفن می‌شدند و به گورستان پامنار مشهور بود. گورستان دیگری در محله کوروش در شرق شهر و یک گورستان دیگر متعلق به اقلیت یهودی ساکن خرم‌آباد بود که پس از انقلاب ۱۳۵۷ به محله‌ای مسکونی به نام کوی فلسطین تبدیل شد.[۱۲۸]

مراکز تفریحی[ویرایش]

شهر خرم‌آباد در دره‌ای خوش آب و هوا و پر آب قرار گرفته‌است. وجود چشمه‌های فراوان و آثار تاریخی متعدد باعث به وجود آمدن مجموعه‌ای از دیدنی‌های طبیعی و تاریخی در شهر خرم‌آباد شده‌است. وجود دریاچه کیو، سراب‌ها و چشمه‌ها در کنار آثار تاریخی مانند قلعه فلک‌افلاک، پل شاپوری، مناره آجری، سنگ نبشته و گرداب سنگی که خود مجموعه‌ای از آثار تاریخی و طبیعی است مجموعه‌ای بی نظیر را در شهر خرم‌آباد تشکیل داده‌است. در اطراف شهر خرم‌آباد نیز گردشگاه‌های بسیاری وجود دارد که از جمله آنها پارک جنگلی شوراب در جنوب شهر و پارک جنگلی مخمل‌کوه در شمال شهر را می‌توان نام برد. خرم‌آباد را می‌توان یکی از شهرهای توریستی ایران دانست.[۱۲۹]

فضای سبز[ویرایش]

خرم‌آباد دارای ۱۰ پارک درون‌شهری ویک تفرجگاه کوهستانی است که عبارتند از:

  • پارک کوهستانی بام لرستان
  • پارک شریعتی، خیابان گرین
  • پارک کیو، در کنار دریاچه کیو
  • پارک زیباکنار، میدان ساکی
  • پارک معلم، خیابان ساحلی غربی
  • پارک دانشجو، میدان دانشجو
  • پارک بهشت، خیابان ساحلی بهشت
  • پارک شهر، ساحلی غربی
  • پارک زیتون، قاضی‌آباد
  • پارک شقایق، میدان امام حسین
  • پارک صخره‌ای، خیابان نواب صفوی[۱۳۰]
پارک جنگلی شورآب
نوشتار اصلی: پارک جنگلی شورآب

پارک جنگلی شورآب یک پارک طبیعی در جنوب شهر خرم‌آباد است. این پارک طبیعی در کیلومتر ۲۵ جاده خرم‌آباد به پلدختر واقع شده[۱۳۱] و دارای جاده دسترسی آسفالت، آلاچیق، و دیگر امکانات رفاهی است. پارک جنگلی شورآب به دلیل وجود درختان انبوه بلوط و آب هوای معتدل هر سال در فصل بهار گردشگران بسیاری را خود جذب می‌کند.[۱۳۲]

پارک جنگلی مخمل‌کوه
نوشتار اصلی: پارک جنگلی مخمل‌کوه

پارک جنگلی مخمل‌کوه یک پارک طبیعی در شمال شهر خرم‌آباد است. مساحت این پارک ۵۰۰ هکتار است، پارک جنگلی مخمل‌کوه در مسیر خرم‌آباد به الشتر و در کیلومتر ۱۵ این جاده واقع شده و دارای جاده دسترسی آسفالت، آلاچیق، و دیگر امکانات رفاهی است.[۱۳۳][۱۳۴]

فرهنگ[ویرایش]

سینما[ویرایش]

سینما استقلال

فعالیت سینمای آزاد در خرم‌آباد به زمستان سال ۱۳۵۱ بازمی‌گردد. دفتر سینمای آزاد در میدان سعدی (شهدا) واقع بود و در زمینه برپایی جلسه‌های نمایش و برگزاری نمایش‌واره‌ها در خرم‌آباد فعالیت می‌کرد. نخستین جشنواره در سال ۱۳۵۲ و در تالارخانه پیشاهنگی توسط سینمای آزاد برپا شد.[۱۳۵]
خرم‌آباد هم‌اکنون دارای دو سینما است. قدیمی‌ترین سینمای این شهر استقلال نام دارد که پیش از انقلاب ۱۳۵۷ با نام آزیتا فعالیت می‌کرد. این سینما فعالیت خود را در سال ۱۳۶۹ از سر گرفت.[۱۳۶]
در سال ۱۳۸۹ شش میلیارد ریال صرف بازسازی این سینما شد و امکانات مختلفی از جمله پخش صدای ساراند، لژخانوادگی و امکانات سرمایشی و گرمایشی به آن افزوده شد.[۱۳۷] دومین سینما خرم‌آباد ارشاد نام دارد و در کنار سازمان ارشاد اسلامی شهر خرم‌آباد در میدان کیو واقع شده است.
سینما آریا پیش از انقلاب ۱۳۵۷ در میدان ۶ بهمن (امام خمینی) شهر خرم‌آباد ساخته شد اما پیش از انقلاب در سال ۱۳۵۱ و در اثر آتش‌سوزی از بین رفت.[۱۳۸]

کتابخانه[ویرایش]

نخستین کتابخانه شهر خرم‌آباد متعلق به دبیرستان پهلوی است. این کتابخانه در سال ۱۳۱۴ تاسیس شده و تنها از یک اتاق برای نگهداری کتاب‌ها تشکیل شده بود. پس از مدتی این کتاب‌ها به کتابخانه دبیرستان تازه تاسیس نوبنیاد منتقل شد که از امکانات بهتری برخوردار بود. دیگر کتابخانه قدیمی شهر، کتابخانه حوزه علمیه خرم‌آباد است که با توجه به اینکه کتابهای این کتابخانه حوزوی و تخصصی بودند کمتر مورد استقبال عموم مردم قرار گرفته است.[۱۳۹]
نخستین کتابخانه عمومی شهر خرم‌آباد، کتابخانه پارک شهر است که توسط اداره فرهنگ و هنر خرم‌آباد تاسیس گردید. نام این کتابخانه کوروش کبیر بود.[۱۳۹] دو کتابخانه شخصی دیگر در شهر خرم‌آباد عبارتند از کتابخانه مهدی قاضی و کتابخانه محمدرضا والی‌زاده.[۱۴۰]
خرم‌آباد هم اکنون دارای پنج کتابخانه عمومی است. پروژه ساخت کتابخانه مرکزی این شهر از سال ۱۳۸۵ و با در نظر گرفتن بودجه ۳ میلیارد تومانی آغاز شده است. مراحل ساخت این کتابخانه تا پایان سال ۱۳۹۰ حدود ۶۰ درصد پیشرفت داشته است.[۱۴۱] نمایندگی شهر کتاب در خرم‌آباد، اوایل سال ۱۳۹۳ افتتاح شد. این مرکز که به برگزاری کارگاه‌های کتاب‌خوانی و جلسات نقد کتاب می‌پردازد، در خیابان علوی قرار دارد.[۱۴۲] از دیگر کتابخانه‌های شهر خرم‌آباد می‌توان به کتابخانه‌های زیر اشاره کرد:

رصدخانه[ویرایش]

رصدخانه کاسین، بام لرستان
نوشتار اصلی: رصدخانه کاسین

رصدخانه کاسین که به گفته وب‌گاه رسمی آن مدرنترین رصدخانه خاورمیانه است[۱۴۷] در ارتفاع ۱۷۰۰ متری از سطح دریا در شرق شهر خرم‌آباد و بر فراز قلعه کوه مدبه معروف به بام لرستان قرار گرفته است.[۱۴۸] از امکانات این مجموعه می‌توان به امکان اقامت ۱۰۰ ستاره‌شناس به صورت هم‌زمان در این رصدخانه اشاره کرد.[۱۴۹]

سوگواری[ویرایش]

نوشتار اصلی: گل‌مالی

گِل مالی مراسمی است که مردم خرم‌آباد در سوگواری‌های مختلف از جمله در مرگ افراد خانواده و یا عزاداری‌های مذهبی انجام می‌دهند. گل مالی در زبان لری با عنوان خَه‌رَّه گیری تلفظ می‌شود. خَه‌رّه به معنای گِل است.[۱۵۰]

سوگواری محرم

اجرای این آئین به دلیل کشته شدن حسین بن علی در روز عاشورا است و دارای چند مرحله است که از روز هفتم محرم که به روز «تراش عباس» موسوم است شروع می‌شود. در روز هفتم محرم عزاداران حسین بن علی به حمام رفته و پس از اصلاح سرو صورت و نظافت کامل، لباس‌های تمیز می‌پوشند. از این روز به بعد، عده‌ای برای افروختن آتش در صبح عاشورا به جمع کردن و گردآوری هیزم جهت روشن کردن آتش می‌پردازند. عزادارانی که در گِل می‌افتند به کمک آتش خود را خشک می‌کنند. روز عاشورا، عزاداران فراخوانده شده با حضور در تکیه‌های محله و گل‌مالی کردن خود گرد آتش می‌ایستند تا از سرما محفوظ مانده و شروع به سینه زنی و عزاداری می‌کنند.[۱۵۰][۱۵۱]

گردشگری[ویرایش]

خرم‌آباد از سوی دفتر منطقه‌ای اسکان بشر سازمان ملل متحد به عنوان یک شهر نمونه گردشگری انتخاب شده است. این انتخاب به منظور اجرای طرح توسعه پایدار شهری بر مبنای گردشگری است. محور اجرای این طرح قلعه فلک‌الافلاک است و ساماندهی فضای اطراف این قلعه و هم‌چنین طرح مرمت و حفاظت از سایر آثار باستانی سطح شهر خرم‌آباد نیز جزء این طرح محسوب می‌شود. خرم‌آباد به عنوان نخستین شهر ایران به منظور اجرای این طرح از سوی دفتر منطقه‌ای اسکان بشر سازمان ملل متحد انتخاب گردیده و هزینه اجرای این طرح نیز ۷۰۰ هزار دلار اعلام شده است.[۱۵۲][۱۵۳][۱۵۴]

چشم‌انداز بخشی از مرکز و شمال شهر خرم‌آباد

آثار تاریخی[ویرایش]

فلک‌الافلاک
نوشتار اصلی: فلک‌الافلاک
قلعه فلک‌الافلاک (دژ شاپوری) در شب
حیاط قلعه فلک‌الافلاک

قلعه باستانی فلک‌الافلاک یا دژ شاپورخواست که تاریخ ساخت آن به زمان ساسانیان بر می‌گردد از زمان قاجار به بعد به این نام خوانده می‌شود. فلک‌الافلاک بر فراز تپه‌ای در بلندترین نقطه شهر خرم‌آباد واقع شده‌است. نام قدیم آن دژ شاپورخواست بوده و بنای آن به دورهٔ ساسانیان می‌رسد این قلعه اکنون دارای ۸ برج است ولی در گذشته دارای ۱۲ برج بوده و به همین سبب به دوازده برجی نیز معروف است. در قسمت شمالی زیر قلعه، چشمه‌ای بنام گلستان جاری است ولی آب موردنیاز خود قلعه از چاهی به عمق ۴۰ متر که در میان قلعه وجود دارد، تأمین می‌شود. قلعه فلک‌الافلاک بر شهر خرم‌آباد کاملاً مشرف است و مساحت آن درحدود ۵٬۳۰۰ متر مربع است. فضای داخل آن به چهار تالار نسبتاً بزرگ حول دو حیاط و تعدادی تالار و اتاق، تقسیم شده است. این بنا در عهد فتحعلیشاه قاجار مرمت گردیده و برج مرتفعی به آن افزوده شده و از آن پس فلک‌الافلاک خوانده شده است.[۱۵۵][۱۵۶]
در اواخر دوره پهلوی از قلعه به عنوان موزه استفاده شد[۱۵۷] اما پس از انقلاب ۱۳۵۷ و پس از شروع جنگ ایران و عراق در سال ۱۳۶۳ به منظور امنیت، اشیای موزه جمع‌آوری گردید و پس از جنگ با مرمت بخشی از بنا نمایشگاه عکس و سنگ و سفال افتتاح گردید، در سال ۱۳۷۶ موزه باستانشناسی افتتاح گردید ولی به علت ضعف در شرایط و امکانات مورد نیاز تا سال ۱۳۷۸ راه‌اندازی نشد. در همین سال بخش شمالی حیاط اول به چایخانه سنتی تبدیل گردید و در سال ۱۳۷۹ آزمایشگاه مرمت آن تجهیز و به بخش جنوبی حیاط اول به برج نوساز منتقل گردید، هم اکنون موزه مردم‌شناسی آن در بخش جنوبی حیاط دوم راه‌اندازی شده‌است .[۱۵۷][۱۵۶]
پس از انقلاب ۵۷، سپاه پاسداران با ایجاد یک پادگان نظامی در جنوب قلعه فلاک‌الافلاک ضمن اشغال اطراف این بنای ملی در روند آزاد سازی حریم قلعه و ثبت جهانی آن اخلال ایجاد کرده است.[۱۵۶]

سراسرنمای دژ شاپوری
مناره آجری
نوشتار اصلی: مناره آجری

منارهٔ آجری یکی از آثار باستانی شهر خرم‌آباد می‌باشد. این بنا با قدمتی در حدود ۹۰۰ سال در جنوب خرم‌آباد و در کنارهٔ شهر قدیمی شاپورخواست بر روی پایهٔ سنگی برپا شده و حدود ۳۰ متر ارتفاع دارد. قطر سطح تحتانی آن ۵/۵ متر است و با پیمودن ۲۹ پلهٔ دَوَرانی می‌توان به بام مناره رسید. ظاهراً از آن برای هدایت کاروان‌هایی که به سمت شهر باستانی شاپورخواست می‌آمده‌اند استفاده می‌شده است.[۱۲۹]

سنگ نبشته
نوشتار اصلی: سنگ نبشته خرم‌آباد

سنگ نبشته (به لری: به‌رد نوه‌شته)، کتیبه‌ای است که نوشتاری به خط کوفی بر روی آن حک شده است در قسمت جنوبی شهر خرم‌آباد قرار دارد. این سنگ به صورت یک مکعب مستطیل تراشیده شده است و در روی آن راجع به سند مالکیت چرای دام‌های موجود در آن زمان، حک شده است. این سنگ‌نبشته به گونه‌ای ساخته شده است که چهار گوشه آن به سوی آثار باستانی پل شکسته، منارهٔ آجری، فلک‌الافلاک و حوض موسی نشانه رفته است. این سنگ ریشه در کوه دارد و در چند سال اخیر به علت توسعه بلوار شریعتی خرم‌آباد برش داده و جابجا شده است.

پل شکسته
پل شاپوری
نوشتار اصلی: پل شکسته (خرم‌آباد)

پل شکسته یا پل شاپوری (به لری: طاقه پیل اِشکه‌سه)، یکی از شاهکارهای معماری دوره ساسانیان محسوب می‌شود و در ضلع جنوبی قلعه فلک‌افلاک در جنوب شهر خرم‌آباد واقع شده است. پل شاپوری عامل ارتباط غرب استان لرستان امروزی با شرق و از آنجا به خوزستان و تیسفون (پایتخت ساسانیان) بوده است. این پل هم اکنون ویرانه‌ای بیش نیست. این پل در زمان خود از شاه‌کارهای معماری به حساب می‌آمده و دارای ۲۸ طاق یا دهانه بوده اما امروز تنها ۶ طاق آن به جای مانده است.پل شاپوری در راستای غربی -شرقی با ارتفاع ۱۶ متر ساخته شده‌است و در دهانه پرطاق موج شکن‌هایی لوزی شکل برای کاهش تخریب سیل تعبیه شده است.[۱۵۸]

گرداب سنگی
نوشتار اصلی: گرداب سنگی

گرداب سنگی (به لری: گِردآو به‌ردینه)، یکی از آثار تاریخی بر جای مانده از دوره ساسانیان در شهر خرم‌آباد است. گرداب سنگی در مرکز شهر خرم‌آباد و در میان بافت قدیمی شهر در کنار میدان تختی واقع شده است. بنای گرداب سنگی دایره‌ای شکل و به دور چشمه‌ای با استفاده از سنگ و ساروج ساخته شده است تا آب خارج شده از چشمه را سامان‌دهی کرده و سپس از طریق کانال آب چشمه را به نقاط مختلف شهر باستانی شاپورخواست منتقل کند.[۱۲۹]

نقشه جای‌های دیدنی[ویرایش]

"برای مشاهدهٔ هر یک از مکان‌ها، بر روی اعداد روی نقشهٔ شهر خرم‌آباد، کلیک کنید."

فلک‌الافلاک گرداب سنگی غار اشکفت قمری پناهگاه پاسنگر کاروانسرای میرزا سیدرضا پل آجری نگارخانه میرملاس مقبره باباطاهر خرم‌آباد پل شکسته (خرم‌آباد) مناره آجری آسیاب گبری سنگ‌نبشته خرم‌آباد غار کنجی امامزاده زید بن علی دریاچه کیوKhorramabad farsi map.png
دربارهٔ این تصویر
ردیف نام
۱ فلک‌الافلاک
۲ گرداب سنگی
۳ غار اشگفت قمری
۴ پناهگاه پاسنگر
۵ کاروانسرای میرزا سیدرضا
۶ پل آجری
۷ نگارخانه میرملاس
۸ آرامگاه باباطاهر
۹ پل شاپوری
۱۰ مناره آجری
۱۱ آسیاب گبری
۱۲ سنگ نبشته
۱۳ غار کنجی
۱۴ امامزاده زید بن علی
۱۵ دریاچه کیو


موزه‌ها[ویرایش]

زن لر در حال بافتن گلیم، موزه فلک‌الافلاک
موزه فلک‌الافلاک
نوشتار اصلی: موزه فلک‌الافلاک

موزه فلک‌الافلاک یا موزه قلعه[۱۵۹] یکی از موزه‌های مردم شناسی استان لرستان است.[۱۶۰] این موزه در قلعه فلک‌الافلاک قرار دارد و در دوره پهلوی با قرار دادن برخی مدارک فرهنگی فعالیت خود را آغاز کرد اما پس از انقلاب ۱۳۵۷ فعالیت آن متوقف شد. موزه پس از جنگ ایران و عراق و در سال ۱۳۶۷ فعالیت خود را از سر گرفت.
بخش مردم شناسی موزه قلعه در سال ۱۳۸۱ با همکاری علیرضا فرزین افتتاح شد و دارای ۱۲ سالن است که آداب و رسوم مردم لر را به نمایش می‌گذارد.[۱۵۹]

هتل‌ها و مراکز اقامتی[ویرایش]

خرم‌آباد در حال حاضر دارای ۱۲ هتل می‌باشد و همچنین سه هتل «پنج ستاره بام شهر»، «پنج ستاره شاپور خواست» و «چهار ستاره بین‌المللی سزّار» نیز درحال ساخت می‌باشند.[۱۶۱][۱۶۲][۱۶۳]

ردیف نام درجه آدرس
۱ هتل بام شهر (در دست ساخت) ۵ ستاره پارک کوهستانی بام لرستان
۲ هتل شاپور خواست (در دست ساخت) ۵ ستاره کیلومتر ۱۰ جاده الشتر
۳ هتل رصدخانه کاسین ۵ ستاره پارک کوهستانی بام لرستان
۴ هتل بین‌المللی سزّار (در دست ساخت) ۴ ستاره پارک صخره‌ای
۵ هتل رنگین کمان ۴ ستاره خیابان شهدای شرقی
۶ هتل عطر ۲ ستاره جنب مصلی
۷ هتل شقایق ۲ ستاره میدان شقایق
۸ هتل جهانگردی ۲ ستاره میدان کیو
۹ هتل کارون ۲ ستاره بلوار شریعتی
۱۰ هتل شهرداری ۲ ستاره پارک شریعتی
۱۱ هتل فردیس ۲ ستاره کیلومتر ۵ جاده الشتر
۱۲ هتل سالیز ۲ ستاره میدان امام خمینی
۱۳ هتل ارشیا ۱ ستاره جنب دریاچه کیو
۱۴ هتل استقلال ۱ ستاره میدان دانشجو
۱۵ هتل تابان ۱ ستاره میدان آزادی

ره‌آوردها[ویرایش]

از مهمترین ره‌آوردهای خرم‌آباد می‌توان به نوعی نان محلی به نام نان ساجی،[۱۶۴] لبنیات، کاک، ترخینه و عسل[۱۶۵] اشاره کرد. همچنین می‌توان گلیم، جاجیم[۱۶۶] و صنایع چوبی را به عنوان دیگر ره‌آوردهای این شهر به شمار آورد.

ترابری[ویرایش]

مسیرهای ارتباطی[ویرایش]

آزادراه خرم‌زال، خرم‌آباد در مسیر آزادراه شماره ۵ قرار گرفته و دارای اهمیت ارتباطی و راهبردی است.
فاصلهٔ زمینی شهر خرم‌آباد با مراکز استان‌های ایران از مسیرهای اصلی

فاصله خرم‌آباد تا تهران ۴۹۹ کیلومتر و تا اهواز ۳۷۵ کیلومتر است. خرم‌آباد بر سر شاهراه تهران-خوزستان قرار گرفته و دارای اهمیت ارتباطی و راهبردی است. جاده‌های شماره ۳۵ و ۳۷ که مناطق شمال و غرب ایران را به جنوب و استان خوزستان متصل می‌کنند از خرم‌آباد می‌گذرند. مسیرهای دسترسی به خرم‌آباد عبارتند از:

  • خرم‌آباد - کرمانشاه: به سمت شمال غرب به طول ۱۹۲ کیلومتر از مسیر نورآباد.[۱۶۷]
  • خرم‌آباد - اهواز: به سمت جنوب به طول ۳۳۰ کیلومتر از مسیر اندیمشک.[۱۶۷]
  • خرم‌آباد - اصفهان: به سمت شرق و به طول ۳۷۰ کیلومتر از مسیر الیگودرز.[۱۶۷]
  • خرم‌آباد - تهران: به سمت شمال شرق به طول ۴۹۹ کیلومتر از مسیر بروجرد.[۱۶۷]

فاصلهٔ شهر خرم‌آباد با برخی از مناطق پر رفت‌وآمد:[۱۶۷]

شهر مقصد مسافت
کرمانشاه ۱۹۲ کیلومتر
اراک ۲۰۶ کیلومتر
اهواز ۳۳۰ کیلومتر
اصفهان ۳۷۰ کیلومتر
سنندج ۴۲۷ کیلومتر
تهران ۴۹۹ کیلومتر
رشت ۶۶۴ کیلومتر
شیراز ۸۵۵ کیلومتر
تبریز ۸۷۹ کیلومتر
مشهد ۱٬۳۳۹ کیلومتر
زاهدان ۱٬۵۶۰ کیلومتر
آزادراه خرم‌زال
نوشتار اصلی: آزادراه خرم‌زال

Freeway in Iran.pngRoad5.png

آزادراه 5
5 آزادراه
اطلاعات مسیر
طول: ۹۴۰ کیلومتر (۵۸۰ مایل)
۸۴ مایل (۱۳۵ کیلومتر)اراک-خرم‌آباد در حال ساخت
موقعیت
شهرستان‌ها: پردیس، تهران، ساوه، سلفچگان، اراک، شازند، بروجرد، خرم‌آباد، اندیمشک، شوش، اهواز، بندر امام خمینی
سیستم بزرگ‌راه
بزرگراه‌های ایران

آزادراه خرم‌زال که با نام آزادراه خرم‌آباد - پل زال نیز شناخته می‌شود و عملیات ساخت آن از سال ۱۳۸۴ آغاز شده بود در حد فاصل دو شهر خرم‌آباد و اندیمشک به طول ۱۰۴ کیلومتر قرار گرفته است. از جمله اهداف ساخت این آزادراه کاهش تصادفات، کاهش زمان سفر و همچنین صرفه جویی سالانه ۴۰۰ میلیارد ریال در مصرف سوخت، کاهش ۶۰ کیلومتری طول آزاد راه نسبت به مسیر قدیمی خرم‌آباد - پلدختر - اندیمشک، کاهش بار ترافیکی و افزایش سرعت مطمئن در این محور عنوان شده است.[۱۶۸]

خسارت به طبیعت

احداث این آزادراه دوهزار هکتار از عرصه‌های طبیعی استان لرستان را از بین برده است.[۱۶۹] آزادراه خرم زال از نقاط بکر و جنگل‌های بلوط جنوب لرستان عبور کرده است.

راه‌آهن[ویرایش]

خرم‌آباد هم اکنون به راه آهن سراسری متصل نیست.[۱۷۰][۱۷۱] پروژه اتصال این شهر به شبکه ریلی در سال ۱۳۹۰ و با اختصاص بودجه‌ای ۱۳٬۰۰۰ میلیارد ریالی با هدف احداث یک خط آهن از شهر دورود به شهر خرم‌آباد، و اندیمشک آغاز شد.[۱۷۲] فاصله خرم‌آباد تا دورود از طریق مسیر ریلی ۱۱۴ کیلومتر[۱۷۱] و سرعت حرکت قطار در این مسیر ۱۰۰ کیلومتر در ساعت خواهد بود.[۱۷۲] مراحل احداث این خط آهن به شش قطعه تقسیم شده که تا پایان نیمه نخست سال ۱۳۹۳ در حوزه شهرستان خرم‌آباد ۳۵ درصد پیشرفت فیزیکی داشته است.[۱۷۳] با احداث این خط آهن شهر خرم‌آباد به شبکه راه‌آهن جنوب متصل می‌شود.[۱۷۰]

فرودگاه[ویرایش]

نوشتار اصلی: فرودگاه خرم‌آباد

فرودگاه خرم‌آباد در جنوب این شهر واقع شده است.[۱۷۴] اولین هواپیما در سال ۱۳۰۴ در این فرودگاه به زمین نشست.[۱۷۵] پس از انقلاب ۱۳۵۷ هیچ‌گاه پروازهای منظمی در این فرودگاه صورت نگرفته و در برخی مواقع این فرودگاه به صورت کامل تعطیل شده است.[۱۷۶][۱۷۷][۱۷۸] خطوط هوایی فعال در فرودگاه خرم‌آباد، خط هوایی خرم‌آباد، فرودگاه مهرآباد و خط هوایی خرم‌آباد، فرودگاه بین‌المللی شهید هاشمی‌نژاد مشهد است.[۱۷۹]

پایانه مسافربری[ویرایش]

خرم‌آباد فاقد پایانه مسافربری برون استانی است و شرکت‌های مسافربری در بلوار شریعتی به صورت تعاونی و جداگانه به ارائه خدمات می‌پردازند و این امر باعث ایجاد ترافیک در ورودی شرق شهر خرم‌آباد به خصوص در بلوار شریعتی شده است. هرمز نصیری شهردار سابق خرم‌آباد در تیرماه سال ۱۳۹۱ اعلام کرد مبلغ ۷۰ میلیارد ریال وام برای ساخت یک پایانه مسافربری برون شهری درخواست شده و به زودی مراحل ساخت پایانه آغاز خواهد شد.
علیرضا صادقی معاونت عمرانی شهرداری خرم‌آباد در بهمن ۱۳۹۲ اظهار کرد پروژهٔ ساخت ترمینال برون استانی در حال حاضر در دست اجرا است و انتظار می‌رود در ۲ یا ۳ سال آینده، به طور کامل به بهره‌برداری برسد.[۱۸۰][۱۸۱]

تاکسی‌رانی[ویرایش]

شهر خرم‌آباد در سال ۱۳۹۳ دارای ۲٬۳۲۰ تاکسی و ۱٬۷۵۰ تاکسی موقت بوده است که از این تعداد ۵۰۰ تاکسی به دلیل فرسودگی نیاز به جایگزینی دارند.[۱۸۲] ناوگان تاکسی‌رانی خرم‌آباد با میانگین عمر ۷ سال یک ناوگان جوان است. تا پایان سال ۱۳۹۲، ۱۶ خط تاکسی در شهر خرم‌آباد فعال بوده است که طبق اعلام سازمان تاکسی‌رانی خرم‌آباد این تعداد به ۴۰ خط افزایش خواهد یافت.[۱۸۳] از مشکلات تاکسی‌رانی در خرم‌آباد می‌توان به پایین بودن نرخ کرایه تاکسی، فعالیت مسافربرهای شخصی و نبود محدودیت ترافیکی اشاره کرد.[۱۸۳]

آموزش[ویرایش]

نوشتار اصلی: فهرست مدرسه‌های خرم‌آباد

دانشگاه آزاد اسلامی واحد خرم‌آباد

دانشکده فنی و مهندسی
دانشکده ادبیات و علوم انسانی

خرم‌آباد از نظر آموزش و پرورش به دو ناحیه تقسیم می‌شود. ناحیه یکم بخش‌های شمالی و مرکزی شهر را شامل می‌شود[۱۸۴] و ناحیه دوم شامل بخش جنوبی شهر می‌شود.[۱۸۵]

حوزه علمیه[ویرایش]

نوشتار اصلی: حوزه علمیه کمالیه

حوزه علمیه خرم‌آباد در سال ۱۳۲۸ و با حضور سید حسین طباطبایی بروجردی و روح‌الله کمالوند تاسیس شد. این حوزه علمیه به دلیل آنکه روح‌الله کمالوند از روحانیون سرشناس خرم‌آباد در راه‌اندازی آن نقش پررنگی داشت به نام حوزه علمیه کمالیه نام‌گذاری شد.[۱۸۶]

مراکز آموزش عالی[ویرایش]

خرم‌آباد دارای ۶ مرکز آموزش عالی است، دانشگاه علوم پزشکی لرستان[۱۸۷] وابسته به وزارت بهداشت و نیز دانشگاه لرستان وابسته به وزرات علوم، دو دانشگاه فعال دولتی در استان لرستان هستند که هر دو در شهر خرم‌آباد قرار گرفته‌اند.دانشگاه آزاد اسلامی واحد خرم‌آباد[۱۸۸] و دانشکده سما[۱۸۹] نیز به عنوان دو دانشگاه غیر دولتی در خرم‌آباد فعال هستند. از جمله سایر مراکز آموزش عالی شهر خرم‌آباد می‌توان به دانشگاه پیام نور[۱۹۰] و چندین مرکز آموزش علمی کاربردی وابسته به دانشگاه جامع علمی کاربردی واحد لرستان اشاره کرد.

نوع دانشگاه نام وب‌گاه رسمی توضیحات
دولتی دانشگاه علوم پزشکی وب‌گاه رسمی هم‌اکنون تعداد ۲۴۸۸ نفر دانشجو در ۲۴ رشته مقطع تحصیلی در این دانشگاه مشغول به تحصیل هستند.
دانشگاه لرستان وب‌گاه رسمی قدیمی‌ترین دانشگاه در استان لرستان است. در سال ۱۳۵۶ تاسیس شده است.
دارای دانشکده‌های اقتصاد، علوم پایه، مهندسی، ادبیات و علوم انسانی و کشاورزی می‌باشد.
آزاد آزاد اسلامی خرم‌آباد وب‌گاه رسمی دارای ۶ دانشکده شامل دانشکده فنی و مهندسی، تحصیلات تکمیلی، علوم پایه، کشاورزی، علوم سیاسی، علوم انسانی و حقوق است.
دانشکده سما وب‌گاه رسمی هم‌اکنون حدود سه هزار دانشجو در ۱۰ رشته مشغول به تحصیل در این دانشکده می‌باشند.
غیره دانشگاه پیام نور وب‌گاه رسمی در سال ۱۳۶۷ خورشیدی تأسیس شده‌است.

رسانه‌ها[ویرایش]

سیما[ویرایش]

ساختمان صدا و سیمای لرستان، شمال شهر
نوشتار اصلی: شبکه افلاک

شبکه افلاک که با نام شبکه استانی سیمای مرکز لرستان نیز شناخته می‌شود. شبکه تلویزیونی استانی متعلق به سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران است که ویژه مردم استان لرستان برنامه پخش می‌کند. تلویزیون از سال ۱۳۵۱ با نصب چند ایستگاه فرستنده تلویزیونی در خرم‌آباد بخشی از شهرستان‌های لرستان تحت پوشش قرار گرفت. برنامه‌های این مرکز پیش از ایجاد شبکه استانی از سال ۱۳۶۷ با افتتاح تلویزیونی محلی استان فعالیت خود را به طور منسجم در مر کز آغاز نمود.[۱۹۱]

صدا[ویرایش]

نوشتار اصلی: رادیو لرستان

رادیو لرستان در سال ۱۳۳۷ آغاز به کار کرد. در آن زمان نیروی ارتش و لشکرمستقر در خرم‌آباد به وسیله بی سیم، هفته‌ای یک روز به مدت شصت دقیقه برنامه‌های مختلفی پخش می‌کرد. در سال ۱۳۵۱ یک فرستنده یک کیلوواتی با پخش روزانه ۹ ساعت برنامه در خرم‌آباد آغاز به کار کرد که از این مدت ۸ ساعت به تقویت شبکه سراسری رادیو و یک ساعت نیز اختصاص به پخش اخبار و ترانه داشت. در سال ۱۳۵۲ در یکمین سالگرد تاسیس رادیو مرکز لرستان ساعات کار این مرکز به ۱۰ ساعت رسید که از این ده ساعت دو ساعت تولید محلی و بقیه آن تقویت شبکه بوده‌است.[۱۹۱]

نشریه‌ها[ویرایش]

پیشینه چاپ نشریات در خرم‌آباد به سال ۱۳۲۱ باز می‌گردد.[۱۹۲] نخستین نشریه مستقل چاپ شده در خرم‌آباد پاداش نام داشت که در فروردین سال ۱۳۲۲ به چاپ رسید.[۱۹۳] پس از پاداش در خرداد همان سال نشریه اتحاد در این شهر منتشر شد.[۱۹۴] پیش از دو نشریه مستقل یادشده نشریه میهن پرستان در سال ۱۳۲۱ در خرم‌آباد به چاپ می‌رسید، این نشریه به حزب میهن پرستان وابسته بود.[۱۹۲]
هم‌اکنون روزنامه جام‌جم لرستان و هفته‌نامه همشهری لرستان دو نشریه وابسته به روزنامه‌های جام‌جم و همشهری هستند که در خرم‌آباد به چاپ می‌رسند. از نشریات محلی چاپ شده در خرم‌آباد می‌توان به هفته‌نامه‌های بامداد، صدای ملت، فخر لرستان، افلاک لرستان، سیمره و دوهفته‌نامه رسالت دانشجو اشاره کرد.[۱۹۵]

ورزش[ویرایش]

شهر خرم‌آباد دارای یک تیم فوتبال حرفه‌ای به نام باشگاه فوتبال کوثر لرستان است که در لیگ آزادگان است.[۱۹۶] همچنین تیم‌های فوتبال خیبر[۱۹۷] و داتیس نیز در لیگ‌های پایین‌تر فوتبال ایران حضور دارند.

اماکن ورزشی این شهر عبارتند از:

مسابقات جهانی کشتی پهلوانی[ویرایش]

نوشتار اصلی: مسابقات جهانی کشتی پهلوانی

نخستین دوره مسابقات جهانی کشتی پهلوانی با حضور ۳۷ کشتی‌گیر از ۲۴ کشور در سبک کشتی پهلوانی در روزهای ۳۱ اکتبر و ۱ نوامبر ۲۰۱۳ در سالن چاغروند شهر خرم‌آباد برگزار شد. این دوره از رقابت‌ها به نام غلامرضا تختی نام‌گذاری شده بود.[۲۰۰][۲۰۱]

شهرهای خواهرخوانده[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ قاسمی، تاریخ خرم‌آباد، ۲۱۱.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰ استان لرستان». وب‌گاه مرکز آمار ایران، ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ «اطلاعات جغرافیای خرم‌آباد». واحد آمار و اطلاعات اداره کل هواشناسی استان چهارمحال و بختیاری. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۵ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ اوت ۲۰۱۴. 
  4. «وضعیت هوای خرم‌آباد». سازمان هواشناسی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۱ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ فروردین ۱۳۹۱. 
  5. «پیش شماره شهرستان‌های استان لرستان»(فارسی)‎. وب‌گاه مخابرات استان لرستان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۱ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۱۱ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  6. «مشخصات شهردار خرم‌آباد»(فارسی)‎. وب‌گاه شهرداری خرم‌آباد. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ مه ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۰ مه ۲۰۱۴. 
  7. «لیست شماره پلاک‌های خودرو در استان‌های مختلف کشور»(فارسی)‎. وب‌گاه خودروهای داخل. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳۰ اوت ۲۰۱۴. 
  8. «خایدالو»(فارسی)‎. وب‌گاه لغتنامه دهخدا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ نشریه فردوسی. «تاریخ تمدن ایلام!! حلقهٔ گم شده تمدن خاورمیانه (۱)». پایگاه مجلات تخصصی نور. بازبینی‌شده در ۳ اکتبر ۲۰۱۴. 
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ «عیلام»(فارسی)‎. لغتنامه دهخدا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۴ اکتبر ۲۰۱۴. 
  11. «خرم‌آباد، یادگاری از شکوه عیلام»(فارسی)‎. خبرگزاری میراث فرهنگی، ۲۱ اردیبهشت ۱۳۸۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۴ اکتبر ۲۰۱۴. 
  12. «بازتاب نقش جغرافیائی، زیست محیطی و اقتصادی در تحولات در تحولات جنوب باختری ایران، صفحه ۳۶». مجله اثر. بازبینی‌شده در ۱۸ نوامبر ۲۰۱۴. 
  13. «ELAM i. The history of Elam»(انگلیسی)‎. دانشنامه ایرانیکا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۴ اکتبر ۲۰۱۴. 
  14. «شاپورخواست»(فارسی)‎. لغتنامه دهخدا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۴ اکتبر ۲۰۱۴. 
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ ۱۵٫۲ «پرده از راز شهر ساسانی شاپورخواست برداشته می‌شود». خبرگزاری میراث فرهنگی، ۲۳ فروردین ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ اکتبر ۲۰۱۴. 
  16. «آشنایی با مناره آجری خرم‌آباد - لرستان». وب‌گاه همشهری آنلاین، ۱۲ فروردین ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ اکتبر ۲۰۱۴. 
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ «خرم‌آباد»(فارسی)‎. لغتنامه دهخدا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۸ اوت ۲۰۱۴. 
  18. «فلک الافلاک، شاهکار معماری»(فارسی)‎. جام‌جم آنلاین، ۰۶ فروردین ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۹ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۹ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  19. «قلعه فلک‌الافلاک، سپهری بر فراز آسمان خرم‌آباد»(فارسی)‎. خبرگزاری مهر. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۹ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۹ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  20. «پادشاهی شاپور ذوالاکتاف»(فارسی)‎. نوسخن. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۸ اوت ۲۰۱۴. 
  21. خودگو، ق‍ل‍ع‍ه ف‍ل‍ک‌الاف‍لاک، ۲۰.
  22. ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ «پیشینه تاریخی شهر»(فارسی)‎. وب‌گاه شهرداری خرم‌آباد. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  23. روح‌الله بهرامی. «دولت آل خورشید و خلافت عباسی بررسی مناسبات سیاسی اتابکان لر کوچک با دربار خلافت عباسی». مجله پژوهش‌های تاریخی، پاییز ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۴. 
  24. مصاحب، دائرةالمعارف فارسی ۲، ۲۴۹۲.
  25. «لرستان در دوره اتابکان لر کوچک»(فارسی)‎. وب‌گاه حوزه هنری استان لرستان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  26. ساماندهی و احیای پل گپ (صفوی) خرم‌آباد. روزنامه جام جم، ۶ شهریور ۱۳۸۹. ۱۵. 
  27. «ساماندهی و احیای پل گپ (صفوی) خرم‌آباد»(فارسی)‎. جام جم آنلاین، ۱۱ اکتبر ۲۰۱۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  28. «معرفی جاذبه تاریخی-فرهنگی (بخش مساجد)»(فارسی)‎. وب‌گاه میراث فرهنگی، ۰۶ شهریور ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  29. ۲۹٫۰ ۲۹٫۱ محمدرضا جایدری. «خرم‌آباد در عصر قاجار، بخش ۱»(فارسی)‎. وب‌گاه سیمره، ۲۲ آبان ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  30. ۳۰٫۰ ۳۰٫۱ ۳۰٫۲ محمدرضا جایدری. «خرم‌آباد در عصر قاجار، بخش ۲»(فارسی)‎. وب‌گاه سیمره، ۲۲ آبان ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  31. ۳۱٫۰ ۳۱٫۱ عباس بزرگمهر. «سفرنامه راولینسون»(فارسی)‎. انسان‌شناسی و فرهنگ، ۱۵ اسفند ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۴ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  32. ۳۲٫۰ ۳۲٫۱ قاسمی، خاطرات زندانیان فلک‌الافلاک، ۸.
  33. قاسمی، خرم‌آباد شناسی، ۷۴.
  34. «میرملاث، اولین بلدیه خرم‌آباد»(فارسی)‎. وب‌گاه آفتاب، ۸ اسفند ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  35. ۳۵٫۰ ۳۵٫۱ ۳۵٫۲ ستوده، شورش لرستان، ۱۱۰.
  36. قاسمی، خرم‌آباد شناسی، ۲۰.
  37. قاسمی، خرم‌آباد شناسی، ۲۴.
  38. قاسمی، خرم‌آباد شناسی، ۲۵.
  39. قاسمی، خرم‌آباد شناسی، ۲۶.
  40. ۴۰٫۰ ۴۰٫۱ «سال شمار ۸ سال جنگ تحمیلی از سال ۱۳۵۹ تا سال ۱۳۶۷»(فارسی)‎. وب‌گاه بسیج دانشگاه شهید بهشتی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۵ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  41. ۴۱٫۰ ۴۱٫۱ اصغر فتاحی. «تاریخچه حملات هوایی و تجاوز رژیم بعث به مناطق مسکونی ایران/۴۷۷۰ پرواز سیاه بر شهرهای سپید»(فارسی)‎. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۵ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  42. «لرستان، فراموش خانه بزرگان/نسیم امید در دیار لرستان خواهد وزید؟»(فارسی)‎. سفیر افلاک. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۵ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  43. سیاوش اردلان. «دادگاه خرم‌آباد به ناآرامیهای سال گذشته دانشجویان رسیدگی کرد»(فارسی)‎. وب‌گاه رادیو فردا، ۲۵ اسفند ۱۳۷۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۵ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ اوت ۲۰۱۴. 
  44. ۴۴٫۰ ۴۴٫۱ «بازخوانی فتنه کوی دانشگاه و غائله خرم‌آباد»(فارسی)‎. رجانیوز. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۵ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ اوت ۲۰۱۴. 
  45. «پیش به سوی طبیعت بهشت وار لرستان/ تورهای رایگان برقرار شد»(فارسی)‎. خبرگزاری مهر، ۳ فروردین ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۸ اوت ۲۰۱۴. 
  46. «KhorramAbad, Iran»(انگلیسی)‎. Climate, Global Warming, and Daylight Charts and Data. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۸ اوت ۲۰۱۴. 
  47. امیراحمدیان، بهرام. «تقسیمات کشوری». در دانشنامه جهان اسلام. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۸ جولای ۲۰۱۲. 
  48. «نوژیان، آبشاری مرتفع در دل جنگل‌های بلوط لرستان»(فارسی)‎. وب‌گاه روزنامه مردم سالاری. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۸ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۱۸ اکتبر ۲۰۱۴. 
  49. «احتمال بروز آتش‌سوزی در ۴۰۰ هزار هکتار از مراتع جنگلی خرم‌آباد»(فارسی)‎. خبرگزاری فارس، ۳ فروردین ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۸ اوت ۲۰۱۴. 
  50. «۱٫۲ میلیون هکتار از جنگل‌های زاگرس به لرستان اختصاص دارد»(فارسی)‎. خبرگزاری برنا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۸ ژوییه ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۸ ژوییه ۲۰۱۴. 
  51. «نابودی ۵۶۱ هزار هکتار از جنگل‌های بلوط لرستان»(فارسی)‎. موسسه فرهنگی مطبوعاتی جام جم. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۸ ژوییه ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۸ ژوییه ۲۰۱۴. 
  52. «مرثیه‌ای بر رودخانه خاموش خرم‌آباد. بازی کودکان در ازدحام زباله!»(فارسی)‎. خبرگزاری مهر، ۲۱ تیر ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  53. محمود کوماس جودکی. «همکاری یونسکو در ۱۴ معصوم خرم‌آباد یک دروغ بزرگ است»(فارسی)‎. خبرگزاری فارس، ۲۶ تیر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  54. «تغییرات جمعیت شهر خرم‌آباد»(فارسی)‎. پرتال علوم انسانی و اسلامی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۸ اوت ۲۰۱۴. 
  55. «Weather Information for khoramabad»(انگلیسی)‎. world weather information service. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  56. نازنین مهدوی. «حرکت‌های رو به جلوی فرهنگی در خرم‌آباد»(فارسی)‎. پایگاه خبری یافته، ۲۷ خرداد ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۴ اکتبر ۲۰۱۴. 
  57. ۵۷٫۰ ۵۷٫۱ ۵۷٫۲ ۵۷٫۳ ۵۷٫۴ مجتبی قدیری معصوم. «روند تحولات جمعیت و آینده نگری آن در شهر خرم‌آباد»(فارسی)‎. پرتال علوم انسانی و اسلامی، ۵ مرداد ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۹ آوریل ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۱۹ آوریل ۲۰۱۴. 
  58. «هرم سنی-جنسی جمعیت شهر خرم‌آباد». استانداری لرستان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۱ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۴. 
  59. «FEYLĪ»(انگلیسی)‎. دانشنامه ایرانیکا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۸ اوت ۲۰۱۴. 
  60. ۶۰٫۰ ۶۰٫۱ «AŠĀYER»(انگلیسی)‎. دانشنامه ایرانیکا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  61. طه نعمت. «مظلومیة الکورد الفیلیین عبر التاریخ ومحنة الانتماء الوطنی والقومی»(عربی)‎. وب‌گاه فیلی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۸ اوت ۲۰۱۴. 
  62. «لرفیلی»(فارسی)‎. لغتنامه دهخدا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۸ اوت ۲۰۱۴. 
  63. قایم مقامی، جهانگیر. جغرافیای بلاد و نواحی، عشایر خوزستان (قبائل سگوند). ج. ۷. ماهنامه یادگار، اسفند ۱۳۲۳. ۱۸-۲۴. بازبینی‌شده در ۲۶ آوریل ۲۰۱۴. 
  64. ۶۴٫۰ ۶۴٫۱ ۶۴٫۲ راولینسون، هنری لرزیک. سفرنامه راولینسون: گذر از زهاب به خوزستان. ترجمهٔ سکندر امان‌اللهی بهاروند. تهران: ترجم، ۱۳۶۲. ۱۵۲. 
  65. «باجلان»(فارسی)‎. لغتنامه دهخدا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. 
  66. «بیرانوند»(فارسی)‎. لغتنامه دهخدا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. 
  67. ۶۷٫۰ ۶۷٫۱ ۶۷٫۲ «Luri, Northern»(انگلیسی)‎. Ethnologue, Languages Of the World. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. 
  68. Erik John Anonby. «Update On Luri:How Many Languges?»(انگلیسی)‎. JSTOR: Journal of Royal Asiatic Society, Third Series, Vol. 13, No. 2, PP. 171-197. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۸ اوت ۲۰۱۴. 
  69. ۶۹٫۰ ۶۹٫۱ «LORI LANGUAGE ii. Sociolinguistic Status of Lori Languges?»(انگلیسی)‎. دانشنامه ایرانیکا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۸ اوت ۲۰۱۴. 
  70. ۷۰٫۰ ۷۰٫۱ ۷۰٫۲ ایرج کاظمی. «یهودیان خرم‌آباد»(فارسی)‎. انجمن کلیمیان تهران، مرداد ۱۳۸۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  71. «نگرانی از رشد ادیان و فرق مذهبی درنقاط مختلف کشور»(فارسی)‎. وب‌گاه جرس، ۲۷ مرداد ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  72. «اخراج استاد حقوق بشر خرم‌آباد به دلیل درویشی و وکالت دراویش گنابادی»(فارسی)‎. وب‌گاه جرس، ۱۷ فروردین ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  73. «نادان‌های نامقدس علیه دراویش»(فارسی)‎. وب‌گاه مجذوبان نور، ۵ آبان ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  74. «یادهای ماندگار خاطرات من و همسرم دکتر هوشنگ»(فارسی)‎. وب‌گاه آفتاب. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  75. روزنامه شرق. «سر طلایی، قیمت خود را نمی‌شکند»(فارسی)‎. بانک اطلاعات نشریات کشور، ۲۹ تیر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  76. «با ملی‌پوشان اعزامی به رقابت‌های جهانی والیبال»(فارسی)‎. جام‌جم آنلاین، ۰۱ مهر ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  77. «پسر عموی رئیس جمهور و بیژن کوشکی»(فارسی)‎. وب‎گاه استقلالی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  78. «مرتضی سپهوند مرد سال ورزش لرستان شد»(فارسی)‎. خبرگزاری فارس، ۲۳ اسفند ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  79. «تشییع پیکر ناصر میرزایی»(فارسی)‎. خبرگزاری مهر، ۷ شهریور ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  80. «لرستان، زادگاه پدر حقوق جزای ایران + عکس»(فارسی)‎. خبرگزاری یافته، ۰۷ آبان ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۴. 
  81. «ایستاده بر پله آخر (یادبودی برای اولین سالگرد درگذشت دکتر امیر خان سپه وند)»(فارسی)‎. مجله گواه، بهار و تابستان ۱۳۸۵. 
  82. «دکتر امیرخان سپهوند»(فارسی)‎. وب‌گاه موسسه حقوقی دادیاران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۴. 
  83. «ربیعا اسکینی»(فارسی)‎. وب‌گاه حق گستر، پایگاه تخصصی نشر مقالات حقوقی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۴. 
  84. «دکتر ربیعا اسکینی»(فارسی)‎. وب‌گاه موسسه حقوقی دادیاران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۴. 
  85. «زندگینامه: سید فرید قاسمی»(فارسی)‎. وب‌گاه همشهری آنلاین، ۸ اردیبهشت ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۴. 
  86. یونس شکرخواه. «به بهانه مطبوعات ایرانی»(فارسی)‎. وب‌گاه همشهری آنلاین، ۷ آذر ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۴. 
  87. پژمان موسوی. «نامش «سید فرید قاسمی» است»(فارسی)‎. روزنامه شرق، ۷ خرداد ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۴. 
  88. «ماشین سازی لرستان»(فارسی)‎. وب‌گاه شرکت توسعه سرمایه‌گذاری امیرمنصور آریا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  89. ۸۹٫۰ ۸۹٫۱ «کارخانه‌های مصادره شده از زبان مدیران انقلابی. کفش ملی ۱۱ هزار کارگر داشت»(فارسی)‎. ایران تجارت، ۱ دی ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  90. «کارخانه سیمان و نیروگاه خرم‌آباد، بودن یا نبودن». وب‌گاه روزنامه ابتکار، ۱۴اردیبهشت ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۳ ژوئن ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ‎۵ فروردین ۱۳۹۱. 
  91. «احداث کارخانه ۵۰۰ هزار تنی نورد در خرم‌آباد». وب‌گاه روزنامه جام جم، ۰۳ آذر ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۳ ژوئن ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ‎۵ فروردین ۱۳۹۱. 
  92. «راه‎اندازی خط ذوب‎آهن استان در سال‎جاری». ایسنا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۶ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۶ فروردین ۱۳۹۲. 
  93. ۹۳٫۰ ۹۳٫۱ «شرکت پتروشیمی لرستان (سهامی خاص)». وب‌گاه شرکت سهامی پتروشیمی باختر. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۵ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ اوت ۲۰۱۴. 
  94. «شهرک صنایع پایین دستی پتروشیمی در خرم‌آباد احداث خواهد شد». پایگاه اطلاع رسانی دولت، ۲۸ خرداد ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ ژوئن ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ‎۲۰ ژوئن ۲۰۱۴. 
  95. ۹۵٫۰ ۹۵٫۱ «بلاتکلیفی ۷ ساله نیروگاه خرم‌آباد/ استاندار لرستان: این پروژه طی ۱۵ روز باید تعیین تکلیف شود». خبرگزاری مهر، ۳ اردیبهشت ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  96. «فعالیت‌های اقتصادی بخش انرژی». وب‌گاه بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  97. «نیروگاه سیکل ترکیبی خرم‌آباد (B.O.O)». وب‌گاه شرکت فراب. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  98. «مرکز آمار آخرین میزان بیکاری را اعلام کرد/ لرستان رتبه نخست جمعیت بیکار را کسب کرد»(فارسی)‎. خبرآنلاین، ۲۲ تیر ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  99. «نرخ بیکاری به ۱۰/۴ درصد کاهش یافت/ لرستان رکورددار بیکاری»(فارسی)‎. خبرگزاری فارس، ۲۵ فروردین ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  100. «نرخ بیکاری سنین ۱۹ تا ۲۴ سال در لرستان ۳۵/۵ است»(فارسی)‎. وب‌گاه روزنامه مردم‌سالاری، ۲۲ تیر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  101. «آمار مقایسه‌ای نرخ بیکاری در ۵ سال اخیر». خبرگزاری مهر، ۳۱ مرداد ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۳ ژوئن ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۵ فروردین ۱۳۹۱. 
  102. «کارخانه پارسیلون خرم‌آباد موضوع حیثیتی استان لرستان است». خبرگزاری غیردولتی لرستان، ۱۸ مهر ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۳ ژوئن ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ‎۵ فروردین ۱۳۹۱. 
  103. «وقتی «پِرِس» لرستان برای همیشه پِرِس شد!». یافته نیوز، ۱۱ دی ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ‎۳ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  104. «تعطیلی دو کارخانه، بیکار شدن ۳۷۰ کارگر و پنج تجمع اعتراضی در طول یک هفته». خبرگزاری هرانا، ۱۸ آذر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ‎۳ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  105. «تاریخچه شهرداری»(فارسی)‎. وب‌گاه شهرداری خرم‌آباد. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  106. ۱۰۶٫۰ ۱۰۶٫۱ «بیمارستان شهید رحیمی خرم‌آباد افتتاح شد»(فارسی)‎. خبرگزاری مهر، ۴ خرداد ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ ژوئن ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۰ ژوئن ۲۰۱۴. 
  107. «بیمارستانهای دولتی استان‌ها (استان لرستان)»(فارسی)‎. بانک بیمارستان‌ها و مراکز درمانی مادر. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  108. «تاریخچه»(فارسی)‎. وب‌گاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی استان لرستان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. 
  109. «بیمارستان ۲۵۶ تختخوابی تامین اجتمایی خرم‌آباد»(فارسی)‎. وب‌گاه سازمان تامین اجتماعی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۸ اکتبر ۲۰۱۳. بازبینی‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. 
  110. ۱۱۰٫۰ ۱۱۰٫۱ ۱۱۰٫۲ «بیمارستانهای خصوصی استان‌ها (استان لرستان)»(فارسی)‎. بانک بیمارستان‌ها و مراکز درمانی مادر. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  111. «۱۴۰۰ تخت فعال در بیمارستان‌های لرستان وجود دارد»(فارسی)‎. خبرگزاری فارس، ۴ آبان ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. 
  112. «بیمارستان خیریه عسلی»(فارسی)‎. وب‌گاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی استان لرستان، ۴ آبان ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. 
  113. «بیمارستان شهید مدنی»(فارسی)‎. وب‌گاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی استان لرستان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. 
  114. «ضربان ضعیف بیمارستان قلب خرم‌آباد/ فضای ناکافی و بیمارانی که تجمیع می‌شوند»(فارسی)‎. خبرگزاری مهر، ۴ شهریور ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. 
  115. «درباره بیمارستان اعصاب و روان امام رضا»(فارسی)‎. وب‌گاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی استان لرستان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. 
  116. «تاریخچه سازمان»(فارسی)‎. وب‌گاه سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی شهر خرم‌آباد. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  117. «ترافیک، مشکل بزرگ خیابان‌های خرم‌آباد»(فارسی)‎. وب‌گاه روزنامه ابتکار، ۱۲ اردیبهشت ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۶ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۶ اوت ۲۰۱۴. 
  118. ۱۱۸٫۰ ۱۱۸٫۱ «گره ترافیک خرم‌آباد هر روز کورتر می‌شود»(فارسی)‎. وب‌گاه روزنامه همشهری، ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۶ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۶ اوت ۲۰۱۴. 
  119. «خیابانهای شهر خرم‌آباد به دوربینهای کنترل ترافیک مجهز می‌شوند»(فارسی)‎. خبرگزاری مهر، ۸ بهمن ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۶ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۶ اوت ۲۰۱۴. 
  120. «خرم‌آباد در فهرست ۲۰ شهر آلوده جهان قرار گرفت»(فارسی)‎. وب‌گاه رادیو فردا. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۲ مه ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۱۲ مه ۲۰۱۴. 
  121. «آمار سازمان جهانی بهداشت در مورد آلوده بودن خرم‌آباد واقعی نیست»(فارسی)‎. خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۱ مه ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۱ مه ۲۰۱۴. 
  122. ۱۲۲٫۰ ۱۲۲٫۱ ۱۲۲٫۲ ۱۲۲٫۳ «۷ درصد مساحت شهر خرم‌آباد، بافت فرسوده است»(فارسی)‎. خبرگزاری تسنیم، ۱۱ مرداد ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. 
  123. مصطفی عباس زﺍدگان. «طرح و ساماندهی سیمای بافت قدیمی شهر خرم‌آباد»(فارسی)‎. وب‌گاه پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۹ اردیبهشت ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. 
  124. ۱۲۴٫۰ ۱۲۴٫۱ ۱۲۴٫۲ «آرامستان، آرامش زمین‌های کشاورزی را گرفت»(فارسی)‎. وب‌گاه جوان آنلاین، ۱۲ مرداد ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. 
  125. «خیابان‌های قطعات انتهایی قبرستان صالحین خرم‌آباد آسفالت شد+ تصاویر»(فارسی)‎. پایگاه خبری یافته، ۰۹ خرداد ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. 
  126. «۶۵ درصد مزار شهدای لرستان ساماندهی شد/ نیاز ۵٬۲ میلیارد تومانی برای ساماندهی گلزار شهدا»(فارسی)‎. خبرگزاری مهر، ۶ مرداد ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. 
  127. «قبرستان خضر خرم‌آباد در سال ۱۳۵۲»(فارسی)‎. پایگاه خبری یافته، ۳۰ تیر ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. 
  128. ۱۲۸٫۰ ۱۲۸٫۱ «گورستان زیدابن‌علی خرم‌آباد سال ۱۲۷۹»(فارسی)‎. پایگاه خبری یافته، ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. 
  129. ۱۲۹٫۰ ۱۲۹٫۱ ۱۲۹٫۲ «شهرستان خرم‌آباد»(فارسی)‎. وب‌گاه آفتاب، ۴ مرداد ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  130. «درختان پارک صخره‌ای خرم‌آباد قطع شد، درختان رفتند تا باغ بماند!»(فارسی)‎. خبرگزاری مهر، ۲۸ آبان ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  131. «شهرستان خرم‌آباد (استان لرستان)». وب‌گاه آفتاب، ۴ مرداد ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۱ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۱۴ مهر ۱۳۸۹. 
  132. «پارک جنگلی شورآب با درختان انبوه بلوط و آب و هوای معتدل». خبرگزاری فارس، ۱۱ فروردین ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۱ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۱۸ اوت ۲۰۱۴. 
  133. «گل‌سنگ‌های مخمل‌کوه زیبا و دیدنی». خبرگزاری فارس، ۱۱ فروردین ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  134. «نماینده خرم‎آباد: پارک جنگلی مخمل‎کوه به یک منطقه گردشگری تبدیل شود». ایسنا، ۲۷ مرداد ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  135. ناصر غلامرضایی. «ده سال تلاش: تاریخچه سینمای آزاد در ایران»(فارسی)‎. وب‌گاه پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، بهار و تابستان ۱۳۷۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  136. «سینما استقلال»(فارسی)‎. وب‌گاه سینما سوره. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  137. «سینما استقلال خرم‌آباد بازگشایی شد»(فارسی)‎. خبرگزاری مهر، ۱۷ اردیبهشت ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  138. عاقلی، باقر. روز شمار تاریخ ایران (تهران: گفتار)، ۱۳۷۲، ۲. 
  139. ۱۳۹٫۰ ۱۳۹٫۱ قاسمی، خرم‌آباد شناسی، ۳۸.
  140. قاسمی، خرم‌آباد شناسی، ۳۹.
  141. «واکاوی مشکلات کتابخانه مرکزی خرم‌آباد»(فارسی)‎. وب‌گاه واحد مرکزی خبر، ۲۴ اسفند ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  142. «کار مشترک انجمن دانش‌آموختگان و شهر کتاب: برگزاری کارگاه کتاب‌خوانی در خرم‌آباد»(قارسی)‎. خبرگزاری یافته، ۱۷ مرداد ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  143. «معرفی کتابخانه عمومی استاد شهید مطهری»(فارسی)‎. پایگاه اطلاع رسانی کتابخانه‌های ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  144. «معرفی کتابخانه عمومی حضرت مهدی»(فارسی)‎. پایگاه اطلاع رسانی کتابخانه‌های ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  145. «معرفی کتابخانه عمومی غدیر»(فارسی)‎. پایگاه اطلاع رسانی کتابخانه‌های ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  146. «معرفی کتابخانه عمومی هفده شهریور»(فارسی)‎. پایگاه اطلاع رسانی کتابخانه‌های ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  147. «درباره ما». وب‌گاه رصدخانه کاسین. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۱ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲ نوامبر ۲۰۱۳. 
  148. «هتل و رصدخانه کاسین در محل بام خرم‌آباد افتتاح می‌شود». خبرگزاری فارس. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  149. «رصدخانه خرم‌آباد بهره‌برداری شد». وب‌گاه خبرفارسی، ۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۱ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲ نوامبر ۲۰۱۳. 
  150. ۱۵۰٫۰ ۱۵۰٫۱ «گل مالی آیین ویژه مردم خرم‌آباد در روز عاشورا»(قارسی)‎. خبرگزاری جمهوری اسلامی، ۱۳ آذر ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  151. «آیین​های سنتی عزاداری در ایران»(قارسی)‎. جام جم، ۶ آذر ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  152. «خرم‌آباد از سازمان ملل آدرس جهانی می‌گیرد»(فارسی)‎. خبرگزاری مهر، ۲۶ مرداد ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  153. «خرم‌آباد از سازمان ملل آدرس جهانی می‌گیرد»(فارسی)‎. جام جم آنلاین، ۲۵ مرداد ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  154. «تهیه طرح مطالعاتی گردشگری خرم‌آباد توسط دانشگاه وین»(فارسی)‎. جام جم آنلاین، ۰۷ مهر ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  155. «فلک الافلاک، شاهکار معماری»(فارسی)‎. جام‌جم آنلاین، ۰۶ فروردین ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  156. ۱۵۶٫۰ ۱۵۶٫۱ ۱۵۶٫۲ «قلعه فلک‌الافلاک، شکوه و صلابت تاریخ»(فارسی)‎. آفتاب، ۲۵ بهمن ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  157. ۱۵۷٫۰ ۱۵۷٫۱ محمد ملاحسینی. «آشنایی با موزه قلعه فلک‌الافلاک»(فارسی)‎. همشهری آنلاین، ۳۰ فروردین ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۵ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۵ اوت ۲۰۱۴. 
  158. «پل ساسانیان فرو ریخت»(فارسی)‎. روزنامه همشهری، ۴ آبان ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  159. ۱۵۹٫۰ ۱۵۹٫۱ «آشنایی با موزه قلعه فلک الافلاک، لرستان»(قارسی)‎. همشهری آنلاین، ۳۰ فروردین ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۸ اوت ۲۰۱۴. 
  160. «لیست موزه‌های استان لرستان»(فارسی)‎. اداره کل میراث فرهنگی و صنایع گردشگری استان لرستان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۸ مه ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۸ مه ۲۰۱۴. 
  161. «اقامت در خرم‌آباد»(فارسی)‎. وب‌گاه شرکت نمایشگاه‌های بین‌المللی لرستان، ۱۵ شهریور ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  162. «هتل‌ها و مراکز اقامتی و گردشگری لرستان»(فارسی)‎. پایگاه خبری یافته، ۴ شهریور ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  163. «لیست هتل‌های ایران»(فارسی)‎. سایت هتلداری ایران. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  164. «در پخت نان باید تنوع ایجاد شود»(فارسی)‎. خبرگزاری فارس، ۱۷ شهریور ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  165. «خسارت ریزگردها به زنبورداران لرستانی، سوغات لرستان از عیار افتاد!»(فارسی)‎. خبرگزاری مهر، ۴ شهریور ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  166. «سوغات»(فارسی)‎. وب‌گاه سازمان میراث فرهنگی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  167. ۱۶۷٫۰ ۱۶۷٫۱ ۱۶۷٫۲ ۱۶۷٫۳ ۱۶۷٫۴ «مسافت بین شهرهای ایران»(فارسی)‎. اتحادیه شرکت‌های مسافبری کشور. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  168. «آزاد راه خرم‌آباد-پل زال افتتاح شد»(فارسی)‎. جام جم آنلاین، ۱۱ آبان ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  169. «خسارات آزاد راه «خرم زال» به طبیعت لرستان باید جبران شود»(فارسی)‎. خبرگزاری مهر، ۱۴ آبان ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  170. ۱۷۰٫۰ ۱۷۰٫۱ «بخش خصوصی باید بدون مشارکت دولت آزادراه بسازد/ اتصال خرم‌آباد به راه‌آهن جنوب»(فارسی)‎. خبرگزاری مهر، ۲۳ اسفند ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۴. 
  171. ۱۷۱٫۰ ۱۷۱٫۱ «عملیات اجرایی راه آهن دورود - خرم‌آباد با روندی مطلوب و منطقی درحال انجام است»(فارسی)‎. خبرگزاری ایرنا، ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۴. 
  172. ۱۷۲٫۰ ۱۷۲٫۱ «سرمایه‌گذاری ۱۳۰۰ میلیارد تومانی در راه آهن دورود - خرم‌آباد - اندیمشک»(فارسی)‎. خبرگزاری مهر، ۱۸ مهر ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  173. «پروژه راه آهن دورود ـ خرم‌آباد به اندیمشک 14 تونل به طول ۱۲کیلومتر دارد»(فارسی)‎. خبرگزاری فارس، ۵ مهر ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۴. 
  174. «world aero data: Khorramabad»(انگلیسی)‎. world aero data. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  175. قاسمی، خرم‌آباد شناسی، ۱۴.
  176. «پروازهای شنبه هواپیمایی شرکت فارس قشم در فرودگاه خرم‌آباد لغو شد»(فارسی)‎. خبرگزاری جمهوری اسلامی، ۲۹ بهمن ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  177. «پرواز صبح چهارشنبه فرودگاه خرم‌آباد لغو شد»(فارسی)‎. خبرگزاری جمهوری اسلامی، ۲۹ بهمن ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  178. «فرودگاه خرم‌آباد هر روز بدتر از دیروز»(فارسی)‎. وب‌گاه فردانیوز، ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  179. «برنامه ۲۴ پرواز فرودگاه خرم‌آباد (۱۳ تا ۱۹ اردیبهشت ۹۳)+ پروازهای مشهد»(فارسی)‎. خبرگزاری یافته، ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  180. «بهره‌برداری از پایانه مسافربری برون‌استانی خرم‌آباد تا ۲ سال آینده»(قارسی)‎. خبرگزاری تسنیم، ۱۰ بهمن ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  181. «احداث ترمینال خرم‌آباد قطعی شد، شهردار: وضعیت کنونی در شأن مردم نیست»(فارسی)‎. خبرگزاری مهر، ۲۲ تیر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲ اوت ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲ اوت ۲۰۱۲. 
  182. «یکی از معضلات حمل‌ونقل عمومی خرم‌آباد مسافربرهای شخصی هستند»(فارسی)‎. خبرگزاری فارس، ۱ خرداد ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۶ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۶ اوت ۲۰۱۴. 
  183. ۱۸۳٫۰ ۱۸۳٫۱ «فعالیت ۲۴۰۰ تاکسی در خرم‌آباد/ ضرورت برخورد با مسافربرهای شخصی»(فارسی)‎. خبرگزاری مهر، ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۶ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۶ اوت ۲۰۱۴. 
  184. «خرم‌آباد، ناحیه ۱»(فارسی)‎. وب‌گاه سازمان آموزش و پرورش استان لرستان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  185. «خرم‌آباد، ناحیه ۲»(فارسی)‎. وب‌گاه سازمان آموزش و پرورش استان لرستان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  186. «نگاهی به پیشینه تاریخی حوزه علمیه کمالیه خرم‌آباد»(فارسی)‎. خبرگزاری قرآنی ایران، ۱۷ اردیبهشت ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  187. «درباره دانشگاه»(فارسی)‎. وب‌گاه دانشگاه علوم پزشکی لرستان. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  188. «آشنایی با دانشگاه آزاد اسلامی خرم‌آباد». وب‌گاه دانشگاه آزاد خرم‌آباد. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  189. «معرفی مرکز»(فارسی)‎. وب‌گاه دانشکده سما. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  190. «درباره دانشگاه»(فارسی)‎. وب‌گاه دانشگاه پیام نور خرم‌آباد. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  191. ۱۹۱٫۰ ۱۹۱٫۱ «تاریخچه صدا و سیمای مرکز لرستان»(فارسی)‎. وب‌گاه صدا و سیمای مرکز لرستان، ۲۳ شهریور ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  192. ۱۹۲٫۰ ۱۹۲٫۱ قاسمی، پیشینه ارتباطات و تاریخ مطبوعات خرم‌آباد، ۸۹۷.
  193. قاسمی، پیشینه ارتباطات و تاریخ مطبوعات خرم‌آباد، ۳۲۷.
  194. قاسمی، پیشینه ارتباطات و تاریخ مطبوعات خرم‌آباد، ۳۲۸.
  195. «لیست نشریات استان لرستان»(فارسی)‎. وب‌گاه رسانه‌های تبلیغاتی دابی. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  196. «طلسم ناکامی‌های کوثر خرم‌آباد با پیروزی برابر بهزیستی همدان شکسته شد»(فارسی)‎. خبرگزاری جمهوری اسلامی، ۲۰ دی ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  197. سیداحمد موسوی. «کام فوتبال خرم‌آباد همچنان تلخ است!»(فارسی)‎. پیاگاه خبری یافته، ۲۷ خرداد ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  198. «ورزشگاه تختی خرم‌آباد بازسازی می‌شود»(فارسی)‎. خبرگزاری ایسنا، ۲۰ شهریور ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 
  199. «آغاز مسابقات قهرمانی تیراندازی با کمان بانوان کشور در خرم‌آباد»(فارسی)‎. خبرگزاری ایسنا، ۱۷ شهریور ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  200. «مسابقات جهانی کشتی پهلوانی در خرم‌آباد آغاز شد»(قارسی)‎. خبرگزاری فارس، ۹ آبان ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۸ اوت ۲۰۱۴. 
  201. «رقابت‌های دومین روز مسابقات جهانی کشتی پهلوانی در خرم‌آباد آغاز شد»(قارسی)‎. خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران-استان لرستان، ۱۰ آبان ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. بازبینی‌شده در ۸ اوت ۲۰۱۴. 
  202. «لرستان با یاماگاتای ژاپن خواهرخوانده شدند»(فارسی)‎. بانک اطلاعات نشریات کشور، ۴ اردیبهشت ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. 

منابع[ویرایش]

  • قاسمی، سیدفرید. خرم‌آباد شناسی. چاپ اول. خرم‌آباد: افلاک، ۱۳۷۸. شابک ‎۹۶۴-۶۴۳۱-۲۸-۳. 
  • خودگو، سعادت. ق‍ل‍ع‍ه ف‍ل‍ک‌الاف‍لاک: دژ ش‍اپ‍ورخ‍واس‍ت. چاپ اول. خرم‌آباد: افلاک، ۱۳۸۳. شابک ‎۹۶۴-۸۱۲۰-۰۱-۳. 
  • مصاحب، غلامحسین. دائرةالمعارف فارسی ۲. چاپ اول. تهران: امیرکبیر، ۱۳۸۸. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۳۰۳-۰۱۳-۱. 
  • قاسمی، سیدفرید. خاطرات زندانیان فلک‌الافلاک. چاپ اول. خرم‌آباد: پیغام، ۱۳۷۵. شابک ‎۹۶۴-۷۵۱۴-۲۲-۰. 
  • قاسمی، سیدفرید. تاریخ خرم‌آباد. چاپ اول. خرم‌آباد: افلاک، ۱۳۷۵. شابک ‎۹۷۸-۶۰۰-۲۲۰-۰۴۰-۲. 
  • ستوده، سیدیدالله. شورش لرستان. چاپ اول. خرم‌آباد: شاپورخواست، ۱۳۹۱. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۲۷۰۷-۷۵-۱. 
  • قاسمی، سیدفرید. پیشینه ارتباطات و تاریخ مطبوعات خرم‌آباد. چاپ اول. خرم‌آباد: سیفا، ۱۳۸۷. شابک ‎۹۷۸-۶۰۰-۵۰۵۵-۲۱-۴. 

پیوند به بیرون[ویرایش]

در پروژه‌های خواهر می‌توانید در مورد خرم‌آباد اطلاعات بیشتری بیابید.


Search Wiktionary در میان واژه‌ها از ویکی‌واژه
Search Wikiquote در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
Search Commons در میان تصویرها و رسانه‌ها از ویکی‌انبار
Search Wikinews در میان خبرها از ویکی‌خبر
Search Wikivoyage در میان سفرنامه‌ها از ویکی‌سفر