خرم‌آباد

با شهرستان خرم‌آباد اشتباه نشود.

برای دیگر کاربردها، خرم‌آباد (ابهام‌زدایی) را ببینید.

خرم‌آباد خُورمُووه
خرم‌آباد °۴۸٫۵۰شرقی °۳۳٫۴۰شمالی / ۴۸٫۵۰;۳۳٫۴۰ توضیح نگاره‌ها: بالا راست: مناره آجری بالا وسط: درخت بلوط بالا چپ: سنگ‌نبشته وسط: فلک‌الافلاک پایین راست: آرامگاه باباطاهر پایین وسط: میدان گپ در زمان جنگ جهانی دوم پایین چپ: پل شاپوری
اطلاعات کلی
کشور	ایران
استان	لرستان
شهرستان	خرم‌آباد
بخش	مرکزی
نام(های) قدیمی	خایدالو - شاپورخواست
سال شهرشدن	دوره عیلامیان
مردم
جمعیت	۳۲۸٬۵۴۴
زبان‌ گفتاری	فارسی گویش لری و لکی
مذهب	شیعه
جغرافیای طبیعی
مساحت	۶۲۳۳
ارتفاع از سطح دریا	۱۱۴۷٬۸
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه	۱۷٬۲
میانگین بارش سالانه	۵۲۵٬۶
اطلاعات شهری
شهردار	محمد حسین‌پور
ره‌آورد	نان ساجی، صنایع چوبی، کاک، گلیم، جاجیم، ترخینه
پیش‌شماره تلفنی	۰۶۶۱
وبگاه	شهرداری خرم‌آباد
تابلوی خوش‌آمد به شهر
خُؤش اُمائِید

خُرَم‌آباد بیست و دومین شهر پرجمعیت ایران و مرکز استان لرستان است. جمعیت خرم‌آباد طبق سرشماری سال ۱۳۸۵ مرکز آمار ایران برابر با ۳۲۸٬۵۴۴ نفر، جمعیت شهرستان خرم‌آباد برابر با ۵۲۱،۹۶۴ نفر و مساحت این شهر ۶،۲۳۳ متر مربع است. خرم‌آباد را در گویش لری خُورمُووه (Xormuve) تلفظ می‌کنند. شهر در ارتفاع ۱۱۴۷،۸ متری از سطح دریا و در میان دره‌های زاگرس قرار دارد. فاصله خرم‌آباد تا تهران ۴۹۰ کیلومتر است و به دلیل قرار گرفتن در مسیر تهران - جنوب دارای اهمیت ارتباطی و راهبردی است. آزادراه شماره پنج ایران از این شهر عبور می‌کند.
خایدالو نام باستانی خرم‌آباد بوده و شهر شاپورخواست به دستور شاپور اول ساسانی بر خرابه‌های آن و در حدود محل کنونی شهر خرم‌آباد ساخته شده است. آثار به جای مانده نشان می‌دهد خرم‌آباد یکی از شهرهای مهم غرب ایران در دوره ساسانیان بوده است. فلک‌الافلاک یا دژشاپورخواست از آثار به جای مانده دوره ساسانیان نماد این شهر است. خرم‌آباد همچنین یکی از پایتخت‌های هزاراسپیان و آل حسنویه بوده است.
جاذبه‌های گردشگری متعددی در سطح شهر خرم‌آباد وجود دارد که برخی از آنها عبارتند از فلک‌الافلاک، مناره آجری، پل شکسته و دریاچه کیو که باعث شده است این شهر از سوی دفتر منطقه‌ای سازمان ملل به عنوان یک شهر گردشگری انتخاب شود.

تاریخ سکونت در خرم‌آباد

شهری که امروزه به نام خرم‌آباد نام برده شده‌است، از نخستین سکونت گاه‌های مردم ایران به شمار می‌رود. غارهای مسکونی دره خرم‌آباد که از آن جمله می‌توان به غارهای کنجی، یافته، پاسنگر، گراجنه و اشکفت قمری نام برد که حاوی آثار زندگی انسان غار نشین در دوره پارینه‌سنگی بوده‌است. مطالعاتی در سال‌های ۱۳۴۲ و ۱۳۴۳ توسط فرانک هو استاد دانشگاه رایس در خرم‌آباد صورت گرفت. نتیجه این مطالعات نشان داد اقامتگاه‌های دره خرم‌آباد به سه دسته تقسیم می‌شده‌اند :

• اقامتگاههای فصلی که احتمالا به وسیله یک یا دو خانواده پدر سالاری در مدت کوتاهی و یک فصل از سال اشغال می‌شده‌است.
• اقامتگاههای کشتار که به وسیله گروهی از شکارچیان برای یک یا دو روز اشغال می‌شده‌اند که بین ۴۰ هزار تا ۱۰۰ هزار سال قبل از میلاد مسیح مورد استفاده بوده‌اند.
• اقامتگاههای موقتی که شکارچیان برای لحظاتی کوتاه جهت برررسی وضع شکار یا ساختن ابزار سنگی در آنجا توقف نموده و معمولاً پس از ترک کردن دیگر به آنجا مراجعه نمی‌نمودند.

نتیجه مطالعات فرانک هو در سال ۱۹۶۷ در آمریکا منتشر شد و در بردارنده اطلاعات ارزشمندی از دوره پیش از تاریخ خرم‌آباد است.

تمدن کاسی‌ها

نوشتار اصلی: کاسی‌ها

کاسی‌ها در حدود هزاره سوم پیش از میلاد و پیش از آن از راه قفقاز وارد فلات ایران شدند، از نواحی آذربایجان و طالش عبور کردند و سپس در غرب و جنوب غربی دریای خزر اسکان نمودند و به تدریج به نواحی استان قزوین و همدان آمدند، نخستین بار همدان را ساختند و آن را آکسیان نام نهادند. سر انجام در هزاره دوم پیش از میلاد در نواحی جنوبی تر در لرستان، کوهستانهای شمالی جلگه شوش در لرستان و در حدود استان کرمانشاه در مرز شرقی سوبی گالایان (در حدود جنوب کرمانشاه) ساکن شدند. این منطقه تا پیش از ظهور آنها، در هزاره سوم قبل از میلاد مسیح بخشی از قلمرو کشور عیلام بوده‌است.

تاریخ خرم‌آباد

خرم‌آباد در نقشه ایران، ۱۸۰۸ میلادی

محققان بسیاری بر این عقیده‌اند که خایدالو نام باستانی شهر خرم‌آباد کنونی است و شاپورخواست به دستور شاپور ساسانی بر خرابه‌های آن شهر ساخته شده است. پس از ساسانیان شهر خرم‌آباد در دوران حکومت آل حسنویه پایتخت این سلسله قرار گرفت و در دوران ملوک الطوایفی این شهر یکی از پایتخت‌های هزاراسپیان شد.
شهر خرم‌آباد چندین بار مورد حجوم دشمنان قرار گرفته است که از مهمترین آنها می‌توان به حمله اعراب به ایران، حمله مغول به ایران و حمله عثمانیان به ایران اشاره کرد. حمدالله مستوفی در سال ۷۴۰ هجری قمری درباره خرم‌آباد می‌نویسد:

«

خرم‌آباد شهری نیک بوده، اکنون خراب است.

»

پس از حمله مغول و در دوران صفوی خرم‌آباد مرکز حکومتی والی لرستان فیلی شد. پس از این دوره و در اثر حمله سپاه عثمانی به غرب ایران شهر خرم‌آباد تقریباً ویران شد. در دوران قاجار قلعه فلک الافلاک) به دستور محمد حسین میرزای دولتشاه مرمت شد. بارون دوید یکی از ماموران روسیه تزاری که در سال ۱۸۴۵ میلادی از خرم‌آباد دیدار کرده، شهر را دارای ۴ مسجد، ۸ گرمابه و ۱ محله یهودی نشین توصیف کرده‌است.

خایدالو

نوشتار اصلی: خایدالو

خایدالو یکی از شهرهای مهم تمدن عیلام و نام باستانی شهر خرم‌آباد بوده و گفته می‌شود شهر شاپورخواست به دستور شاپور اول ساسانی بر خرابه‌های آن ساخته شده است. از شهرهای بزرگ عیلام باستان می‌توان به خایدالو، سیمره و شوش اشاره کرد.اعتقاد اکثر صاحب نظران این است، که هستهٔ اولیهٔ شهر خرم‌آباد، شهر باستانی خایدالو بوده‌است. بسیاری از خاورشناسان معتقدند که این مکان با توضیحاتی که در متون مربوط به آشوریان باستان درباره شهر خایدالو آمده، مطابقت بسیاری دارد.

نابودی تمدن عیلام و شهر خایدالو

در سال ۶۴۰ قبل از میلاد مسیح، آشور بانیپال پادشاه آشور، عیلام و شهر خایدالو را تصرف و دولت عیلام را نابود کرد. تمدن دیرینه عیلام و شهر خایدالو، پس از هزاران سال مقاومت در برابر اقوام نیرومندی چون سومری‌ها، اَکَدی‌ها، بابلی‌ها و آشوری‌ها از دشمن خود آشور شکست خورد و از صفحه روزگار ناپدید گردید.

شاپورخواست

نوشتار اصلی: شاپورخواست

شاپورخواست به عقیده بسیاری از مورخین و محققین نام باستانی شهر خرم‌آباد کنونی بوده‌است. بسیاری از محققان بر این عقیده هستند که شهر قدیمی شاپورخواست که به دستور شاپور اول در دوره ساسانی و قرن نخست هجری بنا شده‌است در جنوب شهر خرم‌آباد قرار داشته‌است. در زمان حفر پناهگاه در طول جنگ ایران و عراق در اطراف مناره آجری در میدان شقایق آثاری از این شهر به دست آمد. احتمالا مهمترین قسمت‌های این شهر در مکان محله قاضی‌آباد فعلی بوده که آسیاب و کانال‌های فاضلاب و آب رسانی نیز در این حفاری‌ها به دست آمده است. حدود شاپورخواست از شمال تا سنگ نوشته و از غرب کوه مدبه و شرق تا پل شاپوری می‌باشد. در کتب مورخین و جغرافیا نگاران دوره اسلامی اطلاعات ارزنده‌ای در رابطه با شهرهای لرستان نوشته شده‌است که در شناسایی موقعیت آنها کمک می‌کند . براساس این متون شاپورخواست یکی از شهرهای مهم این منطقه محسوب شده که در طول این دوران از عمران و آبادانی برخوردار بوده‌است.در لرستان آثار و مناطقی منسوب به شاپور ساسانی وجود دارد که از آن جمله می‌توان از شهر شاپورخواست، دژ شاپورخواست، پل شاپوری، پل شاپوری کاکارضا و شاهپورآباد در شهرستان الیگودرز نام برد.

شکل گیری خرم‌آباد فعلی

نام شاپورخواست در کتاب‌های قدیمی تا سال ۶۲۲ هجری (اوایل قرن هفتم) قابل رویت است اما پس از قرن هشتم تنها می‌توان نام خرم‌آباد را مشاهده کرد. احتمالا در اواخر قرن هفتم هجری شهر شاپورخواست به کلی ویران و خالی از سکنه شده و مردم آن به قسمت غربی قلعه فلک الافلاک که از لحاظ داشتن آب فراوان و موقعیت مناسب تر و همچنین امنیت، برتری داشت نقل مکان کردند، در حقیقت فلک الافلاک در این زمان هسته اصلی شهر خرم‌آباد فعلی را تشکیل داد و موجب شکل گیری آن در این منطقه شده است. البته به نظر می‌رسد که آب شهر شاپورخواست از طریق نهری که از قسمت شرقی شهر می‌آمده تأمین می‌شده‌است که شاید خشک شدن این نهر عامل ترک این منطقه شده‌است.عوامل متعددی دیگری چون موقعیت سیاسی، ارتباطی و جغرافیایی در شکل‌گیری شهر خرم‌آباد دخیل بوده است.

آرامگاه باباطاهر خرم‌آباد

از آثار قدیمی این بخش از شهر می‌توان به قبرستان قدیمی آن اشاره کرد که مقبره زین ابن علی در آن واقع شده‌است که بنابر متون تاریخی زین ابن علی درگزینی در سال ۵۲۷ وزیر طغرل دوم سلجوقی بوده و در شاپورخواست به دار آویخته شده‌است. همچنین آرامگاه باباطاهر که برخی آن را مقبره باباطاهر عریان ذکر می‌کنند.این قبر براساس شواهد باستان‌شناسی متعلق به دوره سلجوقی می‌باشد که در دوره‌های بعد مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته‌است .در این دوره قلعه هسته توسعه شهر بوده که براساس ساختار طراحی محدوده شهر از طرف قلعه با محله‌های کوچک و خیابان‌های منحنی شکل در حال توسعه در مسیر شمال غربی بوده‌است. نکته قابل توجه دیگر در این دوره دروازه‌های قدیمی شهر خرم‌آباد است که عبارتند از:

• دروازه خوز بر سر راه کاروان رو به سوی دزفول.
• دروازه گرداب بر سر راه کاروان رو به سوی کرمانشاه.
• پلی قدیمی که محل رفت و آمد عابرین بوده و بر سر راه بروجرد قرار داشته ‌است.

خرم‌آباد پایتخت اتابکان لر

نوشتار اصلی: اتابکان لر کوچک

خرم‌آباد پایتخت اتابکان لر کوچک

اتابکان لر کوچک سلسله کوچکی از اتابکان لرستان هستند که در فاصلهٔ سال‌های ۵۸۰ تا ۱۰۰۶(ه.ق) در قسمت‌های شمالی و غربی لرستان ناحیه لر کوچک حکومت می‌کرده‌اند. امرای این سلسله از اعتاب شجاع‌الدین‌خورشید، مؤسس سلطنت لر کوچک بوده‌اند و آخرین حاکم لر کوچک به دست شاه عباس یکم صفوی کشته و سلسله اتابکان لر منقرض گردید. طوایف لر کوچک قبایلی بودند مخلوط از کردان آسیای صغیر و لران ایرانی که در حدود بین عراق عجم و عراق عرب ییلاق و قشلاق می‌کردند و خراج خود را به دیوان بغداد می‌دادند و به بسیار کم حکومتی مستقل داشتند. سرزمین لرستان به دو قسمت لر کوچک و لر بزرگ تقسیم می‌شود. در کتاب تاریخ مغول در صفحه ۴۴۲ و در کتاب مجمل التواریخ گلستانه در صفحه ۲۰۴ به این شرح در خصوص نواحی لر کوچک و بزرگ آمده‌است :

«

لر کوچک همان است که حالیه هم آن را لرستان می‌گوییم و غرض از این قسمت اخیر که در آن ایام لر کوچک خواند می‌شده بیشتر ناحیه فیلی یعنی اطراف خرم‌آباد و اراضی پشت کوه بوده‌است . مراد از لرکوچک، ایلات لرستان، حالیه و مراد از لر بزرگ، ایلات بختیاری دانسته شده‌است یعنی به خلاف تقسیم فوق.

»

خرم‌آباد در دوره صفویان

پل صوفی

خرم‌آباد در زمان حکومت صفویان و پس از انقراض سلسله اتابکان لرستان اهمیت خود را حفظ کرد، صفویان در دوره حکومت خود به آبادانی خرم‌آباد اهمیت دادند. از جمله اقدامات مهم می‌توان به احداث پلی مهم در خرم‌آباد اشاره کرد که به نام پل صفوی مشهور است، این پل نزد مردم خرم‌آباد به نام پیلِ گَپ (پل بزرگ) مشهور است. پل صفوی شرق خرم‌آباد را به غرب و قلعه فلک‌الافلاک متصل می‌کند. طول این پل بیش از ۳۵۰ متر، پهنای آن ۸٫۵ متر و ارتفاع آن از کف رودخانه تا روگذر پل ۸ متر است.بخش میانی پل و شاه نشین آن شباهت زیادی با شاه نشین پل خواجو در اصفهان دارد که در اثر سیل تخریب شده و مجددا با سیمان مرمت شده است.مصالح به کار رفته در قسمت پایه‌ها از سنگ‌های تراشیده شده با ملات آهک و گچ و پایه‌های چشمه طاقها از آجر ساخته شده است. در قمست شمالی پل کتیبه‌های سنگی نصب شده است که با حروف مقطعه نوشته شده وبه عنوان طلسم معروف است. این پل در دوره قاجار به پل محسنیه معروف گشت. هم اکنون عبور و مرور خودروهای سبک و سنگین از روی این پل و گذر خودرو از زیر پل و خیابان‌های ساحلی خطر بزرگی برای قسمت‌هایی از این پل محسوب می‌شود. پل صفوی به شماره ۲۳۵۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

مسجد جامع

در دوره حکومت صفویان مسجد جامع خرم‌آباد نیز ساخته شد، این مسجد در سال ۹۷۰ هجری قمری و به دستور شاه تهماسب یکم ساخته شد و در سال ۱۱۱۰ قمری به دستور شاه سلطان حسین و در دوره کریم خان زند مرمت شد. این مسجد جامع پس از سال ۱۳۲۲ به حوزه علمیه تبدیل شد.

خرم‌آباد در دوره قاجار

شهر خرم‌آباد در دوره قاجار به محله های اطراف قلعه فلک‌الافلاک محدود بوده است.محله هایی مانند، پشت بازار، درب دلاکان و درب باباطاهر از جمله معروف ترین محلات شهر در زمان قاجار محسوب می شدند. بازار اصلی شهر در محله پشت بازار واقع بوده و شهر از لحاظ رشد و رونق در کسب و کار وضعیت نسبتاً خوبی داشته است. این دوره را می توان آغاز مهاجرت از شهرهای کوچک استان لرستان و روستاهای اطراف شهر به خرم‌آباد دانست.مهاجرت‌ها علاوه بر بالابردن جمعیت شهر باعث به وجود آمدن محله‌های جدید و توسعه محله‌های قدیمی شد.

خرم‌آباد در دوره پهلوی

میدان گپ (بزرگ)، محله پشت‌بازار، هم‌زمان با جنگ جهانی دوم

اعدام سران عشایر در خرم‌آباد، هم‌زمان با آغاز حکومت رضاشاه پهلوی

تأسیس شهرداری خرم‌آباد

شهرداری خرم‌آباد در زمستان ۱۳۰۲ و هم‌زمان با ورود نیروهای نظامی به شهر و شکست عشایر تشکیل شد و نخستین انجمن شهر نیز در سال ۱۳۰۶ متشکل از ۷ نفر تشکیل شد که رئیس این هیأت هفت نفره سرگرد ناصرقلی‌خان صدری‌اصفهانی بود. سه عضو دیگر از محله پشت بازار در این انجمن حضور داشتند که اسامی آنها عبارت است از سرگرد سیف‌الله پارسا، سیدحسین قاسمی و محمدعلی رسولی و سه عضو دیگر از محله درب‌دلاکان نیز در این انجمن حضور داشتند، صادق جوادی، علی‌اصغر ناصریان و سیدعیسی محمدیان، این هیأت هفت نفره وظیفه مدیریت شهر را به عهده داشت.

ساختمان‌های دوره پهلوی

میرملاث

ساختمان میرملاث در سال ۱۳۱۴ و به منظور استقرار شهرداری خرم‌آباد ساخته شد.این ساختمان در شمال شهر و در دامنه‌ای با شیب نسبتاً زیاد ساخته شد، دلیل نامگذاری آن به کاری گیری نقاشی‌های بدست آمده از غاری در نزدیکی خرم‌آباد با همین نام بود.ساختمان میرملاث پس از جابجایی شهرداری خرم‌آباد به ساختمان دیگری، به وزارت فرهنگ پهلوی تحویل شد و پس از مرمت، نگارخانه‌ای در آن برپا شد.این ساختمان در سال ۱۳۸۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

ساختمان‌های اطراف فلک‌الافلاک

در دوران پهلوی ساختمان‌هایی جهت اصطبل و سربازخانه و ستاد لشکر ۵ ارتش در محدوده حصار ۱۲ برجی و قلعه فلک‌الافلاک احداث گردید که دو ساختمان از مجموعه ساختمانهای مذکور در محوطه سپاه باقیمانده ‌است و ساختمان دیگر که معروف به ساختمان اصطبل بود در سال ۱۳۷۸ توسط سپاه پاسداران تخریب گردید. همچنین دو ساختمان دیگر از مجموعه ساختمانهای مربوط به آن دوره در محدوده فعلی دانشگاه لرستان باقی مانده‌است که یکی از آنها محل برگزاری کلاسهای درس در دو طبقه و در فهرست آثار ملی ایران به شماره ۳۷۶۵ به ثبت رسیده‌است. قرینه همین ساختمان در سال ۱۳۷۳ توسط دانشگاه لرستان تخریب و به جای آن دپارتمان شیمی احداث شده‌است و ساختمان دوم یک طبقه‌است که به عنوان محل بانک از آن استفاده می‌شود. ویژگی قابل توجه بناهای مذکور یک دست بودن با بافت تاریخی اطراف قلعه و نموداری از تاریخ یک دوره از معماری ایران است که آن را می‌توان معماری ایرانی - فرنگی نامید. با این حال ساختمانهای مذکور از ویژگیهای قابل توجه زمان خود برخوردارند که به طور کلی می‌توان به کاربرد پلان متقارن، استفاده از درز انبساط، آجرکاری پرکار به صورت برجسته در ساختمان دانشگاه و همچنین سقفهای شیروانی پوش نام برد. زیباترین ساختمان این مجموعه ساختمان دانشگاه است که توجه هر بیننده‌ای را به خود جلب می‌کند. در دوران پهلوی نخست مجموعه حصار ۱۲ برجی و قلعه به پادگان نظامی تبدیل گردید و قلعه فلک‌الافلاک تا سال ۱۳۳۰ به محل نگهداری مهمات لشکر ۵ مخصوصاً مین و مواد منفجره و مهمات تبدیل گردید که در همان سال مهمات ذخیره شده را خارج کردند و قلعه را برای پذیرایی تبعیدی‌ها آماده ساختند.

آثار تاریخی

فلک‌الافلاک

خرم‌آباد از درون پنجره فلک الافلاک

نوشتار اصلی: فلک‌الافلاک

قلعه باستانی فلک‌الافلاک یا دژشاپورخواست که تاریخ ساخت آن به زمان ساسانیان بر می‌گردد از زمان قاجار به بعد به این نام خوانده می‌شود. فلک‌الافلاک بر فراز تپه‌ای دربلندترین نقطه شهر خرم‌آباد واقع شده‌است.نام قدیم آن دژ شاپورخواست بوده وبنای آن به دورهٔ ساسانیان می‌رسد این قلعه اکنون دارای ۶ برج است ولی درگذشته دارای ۱۲ برج بوده و به همین سبب به دوازده برجی نیزمعروف است.درقسمت شمالی زیر قلعه چشمه‌ای بنام گلستان جاری است ولی آب موردنیاز خود قلعه از چاهی به عمق ۴۰ متر که در میان قلعه وجود دارد تامین می‌شود.قلعه فلک‌الافلاک بر شهر خرم‌آباد کاملاً مشرف است و مساحت آن درحدود ۵۳۰۰ متر مربع است.فضای داخل آن به چهار تالار نسبتاً بزرگ حول دو حیاط و تعدادی تالار و اتاق تقسیم شده‌است.این بنا در عهد فتحعلیشاه قاجار مرمت گردیده و برج مرتفعی به آن افزوده شده و از آن پس فلک‌الافلاک خوانده شده‌است.

مناره آجری

نوشتار اصلی: مناره آجری

مناره آجری یکی از آثار باستانی ارزشمند شهر خرم‌آباد می‌باشد. این بنا با قدمتی در حدود ۹۰۰ سال در جنوب خرم‌آباد و در کناره شهر قدیمی شاپورخواست بر روی پایه سنگی برپا شده و حدود ۳۰ متر ارتفاع دارد. قطر سطح تحتانی آن ۵/۵ متر است و با پیمودن ۲۹ پله دورانی می‌توان به بام مناره صعود نمود. ظاهراً از آن برای هدایت کاروان‌هایی که به سمت شهر باستانی شاپورخواست می‌آمده‌اند استفاده می‌شده‌است.

سنگ نبشته

نوشتار اصلی: سنگ نبشته خرم‌آباد

این سنگ نبشته که خط کوفی بر روی آن حک شده‌است در قسمت جنوبی شهر خرم‌آباد قرار دارد این سنگ بصورت یک مربع تراشیده‌است و در روی آن راجع به سند مالکیت چرای دامهای موجود در آن زمان حک شده‌است. این سنگ نبشته به گونه‌ای ساخته شده‌است که چهار گوشه آن به سوی آثار باستانی پل شکسته، مناره آجری، فلک الافلاک و حوض موسی نشانه رفته‌است.این سنگ ریشه در کوه دارد و در چند سال اخیر به علت توسعه بلوار شریعتی خرم‌آباد برش داده و جابجا شده‌است.

پل شکسته

پل شاپوری

نوشتار اصلی: پل شکسته

پل شکسته یا پل شاپوری یا به گویش لری طاقِ پیل اِشکِسَه یکی از شاهکارهای معماری دوره ساسانیان محسوب می‌شود و در ضلع جنوبی قلعه فلک افلاک در جنوب شهر خرم‌آباد در استان لرستان واقع شده‌است. پل شاپوری عامل ارتباط غرب استان لرستان امروزی با شرق و از آنجا به خوزستان و تیسفون (پایتخت ساسانیان) بوده‌است. این پل هم اکنون ویرانه‌ای بیش نیست که درجنوب غربی خرم‌آباد قراردارد این پل در زمان خود از شاه کارهای معماری به حساب می‌آمده و دارای ۲۸ طاق یا دهانه بوده‌است اما امروز تنها ۶ طاق آن به جای مانده‌است.پل شاپوری در راستای غربی -شرقی با ارتفاع ۱۶ متر ساخته شده‌است ودردهانه پرطاق موج شکنهایی لوزی شکل برای کاهش تخریب سیل تعبیه شده‌است.

گرداب سنگی

نوشتار اصلی: گرداب سنگی

گرداب سنگی یا به گویش لری گِردآو بَردینَه، یکی از آثار تاریخی بر جای مانده از دوره ساسانیان در شهر خرم‌آباد است. گرداب سنگی در مرکز شهر خرم‌آباد و در میان بافت قدیمی شهر در کنار میدان تختی واقع شده است. بنای گرداب سنگی دایره ای شکل است و به دور چشمه ای با استفاده از سنگ و ساروج ساخته شده است تا آب خارج شده از چشمه را ساماندهی کرده و سپس از طریق کانال آب چشمه را به نقاط مختلف شهر باستانی شاپورخواست منتقل کند.

جای‌های دیدنی

پارک جنگلی شوراب، جنوب شهر خرم‌آباد

شهر خرم‌آباد در دره‌ای خوش آب و هوا و پر آب قرار گرفته‌است. وجود چشمه‌های فراوان و آثار تاریخی متعدد باعث به وجود آمدن مجموعه‌ای از دیدنی‌های طبیعی و تاریخی در شهر خرم‌آباد شده‌است.وجود دریاچه کیو، سراب‌ها و چشمه‌ها در کنار آثار تاریخی مانند قلعه فلک‌افلاک، پل شاپوری، مناره آجری، سنگ نبشته و گرداب سنگی که خود مجموعه‌ای از آثار تاریخی و طبیعی است مجموعه‌ای بی نظیر را در شهر خرم‌آباد تشکیل داده‌است.در اطراف شهر خرم‌آباد نیز گردشگاه‌های بسیاری وجود دارد که از جمله آنها پارک جنگلی شوراب در جنوب شهر و پارک جنگلی مخمل‌کوه در شمال شهر را می‌توان نام برد.خرم‌آباد را می‌توان یکی از شهرهای توریستی ایران دانست.

دریافت آدرس جهانی از سازمان ملل

خرم‌آباد از سوی دفتر منطقه ای اسکان بشر سازمان ملل متحد به عنوان یک شهر نمونه گردشگری انتخاب شده است.این انتخاب به منظور اجرای طرح توسعه پایدار شهری بر مبنای گردشگری است. محور اجرای این طرح قلعه فلک الافلاک است و ساماندهی فضای اطراف این قلعه و همچنین طرح مرمت و حفاظت از سایر آثار باستانی سطح شهر خرم‌آباد نیز جزء این طرح محسوب می شود. خرم‌آباد به عنوان نخستین شهر ایران به منظور اجرای این طرح از سوی دفتر منطقه ای اسکان بشر سازمان ملل متحد انتخاب گردیده و هزینه اجرای این طرح نیز ۷۰۰ هزار دلار اعلام شده است.خرم‌آباد هم اکنون از سوی دفتر منطقه ای اسکان بشر سازمان ملل متحد به عنوان شهر نمونه گردشگری انتخاب شده است.

نقشه جای‌های دیدنی

نقشه راهنمای آثار تاریخی و گردشگری خرم‌آباد

۱	قلعه فلک الافلاک
۲	گرداب سنگی
۳	غار اشگفت قمری
۴	پناهگاه پاسنگر
۵	کاروانسرای میرزا سید رضا
۶	پل آجری
۷	نگارخانه میرملاس
۸	آرامگاه باباطاهر
۹	پل شکسته
۱۰	مناره آجری
۱۱	آسیاب گبری
۱۲	سنگ نبشته
۱۳	غار کنجی
۱۴	امامزاده زید بن علی
۱۵	دریاچه کیو

سراسرنمایی از دریاچه کیو در شمال شهر خرم‌آباد

مردم شناسی

جمعیت شهر خرم‌آباد طبق سرشماری سال ۱۳۸۵ مرکز آمار ایران برابر با ۳۸۱٬۸۰۴ نفر و جمعیت شهرستان خرم‌آباد برابر با ۵۲۱٬۹۶۴ نفر می‌باشد. اهالی خرم‌آباد جزئی از مردم لر به شمار می‌آیند. خرم‌آباد بزرگترین شهر لرنشین ایران است. لر نام قومی ایرانی است که در باختر و جنوب باختری ایران زندگی می‌کنند.

هرم جمعیتی خرم‌آباد در سال ۱۳۸۵

مردان	سن	زنان
۱٬۶۳۰	65+	۱٬۴۴۱
۴۷۰	60-64	۵۲۸
۷۰۷	55-59	۸۱۶
۱٬۰۹۷	50-54	۱٬۱۷۳
۱٬۴۹۸	45-49	۱٬۵۲۹
۱٬۶۲۶	40-44	۱٬۸۰۷
۲٬۲۰۹	35-39	۲٬۴۷۱
۲٬۴۶۳	30-34	۲٬۹۷۵
۲٬۷۲۶	25-29	۳٬۷۴۴
۸٬۶۱۲	20-24	۵٬۲۷۴
۴٬۱۳۱	15-19	۳٬۲۴۱
۱٬۶۴۲	10-14	۱٬۶۵۳
۸۳۰	5-9	۸۱۵
۵۳۱	0-4	۵۳۱

گویش خرم‌آبادی

نوشتار اصلی: لری خرم‌آبادی

گویش مردم خرم‌آبادی و روستاهای اطراف آن لری خرم‌آبادی است. از ویژگی‌های این گویش توانایی آن در ساخت اشعار، سرودها و موسیقی است.مردم خرم‌آباد علاوه بر زبان فارسی به دو گویش لری و لکی با یکدیگر گفتگو می کنند. ساکنین اغلب مناطق خرم‌آباد با گویش لری صحبت می کنند.در سال‌های بعد از انقلاب ۵۷ به علت مهاجرت بالای روستائیان و عشایر به شهر خرم‌آباد، هم اکنون عده‌ای از مردم شهر که بیشتر در مناطق شمالی خرم‌آباد زندگی می کنند با زبان لکی محاوره می نمایند.

اقلیت‌های مذهبی

یهودیان

ورود یهودیان به خرم‌آباد به سال ۸۰۰ هجری قمری باز می‌گردد. قبل از سال ۱۲۸۸ جمعیت خرم‌آباد ۱۵ هزار نفر و خانه‌های مهم این شهر هفتاد و دو عدد بوده که از این تعداد ۳۰ دستگاه از عمارت‌های مهم به یهودیان این شهر اختصاص داشته است. در دهه ۱۳۰۰ جمعیت یهودیان کاهش یافت در این دوره تقریباً تعداد یهودیان هزار نفر گفته شده است. تا قبل از خلع سلاح لرستان به دست علی رزم آرا، شهر خرم‌آباد دارای دو محله بزرگ به نام‌های، پشت بازار و درب‌دلاکان بود، یهودیان خرم‌آباد در محله درب‌دلاکان و در کوچه‌ای که به کوچه یهودیان شهرت داشته ساکن بوده‌اند. مشاغل عمده یهودیان در خرم‌آباد، بزازی، باغداری، زرگری و طبابت بوده است. گورستان یهودیان خرم‌آباد در منطقه‌ای به نام گورجِی (گورستان- جهودها) در کنار حوض موسی قرار داشته است، این گورستان امروز به محله‌ای مسکونی به نام کوی فلسطین تبدیل شده است. گویش یهودیان خرم‌آباد، گویش لری خرم‌آبادی بوده است. یهودیان در خرم‌آباد دارای چندین کنیسه، مدرسه و یک حمام عمومی مستقل بوده‌اند.

دراویش گنابادی

از دیگر اقلیت‌های مذهبی در خرم‌آباد می‌توان به دراویش گنابادی اشاره کرد. برخی پیروان این اقلیت مذهبی در خرم‌آباد به علت درویش بودن از کار خود برکنار شده‌اند. در مرداد ماه سال ۱۳۹۰ نیز اعلامیه‌هایی بر ضد دراویش گنابادی در سطح شهر خرم‌آباد توسط نیروهای بسیج منتشر شد.

جغرافیا و آب‌وهوا

خرم‌آباد مرکز شهرستان خرم‌آباد و استان لرستان است. این شهرستان از شمال به شهرستان سلسله، از شمال‌ شرق به شهرستان بروجرد، از شرق به شهرستان‌های دورود و الیگودرز، از جنوب به شهرستان اندیمشک و از غرب و جنوب غرب به شهرستان‌های کوهدشت، دوره و پلدختر محدود می‌شود. خرم‌آباد در مختصات ۳۳٫۴۸ شمالی و ۴۸٫۳۵ درجه شرقی و در ارتفاع ۱۱۴۷،۸ متری از سطح دریا قرار دارد. این شهر دارای آب و هوایی معتدل و نیمه مرطوب است، وجود منابع آب‌های زیر زمینی و چشمه‌های درون شهر از نکات قابل توجه در جغرافیای شهر خرم‌آباد است.

آب و هوای خرم‌آباد
	ژانویه	فوریه	مارس	آوریل	مـــــه	ژوئـن	ژوئیـه	آگوست	سپتامبر	اکتبـر	نوامبر	دسامبر	سـال
گرم‌ترین C°	۱۰	۱۳	۱۷	۲۲	۲۹	۳۶	۴۰	۳۹	۳۵	۲۸	۲۰	۱۳	۴۴
میانگین گرم‌ترین‌ها C°	۹	۱۱	۱۷	۲۰	۳۰	۳۵	۴۰	۳۸	۳۵	۳۰	۲۱	۱۳	۳۹
میانگین سرد‌ترین‌ها C°	۱ -	۰	۴	۷	۱۲	۱۳	۲۲	۲۰	۱۵	۱۰	۶	۲	۳
سردترین C°	۱-	۱	۵	۸	۱۲	۱۵	۲۰	۱۹	۱۴	۱۰	۶	۱	۱-
بارش mm	۸۶	۷۳	۸۳	۷۲	۳۷	۰	۰	۰	۱	۲۴	۵۴	۸۴	۵۰۵
منبع: سایت ودربیس دسامبر ۲۰۰۹

راه‌های ارتباطی

آزادراه خرم‌زال

نوشتار اصلی: آزادراه خرم‌زال

آزادراه خرم‌زال که با نام آزاد‌راه خرم‌آباد - پل زال نیز شناخته می شود و عملیات ساخت آن از سال ۱۳۸۴ آغاز شده بود در حد فاصل دو شهر خرم‌آباد و اندیمشک به طول ۱۰۴ کیلومتر قرار گرفته است.از جمله اهداف ساخت این آزادراه کاهش تصادفات، کاهش زمان سفر و همچنین صرفه جویی سالانه ۴۰۰ میلیارد ریال در مصرف سوخت، کاهش ۶۰ کیلومتری طول آزاد راه نسبت به مسیر قدیمی خرم‌آباد - پلدختر - اندیمشک، کاهش بار ترافیکی و افزایش سرعت مطمئن در این محور عنوان شده است.

خسارت به طبیعت

احداث این آزاد‌راه دوهزار هکتار از عرصه های طبیعی استان لرستان را از بین برده است. آزاد‌راه خرم زال از نقاط بکر و جنگل‌های بلوط جنوب لرستان عبور کرده است.

فرودگاه

ورود اولین هواپیما به فرودگاه خرم‌آباد، ۱۳۰۴

نوشتار اصلی: فرودگاه خرم‌آباد

فرودگاه خرم‌آباد در جنوب این شهر واقع شده است. اولین هواپیما در سال ۱۳۰۴ در این فرودگاه به زمین نشست. پس از انقلاب ۱۳۵۷ هیچ‌گاه پروازهای منظمی در این فرودگاه صورت نگرفته و در برخی مواقع این فرودگاه به صورت کامل تعطیل شده است. تنها خط هوایی فعال در فرودگاه خرم‌آباد خط هوایی خرم‌آباد، فرودگاه مهرآباد است.

سانحه هوایی

در تاریخ ۲۳ بهمن ۱۳۸۰ یک فروند هواپیمای توپولف-۱۵۴ متعلق به شرکت ایران ایرتور از تهران به سمت فرودگاه خرم‌آباد حرکت کرد اما در ساعت ۹ و ۳۰ دقیقه صبح هنگامی که آماده فرود در فرودگاه خرم‌آباد می‌شد دچار سانحه شده و سقوط کرد. پس از تحقیقات اولیه پرویز احمدی‌فر خلبان هواپیما مقصر سقوط شناخته شد اما شایعاتی در خصوص اثبات موشک‌های زمین به هوای پادگان امام علی سپاه پاسداران به هواپیما وجود داشت. در این حادثه تمام ۱۱۹ نفر سرنشین هواپیما کشته شدند.

راه آهن

طی طرحی که در دولت محمود احمدی نژاد مطرح گردیده است با اختصاص بودجه‌ای ۱۳۰۰۰ میلیارد ریالی راه آهن سراسری از شهر دورود به شهر بروجرد و شهرهای خرم‌آباد، کوهدشت، پلدختر و اندیمشک متصل می‌شود. این پروژه توسط محمود احمدی نژاد افتتاح گردیده و معاون ساخت و توسعه راهها و راه آهن وزارت راه و شهرسازی ایران سرعت ساخت در این طرح را ۱۰۰ کیلومتر در ساعت عنوان کرده است.

جاده‌ها

فاصله خرم‌آباد تا تهران ۴۹۰ کیلومتر و تا اهواز ۳۹۰ کیلومتر است. خرم‌آباد بر سر شاهراه تهران-خوزستان قرار گرفته و دارای اهمیت ارتباطی و راهبردی است.جاده‌های شماره ۳۵ و ۳۷ که مناطق شمال و غرب ایران را به جنوب و استان خوزستان متصل می‌کنند از خرم‌آباد می‌گذرند.مسیرهای دسترسی به خرم‌آباد عبارتند از:

• خرم‌آباد - اصفهان : به سمت شرق و به طول ۳۷۰ کیلومتر.
• خرم‌آباد - اهواز : به سمت جنوب به طول ۳۷۵ کیلومتر.
• خرم‌آباد - تهران : به سمت شمال شرق به طول ۴۹۹ کیلومتر.
• خرم‌آباد - کرمانشاه : به سمت شمال غرب به طول ۳۲۰ کیلومتر.

سازمان‌ها

ساختمان صدا و سیمای لرستان، خرم‌آباد

شبکه افلاک

نوشتار اصلی: شبکه افلاک

شبکه افلاک که با نام شبکه استانی سیمای مرکز لرستان نیز شناخته می‌شود. شبکه تلویزیونی استانی متعلق به سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران است که ویژه مردم استان لرستان برنامه پخش می‌کند. تلویزیون از سال ۱۳۵۱ با نصب چند ایستگاه فرستنده تلویزیونی در خرم‌آباد بخشی از شهرستانهای لرستان تحت پوشش قرار گرفت.برنامه‌های این مرکز پیش از ایجاد شبکه استانی از سال ۱۳۶۷ با افتتاح نلویزیونی محلی استان فعالیت خود را به طور منسجم در مر کز آغاز نمود.

رادیو لرستان

نوشتار اصلی: رادیو لرستان

رادیو لرستان در سال ۱۳۳۷ آغاز به کار کرد.در آن زمان نیروی ارتش و لشکرمستقر در خرم‌آباد به وسیله بی سیم، هفته‌ای یک روز به مدت شصت دقیقه برنامه‌های مختلفی پخش می‌کرد. در سال ۱۳۵۱ یک فرستنده یک کیلوواتی با پخش روزانه ۹ ساعت برنامه در خرم‌آباد آغاز به کار کرد که از این مدت ۸ ساعت به تقویت شبکه سراسری رادیو و یک ساعت نیز اختصاص به پخش اخبار و ترانه داشت. در سال ۱۳۵۲ در یکمین سالگرد تاسیس رادیو مرکز لرستان ساعات کار این مرکز به ۱۰ ساعت رسید که از این ده ساعت دو ساعت تولید محلی و بقیه آن تقویت شبکه بوده‌است.

شهرداری خرم‌آباد

نوشتار اصلی: شهرداری خرم‌آباد

شهرداری خرم‌آباد، سازمانی است غیر دولتی که در ۱۳۰۵ خورشیدی تاسیس شد و اداره شهر خرم‌آباد را به عهده دارد. این شهرداری هم‌اکنون شامل ۳ منطقه است.

سازمان آتش نشانی

سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی شهر خرم‌آباد در سال ۱۳۵۳ تنها با یک دستگاه کامیون مخصوص و دو نفر خدمه کار خود را آغاز کرد.این سازمان تا سال ۱۳۵۶ توانست یک ایستگاه مجهز در بلوار شریعتی تاسیس کند.هم اکنون این سازمان با ۲۲۶ نفر خدمه و کارمند و ۲۶ دستگاه خودروی سبک و سنگین و ۶ ایستگاه از مهمترین سازمان‌های آتش‌نشانی در استان لرستان است.

اقتصاد و صنعت

پیش از انقلاب ۵۷، شهر خرم‌آباد روند رو به رشدی را طی می‌کرد و در خصوص اشتغال، ایجاد فرصت شغلی و کارگاه‌های فعال در شرایط خوبی قرار داشت به نحوی که کارخانه‌های ماشین سازی لرستان، کارخانه پارسیلون، کارخانه صنایع چرم و پوست وابسته به کفش ملی، شرکت کشت و صنعت خرم‌آباد و شرکت ژنراتور سازی ایران از جمله کارخانه‌های فعال در خرم‌آباد بودند.

پس از انقلاب ۵۷

نرخ بیکاری در استان لرستان و همچنین شهر خرم‌آباد به عنوان بزرگترین و پرجمعیت‌ترین شهر استان در سال ۱۳۸۹ معادل ۱۶٫۲ درصد است، لرستان در پنج سال گذشته همواره در رتبه‌های نخست کشوری از نظر نرخ بیکاری قرار داشته است.

تعطیلی صنایع

پس از انقلاب ۵۷ صنعت در خرم‌آباد به طرز چشم‌گیری دچار رکود شد، بسیاری از کارخانه‌های مهم شهر مانند کارخانه صنایع چرم و پوست، کارخانه پارسیلون و دیگر کارخانه‎های شهر یا به دلیل خصوصی سازی و یا به دلیل خروج از استان لرستان به تعطیلی کشیده شدند. برخی صنایع خرم‌آباد همچنان فعال هستند که از آن جمله می‌توان به شرکت یخچال سازی بوژان اشاره کرد. این شرکت در سال ۱۳۷۰ آغاز به کار کرده است.

کارخانه‌های در حال ساخت

پس از انقلاب ۵۷ و خصوصاً پس از اتمام جنگ ایران و عراق وعده ساخت چند کارخانه بزرگ در شهر خرم‌آباد از سوی دولت‌های مختلف حکومت جمهوری اسلامی داده شده است که از آن جمله می‌توان به ساخت پتروشیمی خرم‌آباد، ساخت کارخانه سیمان، ساخت نیروگاه و ساخت مجتمع ۵۰۰ هزار تنی نورد اشاره کرد.

مراکز آموزش عالی

خرم‌آباد دارای ۶ مرکز آموزش عالی است، دانشگاه علوم پزشکی لرستان وابسته به وزارت بهداشت و نیز دانشگاه لرستان وابسته به وزرات علوم، دو دانشگاه فعال دولتی در استان لرستان هستند که هر دو در شهر خرم‌آباد قرار گرفته‌اند.دانشگاه آزاد اسلامی واحد خرم‌آباد و دانشکده سما نیز به عنوان دو دانشگاه غیر دولتی در خرم‌آباد فعال هستند.از جمله سایر مراکز آموزش عالی شهر خرم‌آباد می‌توان به دانشگاه پیام نور و دانشگاه علمی کاربردی خرم‌آباد اشاره کرد.

پارک‌ها

پارک کیو

خرم‌آباد دارای نه پارک درون‌شهری است که عبارتند از :

• پارک شریعتی، خیابان شریعتی
• پارک کیو، در کنار دریاچه کیو
• پارک زیباکنار، میدان ساکی
• پارک معلم، خیابان ساحلی غربی
• پارک دانشجو، میدان دانشجو
• پارک بهشت، خیابان ساحلی بهشت
• پارک شهر، ساحلی غربی
• پارک زیتون، قاضی‌آباد
• پارک صخره‌ای، خیابان نواب صفوی

هتل‌ها

خرم‌آباد در حال حاضر دارای ۱۰ هتل می‌باشد و همچنین هتل ۴ ستاره پارک صخره‌ای نیز درحال ساخت است. هتل‌های خرم‌آباد عبارتند از:

• هتل استقلال، خیابان شریعتی، میدان دانشجو
• هتل شقایق، میدان شقایق
• هتل شهرداری، خیابان شریعتی، پارک شریعتی
• هتل جهانگردی، میدان کیو
• هتل عطر، خیابان انقلاب
• هتل آپارتمان تابان، میدان آزادی، خیابان مجاهدین اسلام
• هتل ارشیا، خیابان ساحلی دریاچه کیو
• هتل فردیس، کیلومتر ۵ جاده الشتر
• هتل کارون، خیابان شریعتی
• هتل سالیز، میدان امام خمینی

بیمارستان‌ها

خرم‌آباد دارای ده بیمارستان است که از این تعداد، بیمارستان شهدای عشایر، بیمارستان تأمین اجتماعی و بیمارستان شهید رحیمی دولتی هستند و بیمارستان‌های توحید، شفا، حاج کریم عسلی، بیمارستان تخصصی زنان باختر و ایران به صورت خصوصی اداره می‌شوند. همچنین بیمارستان کودکان شهید مدنی به صورت تخصصی به خدمات دهی به گروه سنی کودکان و بیمارستان تخصصی و فوق تخصصی قلب به بیماری‌های قلبی و بیمارستان اعصاب و روان به صورت تخصصی به بیماری‌های روانی اختصاص دارند.

سینماها

سینما استقلال

خرم‌آباد دارای دو سینما است. قدیمی‌ترین سینمای این شهر استقلال نام دارد که پیش از انقلاب ۱۳۵۷ با نام آزیتا فعالیت می‌کرد. این سینما فعالیت خود را در سال ۱۳۶۹ از سر گرفت.
در سال ۱۳۸۹ شش میلیارد ریال صرف بازسازی این سینما شد و امکانات مختلفی از جمله پخش صدای ساراند، لژخانوادگی و امکانات سرمایشی و گرمایشی به آن افزوده شد. دومین سینما خرم‌آباد ارشاد نام دارد و در کنار سازمان ارشاد اسلامی شهر خرم‌آباد در میدان کیو واقع شده است.
سینما آریا پیش از انقلاب ۱۳۵۷ در میدان ۶ بهمن (امام خمینی) شهر خرم‌آباد ساخته شد اما پس از انقلاب در اثر آتش سوزی از بین رفت.

نگارخانه

• 

  بافت قدیمی جنوب و جنوب غرب خرم‌آباد

• 

  پارک زیبا کنار در کنار دریاچه کیو

• 

  فلک الافلاک نماد شهر خرم‌آباد

• 

  نمای شهر خرم‌آباد بر فراز قلعه فلک الافلاک

شهرهای خواهرخوانده

• ژاپن، یاماگاتا

جستارهای وابسته

• انفجار در پادگان امام علی خرم‌آباد
• تظاهرات خرم‌آباد (شهریور ۱۳۷۹)

منابع

در پروژه‌های خواهر می‌توانید در مورد خرم‌آباد اطلاعات بیشتری پیدا کنید.

در میان واژه‌ها از ویکی‌واژه
در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
در میان تصویرها و رسانه‌ها از ویکی‌انبار

• قاسمی، سیدفرید. خرم‌آباد شناسی. چاپ اول. خرم‌آباد: انتشارات افلاک، ۱۳۷۸. شابک ‎۹۶۴-۶۴۳۱-۲۸-۳. 
• خودگو، سعادت. ق‍ل‍ع‍ه‌ ف‍ل‍ک‌الاف‍لاک‌ : دژ ش‍اپ‍ورخ‍واس‍ت‌"/. چاپ اول. خرم‌آباد: انتشارات افلاک، ۱۳۸۳. 
• مصاحب، غلامحسین. دایرةالمعارف فارسی ۲. چاپ اول. تهران: امیرکبیر، ۱۹ اردیبهشت ۱۳۸۸. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۳۰۳-۰۱۳-۱. 
• قاسمی، سیدفرید. خاطرات زندانیان فلک‌الافلاک. چاپ اول. خرم‌آباد: پیغام، ۱۳۷۵. شابک ‎۹۶۴-۷۵۱۴-۲۲-۰. 
• قاسمی، سیدفرید. تاریخ خرم‌آباد. چاپ اول. خرم‌آباد: افلاک، ۱۳۷۵. شابک ‎۹۷۸-۶۲۲۰-۴۰-۲. 
• چاغروند خرم‌آبادی، میرزارحیم. جغرافیای لرستان. چاپ اول. خرم‌آباد: شقایق، ۱۳۷۶. شابک ‎۹۸۲-۷۱۴۵-۲۱-۴.