شوشتر

شوشتر
کشور	ایران
استان	خوزستان
شهرستان	شوشتر
بخش	مرکزی
مردم
جمعیت	۱۰۶،۸۱۵ نفر در سال ۱۳۹۰
رشد جمعیت	۱/۶ درصد
زبان‌ گفتاری	فارسی (گویش شوشتری)
مذهب	شیعه
جغرافیای طبیعی
مساحت	۲۴۳۶ کیلومتر مربع
ارتفاع از سطح دریا	۶۵ متر
آب‌وهوا
میانگین بارش سالانه	۳۲۲ میلیمتر
روزهای یخبندان سالانه	ندارد
اطلاعات شهری
شهردار	آرش دُر
ره‌آورد	کلوچه، حلوای زردک ، سبزی سرخ شده، ارده، ترشیجات
پیش‌شماره تلفنی	۰۶۱۲
وبگاه	فرمانداری شوشتر
شوشتر روی نقشه ایران °۴۸٫۸۳شرقی °۳۲٫۰۲شمالی / ۴۸٫۸۳;۳۲٫۰۲

شوشتَر از شهرهای استان خوزستان در جنوب غربی ایران است. این شهر در دامنه کوه‌های زاگرس قرار دارد. لقب این شهر از قدیم دارالمؤمنین (شهر مؤمنان) بوده است

طبیعت و جغرافیا

شوشتر با مساحت ۲۴۳۶ کیلومتر مربع در شمال استان خوزستان کشور ایران، بین ۴۸ درجه و ۳۵ دقیقه تا ۴۹ درجه و ۱۲ دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ و ۳۱ درجه و ۳۶ دقیقه تا ۳۲ درجه و ۲۶ دقیقه فرض شمالی از خط استوا قرار گرفته‌است. جمعیت ان ۱۸۵۶۲۴هزار نفر است(سرشماری سال ۱۳۸۵) و پنجاه و هفتمین شهر از نظر جمعیت در ایران است و در استان خوزستان پس از کلانشهر اهواز و شهرهای دزفول و آبادان چهارمین شهر بزرگ استان از لحاظ جمعیت محسوب می‌شود. موقعیت شوشتر در استان خوزستان مرکز و متمایل به شمال است. از لحاظ طبیعی دامنه‌های پایانی کوههای زاگرس، مرز شرقی این شهرستان و رود دز مرز غربی این شهرستان را تشکیل می‌دهد. میانگین ارتفاع شهرستان شوشتر از سطح دریا ۱۵۰ متر و ارتفاع نقطه مرکزی شهر شوشتر از سطح دریا ۶۵ متر است. کوههای مشرف به شوشتر فدلک نام دارند که پایان چین خوردگیهای زاگرس در جلگه خوزستان هستند. فاصله شوشتر تا اهواز ۸۵ کیلومتر و تا تهران ۸۳۱ کیلومتر و تا خلیج فارس ۲۲۲ کیلومتر است.

تقسیمات کشوری

شوشتر تا سال ۸۳ دارای بخش‌های مرکزی و گتوند بود. با تبدیل بخش گتوند به شهرستان گتوند، هم اکنون شهرستان شوشتر دارای بخش‌های مرکزی به مرکزیت شوشتر و شعیبیه، به مرکزیت گوریه‌است. شوشتر از اطراف با شهرستان‌های اهواز، دزفول، گتوند، رامهرمز، مسجد سلیمان و شوش هم‌مرز می‌باشد.

محله‌ها

شهر شوشتر توسط شاخه‌های مختلف رودخانه کارون به سه منطقه بافت قدیم، بُلِیتی، و مناطق جدید شمال غربی شهر تقسیم شده‌است. منطقه بُلِیتی در شرق شاخه گرگر واقع شده‌است. مناطق جدید شمال غربی شهر در شمال شاخه شطیط واقع شده و شامل مناطق شوشترنو، فرهنگ شهر، مهرشهر و کوی نیرو می‌باشند. بافت قدیم که همچون جزیره‌ای در میان شاخه‌های گرگر، شطیط، داریون و رَقَت قرار دارد، در دوران گذشته به چهارده محله تقسیم می‌شده که محله‌های شرقی به نام حیدرخانه یا کهواز و محله‌های غربی به نام نعمت خانه یا موگِهی نامیده می‌شده‌اند.

رودخانه‌ها

شوشتر به دلیل موقعیت ویژه‌ای که در جلگه خوزستان دارد مهد رودخانه‌های بزرگی چون کارون و دز است. رودخانه دز از غرب شوشتر عبور می‌کند و مرز شوشتر با شوش و دزفول را می‌سازد. اما رودخانه کارون پس از عبور از کوههای زاگرس، پس از سد گتوند وارد دشت عقیلی شده، سپس از تنگه‌ای که بین کوههای فدلک و کوشکک است به طور کامل در جلگه خوزستان جاری می‌شود. این رودخانه پس از عبور از این تنگه با تخته سنگ بزرگی که شوشتر بر آن بنا شده برخورد می‌کند و توسط بند میزان به دوشاخه گرگر و شطیط تقسیم می‌شود. شاخه گرگر- یا دودانگه یا مسرقان- کانالی است که دست کند انسان است و تاریخ کندن آن مشخص نیست اما متون تاریخی نشان می‌دهد که این رودخانه ابتدا به رود دیگری در رامهرمز ملحق می‌شده و به خلیج فارس می‌ریخته و در دوران کوروش هخامنشی آن را در منطقه بندقیر توسط سدی به رودخانه کارون باز می‌گردانند. شاخه شطیط یا چهاردانگه نیز که از سد معروف شادروان شاپوری عبور می‌کند در بالادست سد شادروان شاخه‌ای از آن جدا می‌شود که داریون -داریوش یا دارا- نام دارد. این سه شاخه رودخانه کارون شوشتر را همچون جزیره‌ای محصور نموده و در طول تاریخ دشتی وسیع به نام میاناب را آبیاری کرده‌اند. در نهایت هرسه شاخه -شطیط، گرگر و داریون- در منطقه بندقیر جنوب شهرستان شوشتر به یکدیگر ملحق می‌شوند و در همانجا رود دز نیز به کارون ملحق شده و کارون بزرگ را می‌سازند و به‌طرف اهواز حرکت می‌کند.

آب رودخانه پیش از ورود به شهر به دو شاخه تقسیم می‌شود: شاخه «گرگر» کارون که از داخل شهر عبور می‌کند، آبشارهای زیبایی را تشکیل می‌دهد و بسیاری از تأسیسات آبرسانی قدیم همچون: آسیابها، کانالهای پل، سدبندها، بندها و آبشارها برای آن ساخته شده بوده که از عجایب روزگار به شمار می‌روند که به تازگی نیز به عنوان دهمین اثر ایران به ثبت جهانی یونسکو رسیده‌اند و شاخه دیگر «چهاردانگه» است که از غرب به سوی جنوب شوشتر جریان داشته و در محلی به نام «بند قیر» در جنوب شوشتر مجدداً به هم پیوند می‌خورد.

منابع و معادن

شوشتر علاوه بر خاک آبرفتی دامنه زاگرس که بسیار حاصلخیز است دارای معادن گچ، آهک، سنگ ساختمانی، شن و ماسه است. جنگلهای بزرگی بصورت بیشه نیز در میان شاخه‌های مختلف رودخانه کارون وجود دارند. بر اساس آمار در سال ۷۴ جنگلها و مراتع شوشتر ۱۷۵هزار هکتار بوده‌است.

آب و هوا

شهرستان شوشتر همانند اغلب شهرهای خوزستان دارای تابستانهای گرم و زمستانهای معتدل مدیترانه ای است. میانگین دمای سالیانه ۲۷٫۲ درجه سانتیگراد می‌باشد. بالاترین دمای ثبت شده در شوشتر ۵۱٫۸ درجه سانتیگراد و پایینترین آن ۰٫۲ درجه سانتیگراد زیر صفر است. متوسط بارندگی سالیانه در شوشتر ۳۲۲ میلیمتر محاسبه شده‌است.

وجه تسمیه

بنا به گفته تاریخ نویسان از جمله حمزه اصفهانی، شوشتر به معنی خوبتر است؛ و چون شهر شوش رو به ویرانی می‌رفت، در شش فرسنگی بنا شد که خوش‌آب‌وهواتر و حاصلخیزتر از شوش بود و آن را شوشتر یعنی از شوش بهتر نامیدند.

مستوفی در نزهت‌القلوب می‌نویسد: برخی اصل واژه شوشتر را «ششدر» احتمال دادند. آن بدین دلیل بوده که این شهر دارای شش دروازه بوده که عبارت‌اند از:

• دروازه ماپاریان
• دروازه دسبول
• دروازه آدینه
• دروازه لشکر
• دروازه مقام علی
• دروازه گرگر

بعضی دیگر آن را «شه‌شاتر» یعنی شهر شاه لقب داده‌اند. برخی از تاریخدانان بر این باورند که نام شوشتر از واژه شوشا یا سوسا یعنی مطبوع و دلپسند ماخوذ گردیده‌است.

در پایگاه میراث فرهنگی شوشتر وجه تسمیه‌های دیگری برای شوشتر آمده‌است:

1. شوش به معنای کنارستان، و شوشتر به معنای آن سوی کنارستان
2. زن یزدگرد، شوشین‌دخت نام داشت، که دو شهر شوشتر و شوش را بنا نهاد
3. شوشتر از واژهٔ «شوشدر» گرفته شده، به معنای دروازهٔ شوش
4. برخی پیوند واژهٔ شوشتر را با «تیشتر» (الاههٔ باران، ایزدبانوی آب‌آفرین) می‌دانند

پیشینه تاریخی

پیشینه تاریخی شوشتر را باید از دو منظر دید. تاریخچه سکونت در منطقه شوشتر و تاریخچه شهر شوشتر.

پروفسور گیرشمن باستان شناس نامدار فرانسوی، غار پبده در شمال شرقی شهر شوشتر را نخستین سکونتگاه انسانی در ایران می‌داند و قدمت سکونت در شوشتر را به ده هزار سال تخمین می‌زند. عیلام شناس معروف والترهینس در کتاب دنیای گمشده عیلام، احتمال داده‌است شوشتر امروز همان آدامدن عیلامی باشد. و ظاهراً هیدالو در جایگاه کنونی این شهر قرار داشته‌است(گیرشمن-ایران از آغاز تا اسلام)، که بعدها رو به ویرانی رفته و سپس به وسیله پادشاهان هخامنشی تجدید بنا گردیده‌است. نیز احتمال داده‌اند محل قدیمی تر و عیلامی شهر در جایگاهی که هماکنون دستوا نام دارد بوده باشد(محلات جنوبی شهر). باستان شناسان در سال ۸۳ با کاوش تل ابوچیزان شوشتر، به آثاری برخوردند که ردپای حکومتهای اولیه شوش را در هفت هزار سال پیش در شوشتر نشان داد.

تاریخچه شهرنشینی

ابن مقنع گوید: «اول شهری که پس از توفان نوح بنا نهادند، شوش و شوشتر بود.»

در باب قدمت شهر شوش برجهانیان هیچ شک نباشد. اما شوشتر... بسیاری گفته‌اند شوشتر را هوشنگ پیشدادی بساخت، هنگامی که وی از شوش به تفرج خارج گشت و به دشتی خوش آب و هوا با رودخانه‌ای پر آب و جنگلهای پردرخت رسید و به آن منطقه صفت افضل بر شوش نسبت داد: «شوش تر»، یعنی از شوش بهتر و دستور داد شهری به غایت زیبا و عظیم بنا کنند. ما با پذیرش قدمت شهر شوش ناچاریم با اندک سالی تفاوت قدمت شهرنشینی و تمدن در شوشتر را نیز باور داشته باشیم. در روزگاری که رسم زندگی بر کوچ نشینی بوده سنگ بنای شهری عظیم را بنا نهاده‌اند که پس از طی هزاره‌ها تا امروز آباد است. بسیاری از شهرها، با پیشرفت یک روستا به شهر تبدیل شده‌اند، اما سنگ بنای شوشتر از ابتدا شهر بوده‌است. متون تاریخی بسیاری از وجود قلعه سلاسل و نهر دارا یا داریوش شوشتر حکایت می‌کنند که این آبادی شوشتر را در دوران هخامنشی اثبات می‌کند. از دوران اشکانیان نیز باستان شناسان اشیا و سفالهای بسیاری در محدوده شهر شوشتر کشف کرده‌اند. اما شوشتر در زمان ساسانیان از شهرهای مهم ایران بوده و توجه حکومت را بسیار به خود معطوف کرده‌است. به گونه‌ای که والرین امپراطور روم (معروف به قیصر روم) را که شاپور اول ساسانی اسیر کرده بود به آبادی و عمران شوشتر می‌گمارد و بنا یا تجدید بنای سد شادروان را به وی می‌سپارد. در دوران ساسانیان تأسیسات آبی عظیم و پیچیده‌ای در شوشتر ساخته شده‌است که اکنون از مجموعه آنها به‌عنوان بزرگ‌ترین موزه آبی دنیا یاد می‌کنند. سدها، پلها، آسیابها و کانالهای بسیاری از آن دوران در شوشتر به یادگار مانده‌است. با ورود اسلام، سال ۱۷ هجری در جنگ شوشتر مسلمانان پس از وقفه‌ای طولانی موفق به فتح شوشتر می‌شوند. فرمانده لشکر ایرانیان، هرمزان و لشکر مسلمانان ابوموسی اشعری بود. در این جنگ براءبن مالک از صحابه پیامبر شهید گشت که در کنار قلعه سلاسل دفن است و آرامگاهش اولین بقعه اسلامی در ایران است. هرمزان نیز به دست مسلمانان اسیر گشت و وی را به امام علی سپردند.

در دوران اسلامی شوشتر از نظر علمی، فرهنگی و معارف اسلامی به مرحله‌ای رسید که همواره مورد توجه بود و در تمام دوران اسلامی مرکز حکومتی خوزستان بوده‌است. در آن دورانهای پر از کشمکش، در شورشهایی که علیه خلفای اموی و عباسی صورت می‌گرفت تا حمله مغولان خوزستان از موقعیت استراتژیکی برخوردار بود و فتح شوشتر بمنزله تسخیر خوزستان بود. در پایان قاجاریه با احداث راه آهن و عدم عبور آن از شوشتر و بی رونق گشتن کشتیرانی در کارون شمالی، شوشتر موقعیت بندری خود را از دست می‌دهد. متعاقب رکود اقتصادی در شوشتر، مرکزیت خوزستان به اهواز منتقل می‌گردد و با کشف نفت در خوزستان، توجه حکومت پهلوی معطوف به آبادان، مسجدسلیمان و اهواز می‌گردد و دیگر شهرهای خوزستان از روند توسعه باز می‌مانند و همواره در یک قرن گذشته نمودار توسعه شوشتر رو به منفی می‌رود. در دهه ۵۰ با ایجاد شرکت کشت و صنعت کارون (بزرگ‌ترین کارخانه تولید قند و شکر خاورمیانه) فصل جدیدی برای توسعه یافتن شوشتر آغاز می‌شود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در طول جنگ تحمیلی، شوشتر از حملات هوایی دشمن در امان نمی‌ماند. اما نسبت به شهرهایی چون دزفول و اهواز دارای امنیت بهتری بوده و همین امر باعث می‌شد تا بسیاری از هموطنان جنگ زده به شوشتر پناه بیاورند.

در سفرنامه‌های بسیاری از شوشتر یاد شده‌است و نام شوشتر نیز در طول تاریخ جهان گیر بوده‌است. در متون تاریخی غرب (روم و یونان باستان) شوشتر را با Šurkutir می‌شناسند. همچنین در جهان عرب شوشتر را با نام «تستر» می‌شناسند. در بسیاری از اشعار کهن فارسی از دیبای شوشتر، پرند شوشتر و بهار شوشتر یاد شده‌است. همچنین شاهنامه فردوسی ماجرای ساختن سد شادروان شوشتر را در زمان شاپور اول ساسانی نقل می‌کند. شوشتر از دو محله بزرگ موسوم به "حیدرخانه یا کهواز" و "نعمت خانه یا موگیهی" تشکیل یافته که "حیدرخانه" مشتمل بر چهار محله بزرگ و "نعمت خانه" مشتمل بر هشت محله بوده‌است که هر محله را خانی اداره میکرده‌است.

وصف شوشتر در سفرنامه های سیاحان

1. یکی از سیاحان معروفی که از شوشتر دستکم دو باز بازدید کرده است ابن بطوطه است او از دیدنی های شوشتر شگفت زده شده و علمای آنجا را جزو بزرگترین دانشمندان نامیده است.ابن بطوطه در سفرنامه ابن بطوطه همانند ابن خلدون از فرهنگ و شهریگری سرزمین فارس یا ایران با عظمت یاد کرده و حتی در تبریز و شوشتر(تستر) دانشمندانی را ملاقات نموده که بر تمام دانشها چیره بوده‌اند او همچنین اشاره می‌کند که در شیراز زنان اجتماعات داشتند و در امور اجتماع همکاری داشتند.

مرکزیت استان خوزستان

شوشتر از زمان ساسانیان تا ابتدای پهلوی در اغلب دوره‌های تاریخی مرکز استان خوزستان بوده‌است. در سال ۱۳۰۳ شمسی، در پی شیوع بیماری وبا، به دستور رضاشاه پهلوی، مرکز استان خوزستان (استان ششم) از شوشتر به ناصری (اهواز) منتقل گردید. اداره فرهنگ آخرین اداره دولتی خوزستان بود که در سال ۱۳۰۳ از شوشتر به اهواز منقل شد.

ثبت آثار باستانی در میراث جهانی یونسکو

آثار باستانی زیر در نشست سالانه کمیته میراث جهانی یونسکو در ۲۶ ژوئن ۲۰۰۹ (۵ تیرماه ۱۳۸۸) در شهر سویل اسپانیا، با احراز معیارهای ۱، ۲ و ۵ با عنوان نظام آبی تاریخی شوشتر بصورت یکجا به عنوان دهمین اثر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو با شماره ۱۳۱۵ به ثبت رسیده‌اند

• بند میزان
• برج کلاه فرنگی
• رودخانه دست کند گرگر
• پل بند گرگر
• مجموعه آبشارها و آسیابهای آبی
• بند برج عیار و نیایشگاه صابئین
• بند ماهی بازان شوشتر (بند خداآفرین)
• قلعه سلاسل
• نهر داریون
• پل بند شادروان
• بند خاک
• پل بند لشکر و پل شاه علی
• بند شرابدار

مراکز آموزش عالی

• دانشکده هنر شوشتر (زیر مجموعه دانشگاه شهید چمران اهواز)
• دانشگاه آزاد اسلامی واحد جامع شوشتر (دارای دو زیرمجموعه به نام واحد شوش و واحد گتوند)
• دانشگاه آزاد اسلامی واحد سما شوشتر
• دانشکده علوم قضایی
• دانشکده علوم پزشکی شوشتر (زیر مجموعه دانشگاه علوم پزشکی جندیشاپور اهواز)
• دانشگاه پیام نور واحد شوشتر

موسیقی سنتی شوشتری

گوشه شوشتری یا مایه شوشتری در موسیقی ایرانی گوشه ای شناخته شده است. شوشتری گوشه‌ای است از دستگاه همایون. از همایون دو گوشه مشتق می‌شوند: یکی گوشه شوشتری و دیگری اصفهانی. شوشتر بر روی تمام دستگاه‌های موسیقی ایران آهنگهای محلی دارد و برای هر کدام از دستگاه‌های موسیقی ایران یک ردیف محلی در شوشتر اجرا می‌شود. برای نمونه ردیف دستگاه شور بدین قرار است: دشتی، درفیلی، نظامی، بختک یا کمری، غم انگیز، قره العین، نورالعین، دشتستانی، مکوندی و دشتی راستا. خود مایه شوشتری را، اگر شوشتریها بخوانند اصل آهنگ است، زیرا همان مایه شوشتری با اشعار محلی خوانده می‌شود و گیراتر است. بر هر دستگاه موسیقی ایران، شوشتر یک ردیف محلی موافق همان دستگاه را دارد، جز آذربایجان، به ویژه تبریز. گمان نمی‌رود در هیچ یک از شهرهای ایران روی دستگاه‌های موسیقی ایران این قدر ردیف محلی داشته باشند. در هر شهری تنها بر روی یک یا دو دستگاه از موسیقی ایران ردیف محلی دارند، یعنی آواز محلی را موافق یک یا دو دستگاه می‌خوانند، اما در شوشتر موافق همه دستگاه‌ها آهنگ محلی دارند. اغلب باغبانها، بافنده‌ها، معمارها و بیشتر مردم در شوشتر، موسیقی را خوب می‌دانند و محلی خوب می‌خوانند.

چند قطعهٔ شوشتری : بیا تا گل برافشانیم ساختهٔ حسین علیزاده و با آواز علیرضا افتخاری، کاست راز و نیاز باد صبا : ساختهٔ حسام السلطنه ( در دیوان عارف به او هم نسبت داده شده ) با شعری از ملک الشعرای بهار، با آواز محمدرضا شجریان به زندان : اثر معروف صبا، که با تنظیم استاد حسین دهلوی و ویلن ارسلان کامکار اجرا شده

سادات شوشتر

۱- سادات کلانتر

سادات کلانتر منتسب به شاخه‌ای از ساداتند که سادات گوشه نام دارند و از اولاد امام الهمام موسی الکاظم علیه السلام هستند و جد اعلای آنان به نام سید کمال الدین ولی که نسب او با هفده واسطه به موسی کاظم می‌رسد در کوهستانهای شمال دزفول در گوشه دره نور آباد نزدیک شه و دنیکل که نزدیک لیوس است مدفون می‌باشد.

در دوره صفویه و قاجاریه، کلانتر کسی بوده که نظم و نسق شهر بدست او بوده و کدخدایان محله را تعیین و اداره میکرده این کار با مشورت و موافقت مردم هر محل و افراد هر صنف انجام میپذیرفته‌است. رسیدگی به اختلافات کسبه و اصناف و شکایات رعایا و زارعین و رفع ظلم اقویا از ضعیفان و اصلاح حال رعیت از جمله وظایف کلانتر بوده‌اند.

معروفترین کلانتر شوشتر سید باقر خان کلانتر بوده که در بحبوحه جنگ جهانی اول و اشغال خوزستان بدست قوای انگلیسی به مخالفت با آنها برخاسته (۱۳۳۵ هجری قمری) و با قشون انگلیس و عمال آنها مبارزاتی خونین را رقم می‌زند. پس از اشغال ایران توسط قوای انگلیس و ضعف حکومت مرکزی در اداره امور شهرها نیروهای انگلیس شهرهای ایران را یکی پس از دیگری به اشغال خود در آوردند و عمال خود را بکار گماشتند. در شوشتر سید باقر خان کلانتر با توجه به نفوذ و قدرتی که دارد اشغال شهر را بدست قوای بیگانه بر نمی‌تابد و علم شورش و مبارزه را علیه قوای انگلیس و دست نشاندگانشان بر می‌افرازد و سپس یکی از مقامات اداری شوشتر را که توسط انگلیسی‌ها منصوب شده بود دستگیر و زندانی و سر انجام اعدام می‌کند پس از آن قوای انگلیس با همکاری سواران شیخ خزعل به شوشتر حمله کرده و چند محله را غارت می‌کنند سید باقر خان کلانتر به همراه بستگان و همشهریان متعصب نبرد خونین و دلاورانه‌ای می‌کنند اما سرانجام به دلیل فشاری که به مردم شهر وارد شده بود پس از چند روز مقاومت سید باقر خان خود را ناچار به تسلیم می‌بیند. قوای انگلیس او را به همراه تعدادی از بستگان به هند تبعید می‌کنند. پس از دستگیری سید باقر خان کلانتر به توصیه عمال انگلیس، کنسول انگلیس دستور غارت و ضبط اموال سادات کلانتر را صادر کرده و از جمله فرمان تیر باران شانزده تن از سادات کلانتر را در قلعه سلاسل می‌دهد و خانه سید باقر خان که در آن زمان جزئ عمارات مجلل شهر بوده جایگاه کنسول گری انگلیس می‌گردد. در این میان برادر دیگر سید باقر خان کلانتر که سید عزیزالله خان نام داشته و جزه روحانیون بوده با لباس مبدل عشایری و تحمل مشقات بسیار خود را به تهران رسانید و به داد خواهی پرداخت. اگرچه در محیط آنروز تهران گوش کسی به چنین حرفهایی بدهکار نبود ولی سر انجام سید عزیزالله خان موفق شد که دولت وقت را وادار سازد با حکومت انگلیس مزاکره کرده و موافقت آنان را با رهایی سید باقر خان و بستگانش و استرداد اموال آنها جلب نماید. به این ترتیب سید باقر خان کلانتر پس از تحمل چهار سال تبعید به ایران برگشت اما بازگشت او به شوشتر سه سال بعد بود و او در این مدت در تهران ماند در همان هنگام شیخ خزعل در خوزستان با سید باقر خان بنای ناسازگاری گذاشته و به انحائ مختلف در صدد آزار و اذیت بر میاید. سید باقر خان به ناچار به رئیس‌الوزرای وقت مستوفی الممالک شکایت می‌برد. مستوفی الممالک به سید باقر خان توصیه می‌کند که با شیخ خزعل از در سازش در آید. اما در همین حال وقایع سیر دیگری می‌پیماید و سردار سپه که پس از استعفای مستوفی الممالک دولت را قبضه نموده بود شیخ خزعل را از میان بر می‌دارد و در نهایت فرصتی برای سازش سید باقر خان کلانتر و شیخ خزعل باقی نمی‌ماند و سید باقر خان پس از این واقعه به آسودگی در شهر میزست و حتی در سالهای پایانی عمر رئیس انجمن شهر می‌گردد. مرحوم سید باقرخان کلانتر سخت پایبند سنن ملی و مذهبی بود. یک بار در مسافرتی به عتبات با اصرار به رعایت یک سنت مذهبی شیعه نزدیک بود کار را به جاهای باریک بکشاند. عکسی که در حدود سال ۱۳۰۹ هجری خورشیدی از او بجا مانده او را با لباس بلند ایرانی و کلاه ماهوت بدون لبه نشان می‌دهد در حالیکه در آن هنگام استفاده از کلاه پهلوی لبه دار اجباری و پوشیدن لباس‌های سنتی ممنوع بوده‌است سید باقر خان کلانتر در سال ۱۳۵۳ هجری قمری در شوشتر در گذشت و جنازه‌اش را به نجف اشرف حمل نموده و در آنجا مدفون نمودند

جاذبه‌های گردشگری

صنایع دستی شوشتر

شوشتر هم در دوران پیش از اسلام و هم پس از اسلام رونق فراوانی داشته‌است که آثار آن در مکانهای تاریخی و مذهبی شهر دیده می‌شود. این شهر معماری و بافت سنتی خاص خود را دارد. از مهم‌ترین دیدنی‌های این شهر ۱۴ سازه آبی تاریخی می‌باشند که در سازمان جهانی یونسکو ثبت شده‌اند. از جمله این سازه‌های آبی، مجموعه آبشارها و راههای آبی زیر زمینی شوشتر، پل شادروان، پل لشکر، بند میزان، بند شرابدار، رودخانه دست ساز گرگر، نهر دست ساز داریون، قلعه شوشتر (سلاسل) و... می‌باشد. به علاوه در این شهر تعداد زیادی آرامگاه متبرکه، امامزاده وجود دارد که به همین علت شوشتر در بین اهالی منطقه با نام «شهرِ چهل پیر» نیز شناخته می‌شود. طبیعت شوشتر بخصوص در اسفندماه و فصل بهار مورد توجه گردشگران است. بیش از نیمی از آثار ملی ثبت شده در استان خوزستان در شوشتر قرار دارد و طبق اعلام سازمان میراث فرهنگی و گردشگری خوزستان، در چند سال اخیر شوشتر بیشترین جلب گردشگر را نسبت به سایر شهرهای این استان دارا بوده‌است.

معماری

بافت سنتی معماری این شهر متراکم و فشرده‌است. کوچه‌های باریک و دیوارهای بلند و گذرگاههای تنگ که همگی با گذر از «ساباط»ها یا سایه بان‌ها به میدانچه‌های اصلی شهر ختم می‌شوند، زیبایی کم نظیری دارند. ساباط‌ها علاوه بر ایجاد فضاهای خنک در معابر، ارتباط دو منزل را در فواصل مختلف ایجاد کرده و علاوه بر پیوند معماری، زمینه‌ای را برای ارتباط و ساخت طبقات بیشتر فراهم می‌آورده‌است. گذرگاه‌های باریک با پیچ و شکستگیهای مختلف علاوه بر آنکه راه‌حلی برای گریز از گرما و هدایت جریان باد به کوچه پس کوچه‌ها و دهلیز و خانه‌ها بوده‌اند، محلات مختلف شهر را با پرداختی زیبا به دروازه‌ها و مدخلهای ورودی شهر مرتبط می‌ساخته‌اند. بافت معماری یکدست و همگون با بهره گیری از مصالح بومی یعنی آجر و خلق نقشهای زیبا و ابتکاری تحت عنوان «خوون چینی» بر سر در بناها، جلوه‌های خوشایندی را در معماری این منطقه ایجاد کرده‌است. به طور کلی، شکل و ترکیب شوشتر تابع تناسب زمین، موقعیت صخره‌ها و پستی و بلندیهای خاک و جریان رودخانه هاست. به این ترتیب ارتباطی هنرمندانه با عناصر طبیعی را در جهت خلق فضاهای معماری که در شهرهای دیگر استان یافت نمی‌شود ایجاد کرده‌است. شوشتر به لحاظ به کارگیری معماری آجر و آسیابهای آبی ابداعات ویژه‌ای دارد.

مکان‌های مذهبی

یکی از دیدنی‌های مذهبی این شهر، مسجد جامع شوشتر می‌باشد که از کتیبه‌های آن چنین استنباط می‌شود که خلفای عباسی در زمان امام حسن عسگری به ساخت آن اقدام نموده و پس از آن تکمیل و ترمیم شده‌است. این مسجد با ۵۴ ستون در ایوان و طاقهای موسوم به رومی تأثیر فرهنگ دیرینه ایران و معماری محلی منطقه را با سقفها، گچبریها، کنده کاریها، و مناره‌ها و آجرکاریهای پر نقش ملهم از فرهنگ اسلامی در قالبی ارزشمند و زیبا به منصه ظهور رسانده‌است. هم چنین بقعه امامزاده عبدالله یکی از زیباترین بناهای شوشتر با نقشهای ویژه و پلکانها و نوشته‌هایی بر قطعات سنگی و کاشیها و لچکها و ستونهای بسیار بر بالای تپه‌ای مشرف بر شهر شوشتر و بقعه براء بن مالک انصاری که در واقع قدیمی‌ترین مقبره اسلامی در ایران به شمار می‌رود. قابل ذکر است او یکی از صحابه دلاور پیامبر بود که هنگام فتح شوشتر کشته شد و آرامگاه او در شمال شهر مقابل قلعه سلاسل قرار دارد.

فهرست برخی از آرامگاه‌های شوشتر:

• آرامگاه امامزاده عبدالله شوشتر
• مقام صاحب الزمان شوشتر
• مقام حضرت عباس شوشتر
• مرقد علامه شیخ شوشتری
• آرامگاه براءبن مالک انصاری
• آرامگاه سید محمد بازار شوشتر
• آرامگاه سید محمد ماهرو شوشتر
• آرامگاه سید محمد گلابی شوشتر
• آرامگاه شعیب نبی شوشتر

صنایع دستی

صنایع دستی گوناگون بویژه انواع صنایع بافندگی از دیرباز در شوشتر مرسوم و مشهور بوده است. دیبای شوشتری و پرند شوشتری از مشهورترین بافته های صنعتگران شوشتری به شمار می روند. از مهمترین صنایع دستی مرسوم در شوشتر می توان به موارد زیر اشاره کرد: (پایگاه اطلاع رسانی گردشگری شوشتر)

• پارچه بافی
• ابریشم بافی
• کپو بافی
• جاجیم بافی
• معرق ساقه گندم
• فلز کاری

مکانهای دیدنی شوشتر

تاریخی:

• مجموعه آبشارهای شوشتر
• مسجد جامع شوشتر
• پل و سد شادروان شوشتر
• قلعه سلاسل
• بند میزان
• رودخانه دست کند گرگر
• دخمه‌های زرتشتی شوشتر
• کاروانسراهای شوشتر
• چشمه سوزنگر
• توکمری
• تو عاشقون
• بافت قدیم شوشتر
• بند ماهی بازان شوشتر
• پل بند لشکر
• بند خاک
• بند برج عیار
• بند شرابدار
• پلهای حاج خدایی باطنی و مستوفی، پل شاه علی

دیدنیهای دیگر:

• بازار سنتی شوشتر
• پل کابلی شوشتر، اولین پل کابلی خاورمیانه و ایران
• پارکهای ساحلی داریون، هرمزان، شهید همت پور، شهید مطهری و سیکا
• پارک طبیعت آبشار شوشتر، پارک جنگلی شوشتر
• باغ‌های شوشتر
• شهرک شوشترنو، برنده جایزه جهانی معماری در سال ۲۰۰۰
• سواحل رودخانه کارون و شاخه‌های متعددش در شوشتر
• تپه‌های سرسبز و دیدنی جاده شوشتر-[عقیلی] در بهار
• بیشه زارهای موجود در جزایر و سواحل رودخانه‌های کارون و دز
• کوه فدلک
• روستاهای تک تکاب و گرآب

مشاهیر شوشتری

برای توضیحات بیشتر در مورد شاعران شوشتری، به صفحه شاعران شوشتری مراجعه کنید.

• مرتضی محیط (۱۳۱۴-)، نویسنده و پژوهش گر چپ گرای مقیم کالیفرنیا
• دکتر فیروزه جزایری دوما، نویسنده و استاد دانشگاه ایالتی کالیفرنیا (متولد آبادان، اصالتاً شوشتری)
• ابو محمد سهل بن عبدالله شوشتری(سهل تستری) (۲۰۳ تا ۲۸۳ ه. ق.) استاد حسین بن منصور حلاج عارف معروف
• قاضی نورالله شوشتری معروف به شهید ثالث (زاده:۹۵۶ شوشتر، درگذشت:۱۰۱۹ هند) فقیه اصولی، متکلم جدلی، محدث رجالی و شاعر و عالم شیعه عهد صفویه، و قاضی لاهور در زمان جهانگیر شاه گورکانی در هند
• شیخ جعفر شوشتری (خطیب توانا با بیانی رسا و بلیغ، صاحب کتاب معروف خصائص الحسینیة)
• علامه محمدتقی شیخ شوشتری (بزرگترین عالم علم رجال)
• آقا سید علی شوشتری که استاد آخوند ملاحسینقلی همدانی(از برجسته‌ترین عرفای متأخر) بود، و حسینقلی همدانی زیر نظر او به سلوک پرداخت
• شیخ مرتضی انصاری شوشتری عالم اصولی والاقدر، که فرزند محمد امیر بن شمس الدین بن احمد بن نورالدین بن محمد صادق شوشتری است
• سردار شهید محمد جهان آرا (متولد خرمشهر، اصالتاً شوشتری)
• شهید محمد حسین علم الهدی (متولد اهواز، اصالتاً شوشتری)
• آیت‌الله سید نورالدین امام شوشتری(تولد ۱۲۶۷ ه. ش. شوشتر، وفات ۱۳۲۴ ه. ش. مسجدسلیمان) که محقق و نویسنده، به خصوص در رشته‌های اسلامی شامل (تفسیر و فقه و اصول و حدیث و اخلاق) تاریخ و جغرافیا بود و به زبانهای فارسی، عربی، انگلیسی، فرانسه، آلمانی آشنایی داشت
• سید محمدعلی امام شوشتری (محقق برجسته و صاحب کتاب "واژه‌های دخیل فارسی در عربی" درگذشته به سال ۱۳۵۰)
• شیخ مهدی شرف الدین شوشتری (تاریخ وفات:۱۳۵۳ه‍. ش) دانشمند، واعظ و مؤلف کتب دینی
• عبداللطیف موسوی شوشتری سفرنامه‌نویس ایرانی دوره قاجار، و از نخستین ایرانیانی که درباره جامعه و شیوهٔ کشورداری در غرب نوشت. وی وزیر تیپو سلطان بود.
• آیت‌الله حاج سید محمد حسن آل طیب جزایری فقیه و اصولی مشهور و مولف تضمين الفيه ابن مالك به نام (الرياض المرضيه)
• حسین بن عبدالله شوشتری اصفهانی (استاد علامه محمدباقر مجلسی)
• آیت الله شیخ محمدجعفر محلاتی(تولد ۱۲۸۴ قمری) از روحانیان مبارز جنوب بود. جد اعلای وی شوشتری بوده‌است
• مولانا عبدالله شوشتری از علمای دورهٔ صفویه که نزد شاه عباس دارای منزلت و بزرگی بسیار بوده، و صاحب مدرسه ملا عبدالله بوده‌است
• استاد ابراهیم دلاوران (رئیس انجمن خوشنویسان شوشتر)، برنده چندین مقام کشوری در زمینه خوشنویسی نستعلیق
• ابوالعلاء شوشتری (بوالعلاء شُشتری) شاعر ایرانی پارسیگوی سده ۴ هجری دوره سامانیان
• شباب شوشتری (متولد سال ۱۲۵۰ هجری قمری) شاعر و متخلص به شباب شاگرد شیخ جعفر شوشتری
• سحابی استرآبادی شوشتری (شاعر عهد صفوی)

جستارهای وابسته

• دانشمندان و فضلای شوشتری
• چهره‌های سرشناس شوشتر
• کشت و صنعت کارون شوشتر

نگارخانه

• 

  اولین پل کابلی ایران و خاورمیانه در شوشتر

• 

  نمایی از شهرک شوشترنو در شوشتر، برنده جایزه جهانی معماری در سال ۲۰۰۰ م.

• 

  نمایی از امامزاده عبداله، نوه امام زین العابدین در شوشتر - بنا:سلجوقیان

• 

  نمایی از بقعه امامزاده عبداله و پل بند ساسانی لشکر - شوشتر

• 

  طبیعت زیبا در کرانه‌های کارون - شوشتر

• 

  دشت گل واقع در شمال شرقی شوشتر

• 

  دریاچه پارک طبیعت آبشار شوشتر

• 

  بافندگی سنتی در شوشتر - موج بافی

• 

  دانشکده امام صادق دانشگاه آزاد اسلامی شوشتر

منابع

• تذکره شوشتر(سید عبدالله جزایری)
• شوشتر یعنی خوبتر (اکرم مریدی)
• شوشتر در گذر تاریخ (محمد تقی زاده)
• تاریخ جغرافیایی خوزستان (سید محمد علی امام شوشتری)
• دیار شهریاران یا آثار و بناهای تاریخی خوزستان (احمد اقتداری)
• احمدیان محمد تاریخ شوشتر چاپ اول:اصفهان:۱۳۷۳
• نظام آبی تاریخی شوشتر، کنوانسیون میراث جهانی یونسکو، 2008

پیوند به بیرون

• سایت خبری تحلیلی شوشتر روز
• شوشتر در فلیکر
• آسياب‌هاي شوشتر
• پایگاه جامع فرهنگی و اطلاع رسانی شوشتر
• وبگاه خبری شوشتر
• وب‌گاه بناهای آبی تاریخی شوشتر
• نقشه گردشگری شوشتر
• تاریخ جغرافیای خوزستان نوشته سید محمد علی امام شوشتری