اهر

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
Ahar
اهر
—  city  —
اهر در Iran واقع شده‌است
Ahar
مختصات: ۳۸°۲۸′۳۹″ شمالی ۴۷°۰۴′۱۲″ شرقی / ۳۸.۴۷۷۵۰° شمالی ۴۷.۰۷۰۰۰° شرقی / 38.47750; 47.07000مختصات: ۳۸°۲۸′۳۹″ شمالی ۴۷°۰۴′۱۲″ شرقی / ۳۸.۴۷۷۵۰° شمالی ۴۷.۰۷۰۰۰° شرقی / 38.47750; 47.07000
نمایی دور از مراتع آقداش در اواسط خرداد. در زمانی نه چندان دور اینجا اتراقگاه قاطرچیانی بود که به اهر زغال حمل میکردنند.
کوه سبلان دا نزدیکی‌ اهر قرار دارد.
قالی بالان زمانی در بازار اهر مشتریان زیادی داشت.

اَهَرْ (Ahar) یکی از شهرهای شمالی استان آذربایجان شرقی و مرکز شهرستان اهر است. این شهر، با جمعیّت ۹۲٬۷۸۲ نفر،[۱] به عنوان پنجمین شهر پرجمعیت استان محسوب می‌گردد. اهر بزرگ‌ترین شهر منطقهٔ ارسباران است و تا پیش از انقلاب اسلامی به عنوان مرکز این منطقه شناخته می‌شد.

دینامیک جمعیتی در دوران اخیر[ویرایش]

در آغاز جنگهای روس - ایران بخش مهمی از مردم قره داغ زندگی عشایری داشتند. آن زمان، اهر به عنوان مرکز ناحیه ۳۵۰۰ نفر جمیعت داشت[۲]. در میانه‌های دهه ۱۸۳۰ جمعیّت شهر در بین ۵ تا ۶ هزار نفر و تعداد خانه‌ها ۶۰۰ واحد تخمین زده شده اند. [۳] جمعیّت در سال ۱۳۳۵ به۱۹۸۱۶ نفر رسیده بود.[۴] علیرغم افزایش چهار و نیم برابری جمعیت در ۶۰ سال گذشته اهر شکوه پیشین خود را هیچگاه باز نیافت. در حال حاضر، با اهمیت یافتن گردشگری در اقتصاد منطقه ارسباران، نقطه ثقل اقتصادی بیشتر به سمت شهر کوچکتر کلیبر در گردش است.

وجه تسمیه[ویرایش]

در اوایل قرن نوزدهم میلادی، جیمز موریر، دیپلمات انگلیسی‌ ومؤلف "ماجرا‌های حاجی بابای اصفهانی"[۵]در باره نام اهر چنین مینویسد، "بنظر میاید اهر کاندید خوبی است برای محل شهر تاریخی "هارا"، یکی‌ از سه‌ شهری که بر طبق نوشته تورات[۶] پادشاه آشور، تیلگته پیلنسر (Tilgath Pilneser)، افراد قبایل ربنیت (Reubenites)، گادیت (Gadites) و مناشه (Manasseh) را به آنجا تبعید کرد..."[۷] نظریه موریر توسط برخی تاریخنگاران غربی پذیرفته شده است. [۸]

پیشینه[ویرایش]

در کوههای اطراف اهر بازمانده‌های زیادی مربوط به دوره پیش از اسلام، مخصوصا زمان ساسانیان، پیدا شده است. از اواخر قرن دوم هجری تا سال ۲۲۲ (۸۳۷ میلادی) اهر در محدودهٔ قلمرو جاودان و بابک خرمدین قرار می‌گرفت. در قرن سوم، اهر مرکز ناحیه میمذ (Mīmaḏ) بود. در سال ۹۴۵ (میلادی)، اهر شهری آبادان گزارش شده است. در اواخر قرن دوازدهم و اوایل قرن سیزدهم اهر پایتخت حکمرانان سلسله پیشتکین (Pīškīn) بود. یاقوت حموی هشتصد سال پیش اهر را اینگونه توصیف میکند،اهر، علیرغم وسعت کمش، اقتصاد شکوفایی دارد. این شهر بین تبریز و اردبیل قرار گرفته و توسط امیری به نام "ابن پشتگین" اداره میشود. اهر فقهای بزرگی‌ پرورده است. دو روز راه آن را از "وراوی"، دیگر شهر بزرگ این دیار جدا میکند. من شخصی بس آگاه از آذربایجان با نام الهجان المنشی را، که صاحب چند رساله بود، میشناختم. او در نوشته‌هایش اهر را "اهریج" می‌نوشت، و ٔبر این اساس فکر می‌کنم نام اولیه همان "اهریج" باشد. [۹]

در دوره ایلخانان مغول، اهر استراحت گاه تابستانی ایلخانها بود (در اکتبر ۱۲۸۴ خواجه شمس الدین محمد جوینی در اهر اعدام شد). به نظر می‌‌آید که در طی‌ یک و نیم قرن بعد از یاقوت حموی اهر اهمیت خود را در دوران مغولها از دست داد. [۹]. حمدالله مستوفی در نیمه قرن هشتم هجری چنین می‌نویسد، اهر شهرکی کوچک و هوایش سرد است و آبش از رودی که بدانجا منسوب است از جبال اشکنبر بر میخیزد و از عیون و قنوات نیز آب دارد. حاصلش قلعه و اندک میوه بود و مردمانش شافعی مذهب اند و حقوق دیوانیش بتمغا مقرر است و غرب ده هزار دینار حاصل دارد و ولایتش غریب بیست پاره دیه بود و غرب پنج هزار دینار قرب دارد.[۱۰] جالب است در مقام مقایسه بدانیم که باز به گفته مستوفی در همان زمان حقوق دیوانی مردانقم، را که امروزه روستایی متوسط است، هشت هزار و پانصد دینار قید کرده است. [۱۱]

در زمان صفویان اهر توجه پادشاهان را جلب کرد چرا که قبر شیخ شهاب الدین (مرشد شیخ صفی الدین) در آنجا قرار داشت. برای مثال شاه عباس بزرگ دو بار در سالهای ۱۶۰۵ و ۱۶۱۱ از شهر دیدن کرد. در دوره قاجاریان اهر توسط شاهزدگان قاجار اداره میشد.[۱۲]

عباس میرزا برای مدتی این اهر را مرکز فرماندهی خود علیه روسها قرار داد. در آن زمان عشایر ارسباران قسمت عمده‌ای از جنگاوران قشون ایران را تامین میکردند. [۱۳] اهر در طی‌جنگ به شدت آسیب دید. مسافرین فرنگی‌ که در دوره بین ۱۸۳۷-۱۸۴۳ اهر را دیده اند آن را "شهری در وضعی اسفبار" وصف کرده اند. بر اساس برداشت آنها، شاهزادگان قاجار، که به عنوان حکمران قره داغ به شهر اعزام می‌شدند، به این فکر بودند که جیبشان را قبل از پایان ماموریت پر کنند. [۱۴]

اهر یکی‌ از کانون‌های جنبش مشروطه ایران بود. چرا که عشایر ارسباران در مناقشات مسلحانه جنبش درگیر شده بودند؛ فرماندهی نیروهای انقلابی و ضدّ-انقلابی به ترتیب ٔبر عهد دو قره داغی‌، یعنی‌ستار خان و [[رحیم خان چلبیانلو] بود. بعد از برقراری پادشاهی دودمان پهلوی افول اهر شروع شد. شاهان پهلوی با تاکید ٔبر آریاگرایی زمینه یک‌جانشینی اجباری عشایر را فراهم کرده و بدینسان به اقتصاد ناحیه ضربات مهلکی زدند. بالاخره، رضا شاه با تغییر دادن نام تاریخی قره داغ به ارسباران سعی کرد هویت تاریخی منطقه را منهدم کند.[۱۵]

وقایع تاریخی دوران معاصر را می‌توان در منابع زیر مطالعه کرد:

  • قدیمترین سند معتبر کتاب "تاریخ ارسباران" نوشته سرهنگ حسین بایبوردی است.[۱۶] متأسفانه این کتاب به راحتی قابل دسترس نیست.
  • کتاب "تاریخ و جغرافیای ارسباران" اثر حسین دوستی[۱۷] که پس از انقلاب اسلامی چاپ شده در مورد این منطقه اطلاعات بیشتر و جدیدتری در اختیار علاقه مندان قرار می‌دهد.
  • کتاب "تاریخ اجتماعی و سیاسی ارسباران (قره داغ) در دوره معاصر"، نوشته ناصر صدقی[۱۸] کتابی مجمل است و به طریقه‌ای علمی نوشته شده است.
  • کتاب " نامه ارسباران"، نوشته سیدرضا آل‌محمد،[۱۹] که در چهار جلد منتشر شده است، ظاهرا کتاب جامعی است.[۲۰]

برای مطالعه گزارش مجمل تاریخ ارسباران از دید یک ناظر خارجی مقاله زیر توصیه می‌شود. در این مقاله به شهر اهر، به عنوان مرکز قره داغ، اشارت زیادی شده است.

جغرافیا[ویرایش]

شهر اهر در ارتفاع ۱۳۶۰ متر از سطح دریا قرار گرفته‌است. این شهر در منطقه‌ای کوهستانی واقع شده و کوه‌های شیور در شمال شرق، بزکش در جنوب و قاشقاداغ در جنوب شرق آن قرار گرفته‌است. رودخانهٔ کیچیک‌چای از داخل، اهرچای از جنوب و علیرضاچای و رنگول‌چای از غرب اهر می‌گذرند.[۲۲] سد ستارخان اهر، در ۱۵ کیلومتری غرب شهر، این رود خانه بسته شده است. از لحاظ تغییرات آب و هوایی، بیشینهٔ دمای اهر در فصل تابستان ۳۴ درجهٔ سانتی‌گراد بالای صفر و کمینهٔ دمای آن در فصل زمستان ۲۷ درجهٔ سانتی‌گراد زیر صفر است؛ همچنین میانگین بارش سالانهٔ اهر ۳۱۰ میلی‌متر گزارش شده‌است.[۲۲]

هویت فرهنگی[ویرایش]

زبان[ویرایش]

زبان گفتاری مردم زبان ترکی آذربایجانی است که متعلق به شاخه غربی گره جنوبی - غربی (اغوز) خانواده زبان‌های ترکی می‌باشد[۲۳]. اغلب مردم، بعلاوه، با زبان فارسی آشنایی دارند.

دین[ویرایش]

اکثریت مردم پیرو مذهب شیعه دوازده‌امامی هستند. تعداد قابل توجّهی از اهالی پیروان اهل حق (گوران در زبان آذری) هستند. همه گوران‌ها در اصل متعلق به طایفه شاملو هستند. این طایفه یکی از ارکان عمدهٔ قزلباش‌ها در عهد شاه اسماعیل بود.

موسیقی عاشیقی[ویرایش]

Aşıq olub diyar-diyar gezenin کسی که عاشیق شد و عالمگرد شد،

Ezel başdan pürkamalı gerekdi باید که دانای کل باشد،

Oturub durmaqda edebin bile در نشست و برخاست آداب داند،

Me'rifet elminde dolu gerekti در علم عرفان باید کامل باشد...

این شعر مطلع آوازی است که عاشق علعسگر بعنوان دستور العملی در ضروریات رفتاری یک عاشیق سروده است.[۲۴] موسیقی عاشیقی، در فرم کنونی، یادگار شاه اسماعیل صفوی است[۲۵]. این موسیقی، علیرغم سیاست‌های مرکز گرایانه و آسیمالسیون فرهنگی زمان رضا شاه، در منطقه ارسباران به بقای خود ادامه داد و در حال حاضر یکی‌ از ستونهای فرهنگی مردم آذری بشمار میاید. نقش اهالی اهر در اشاعه موسیقی عاشیقی در چند دهه اخیر قابل توجه است؛ نخستین کلاس آموزش موسیقی عاشیقی در تبریز توسط عاشق عمران حیدری، متولد اهر، دایر شد.

جاذبه‌های گردشگری[ویرایش]

اهر کمتر از نقطه نظر گردشگری مورد توجه قرار گرفته است. برای مثال، در یک کتاب گردشگری غربی چنین نوشته شده است، "قرار گرفته در جلگه‌های مرتفع بادخیز بین تبریز و کلیبر، اهر ارزش یک توقف ده دقیقه ای، برای دیدن مقبره شیخ شهاب، را دارد.."[۲۶] قابل توجه آنکه در گذشته‌های دور تر مسافرین فرنگی توصیفات بهتری از دیدنیهای شهر و محیط اطراف ارائه داده بودند.[۷] تارنمای "اهر نیوز"، مکان‌های دیدنی‌ شهر را به قرار زیر معرفی کرده است:[۲۷]

  • آرامگاه شیخ شهاب‌الدین اهری از عارفان سدهٔ هفتم هجری در پارک شیخ شهاب‌الدین شهر اهر قرار گرفته‌است. این مجموعه شامل ساختمان‌های خود خانقاه، مسجد، ایوانی بلند، مناره‌ها، و تعدادی غرفه است. پیشینهٔ این بنا که با شیوه اسلامی ساخته شده، به دورهٔ شاه عباس یکم صفوی می‌رسد؛ البته برخی از بخش‌های تاریخی آن به پیش از این دوره و به طور عمده به دورهٔ ایلخانان مربوط می‌شود. این خانقاه از سال ۱۳۷۴ به موزه ادب و عرفان تبدیل شده است که تنها موزهٔ عرفان در ایران است.
  • بازار اهر از شاخه‌های مختلفی تشکیل یافته و دارای ۴ بخش اصلی به نام‌های بازار جعفرقلی‌خان، بازار کفاشان، بازار نصیربیگ و راسته‌بازار است. این بازار در زمان رشیدالملک، حکمران وقت ارسباران مرمت شده‌است.
  • خانهٔ تاریخی قاسم خان اهری از خانه‌های تاریخی اهر است که در خیابان حزب‌الله این شهر قرار گرفته‌است. این بنا از اتاق‌ها، سرسرا و نورگیرهای مختلفی شکل گرفته‌است. در سال ۱۳۸۴ خورشیدی، پارک قاسم اهری در جوار خانه تاریخی مذکور احداث شده‌است.
  • خانه بشیر آمر (از نوادگان پسری عباس میرزا)از خانه‌های تاریخی اهر است که در خیابان شیخ شهاب الدین اهری قرار گرفته‌است. این بنا از اتاق‌ها، اندرونی، زیرزمین، یخچال، سرسرا و فضاهای دیگری شکل گرفته‌است، قدمت این خانه به بیش از ۱۱۰ سال می‌رسد مساحت این ملک ۱۲۰۰ متر مربع و اعیانی آن بیش از ۹۵۰ متر مربع می باشداز معماری خانه نمای سه طبقه آن از پشت ساختمان و دوطبقه آن از مقابل است در ضمن آجر بکار رفته در ساختمان این بنا در حیاط و کوره‌ای که در زیر حوض بزرگ حیاط قراردارد بعمل آمده‌است. در روایات تاریخی این شهر آمده که این بنا بر روی یکی از ۵ قلعه ماد در دوران باستان ساخته شده‌است. در حال حاضر این ملک تحت تملک فرزندان ایشان قراردارد. در پی زمین لرزه ۲۱ مرداد ۱۳۹۱ بخشی از این ملک دچار تخریب گردید.

اقتصاد[ویرایش]

تا قبل از انقلاب سفید، که نقشی عمده در فروپاشی نهایی ساختار ایلی ایران داشت، اهر مرکز اقتصادی قره داغ بود .ایلات کوچ نشین تولیدات خود را در بازار اهر با محصولات روستاییان ناحیه و کالاهای شهری مبادله میکردند. ذغال چوب تولیدی جنگلهای ارسباران با کاروانهای قاطر به اهر حمل شده و از آنجا به تبریز فرستاده میشد. بعلاوه بازار اهر مرکزی بود برای توزیع قالی قره داغ. معلم‌های ناحیه عموما از اهالی اهر بودند. استقرار عشایر، تخلیه جمعیتی روستاها، رواج سوختهای فسیلی، و تغییر الگوی مصرف به اقتصاد اهر ضربه زد.

چهره‌های شاخص[ویرایش]

  • بی‌شک، ستار خان قره‌داغی (سردار ملی)، یکی از بازیگران اصلی مشروطیت، ابر - قهرمان ارسباران بشمار می‌آید. ستار در سال ۱۲۸۵ ق (۱۸۶۸ میلادی) به دنیا آمد. او از اهالی روستای بیشک قدیم یا روستای سردار امروزی شهرستان ورزقان بود.[۲۸][۲۹][۳۰][۳۱][۳۲]
  • رحیم خان چلبیانلو، پس از خلع محمدعلی‌شاه از سلطنت (۱۳۲۷)، در اردبیل آشوب کرد. در جنگی که بین ستارخان، که حاکم اردبیل شده بود، با رحیم‌خان و متحدانش در گرفت، ستارخان به سختی شکست خورد[۳۳] سپس حکومت مرکزی سپاهی مرکّب از سواران بختیاری، مجاهدین و قزاق را به جنگ رحیم‌خان فرستاد. این‌بار رحیم‌خان شکست خورد و به روسیه گریخت. سر انجام، در ۱۷ رمضان ۱۳۲۹ رحیم‌خان در یکی از راهروهای ارگ تبریز با شلیک گلوله اعدام شد.[۳۴]
  • سام خان فرزند رستم خان رئیس ایل حاج علیلو از عشایر ارسباران بود. وی ابتدا ارشد نظام و سپس امیر ارشد و سردار ارشد لقب یافت البته القاب دیگری نیز مثل:شجاع نظام، سالار نظام، امیر نظام، امیرالامرا داشت. در سالنامه‌هایی که در عصر ناصرالدین شاه، توسط اعتمادالسلطنه منتشر می‌شد، نام امیر ارشد (سام خان) به عنوان رئیس قره سوران قاراداغ ذکرشده است. وی در فاصله سالهای انقلاب روسیه و استقرار بلشویسم در قفقاز به عنوان سرحد دار ارس و مانع نفوذ بلشویسم به ایران لقب گرفت. سر انجام امیر ارشد به همراهی ۱۰۰۰ چریک محلی و ۱۵۰۰ژاندارم به فرماندهی کلنل «لندبرگ» سوئدی و نیز قوای ماکوبه سرکوبی سیمیتقو اعزام شد. در حدود روستای «شکریازی» سلماس امیر ارشد سیمیتقو را شکست داده و در اثنای جنگ خودش نیز تیر خورده و کشته می‌شود.[۳۵][۳۶]
  • دکتر قاسم اهری ،[۳۷] نخستین چشم پزشک ایران، به سال ۱۲۶۳ دراهر چشم به جهان گشود. پس از اتمام تحصیلات ابتدایی و متوسطه به اروپا رفت و در رشته پزشکی موفق به اخذ درجه دکترا شد. وی پس از بازگشت به ایران در چندین دوره به عنوان نماینده اهر در مجلس شورای ملی اننخاب شد و در سال ۱۳۲۸ در اولین دوره مجلس سنا به عنوان سناتور آذربایجان انتخاب شد.[۳۸][۳۹]
  • عباس اسلامی متخلص به بارز (۱۳۹۱-۱۳۰۰) متولد روستای آی پیرزن (یخفروزان ) اهراست.[۴۰] مجموعه شعر یاسلی ساوالان[۴۱] آخرین اثر منتشر شدهٔ ایشان است.
  • حسین رضاپورمتولد ۱۳۴۳. وی شعر سرایی را ازدوران جوانی شروع کرده وعنوان«راضی»رادر شعرهایش تخلص خود برگزیده است.[۴۲] آی ائللر، با مطلع بیردردیم وارقولاق آسین آی ائللر، از ساخته‌های معروف او است.
  • سرهنگ حسین بایبوردی در ۲۷ شعبان ۱۳۲۷ در اهر به دنیا آمد و درآذر ماه ۱۳۳۷ بازنشسته شد. بازنشستگی فرصتی بود تا کتاب "تاریخ ارسباران"[۱۶] را بنویسد که امروزه معتبرترین منبع ارسباران پژوهی است. به نوشته ایرج افشار در کتاب نادره کاران سرهنگ حسین بایبوردی در سال ۱۳۶۶ در تهران به درود حیات گفت.
  • حسين دوستی ,سال ۱۳۳۸,در اهر متولد شد.از سل ۱۳۵۸ به تدریس زبان انگلیسی در مدارس هوراند و خدافرین و اهر پرداخت. دوستی‌ کتابهای زیادی در زمینه تاریخ و فرهنگ قره داغ نوشته است. [۴۳]
  • پرفسور محمود آخوندى در بيست و سوم اسفندماه سال ۱۳۱۲ در شهرستان اهر ديده به جهان گشود. پس از اخذ ليسانس قضايى راهى شهر نوشاتل كشور سوئيس شد. آخوندى در رشته حقوق جزا پايان‌نامه دكتراى خود را با فرانسوا كلر گذراند كه پايان‌نامه‌اش در باره حقوق جزاى اسلامى و تأثير آن در حقوق جزاى ايران در سال ۱۳۴۰ بود. [۴۴] امروزه دانشجويان و اساتيد حقوق و قضا، او را به خاطر كتاب ۱۰جلدى آيين دادرسى كيفرى‌[۴۵] مى شناسند. قرار است تندیس او در میدان مقابل دادگستری اهر نصب شود. [۴۶]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵، جمعیت تا سطح آبادی‌ها بر حسب سواد»(فارسی)‎. مرکز آمار ایران، ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۲. 
  2. Bibliothèque orientale Elzévirienne, Volume 52; Volume 55, 1887 p.224.
  3. Robert Mignan, A Winter Journey Through Russia, the Caucasian Alps, and Georgia: Thence ..., Vol. 1, 1839, London
  4. http://www.loghatnaameh.org/dehkhodaworddetail-52196a7ee26d4eae91e652a105bc26ee-fa.html
  5. James Morier,The Adventures of Hajji Baba of Ispahan, 2005, Cosimo Inc.
  6. http://biblehub.com/1_chronicles/5-26.htm
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ James Morier, A second journey through Persia, Armenia, and Asia Minor, to Constantinople ..., 1818, p. 234
  8. Edward Farr, History of the Assyrians, Chaledeans, Medes, Lydians and Carthaginians, 1850, 135.
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ Yaqut ibn 'Abd Allah al-Rumi al-Hamawi, ‎Charles Adrien Casimir Barbier de Meynard, Dictionnaire géographique, historique et littéraire de la Perse et des contrees adjacentes, 1851, Paris, p. 57
  10. نزهةالقلوب ، حمداله مستوفی ، به کوشش محمد دبیر سیاقی ، انتشارات کتابخانه طهوری ، چاپ اول ، تهران ، ۱۳۳۶، ص. ۹۵.
  11. نزهةالقلوب ، حمداله مستوفی ، به کوشش محمد دبیر سیاقی ، انتشارات کتابخانه طهوری ، چاپ اول ، تهران ، ۱۳۳۶، ص. ۹۶.
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ http://www.iranicaonline.org/articles/ahar-the-name-of-a-county-sahrestan-and-town-in-azerbaijan
  13. R. Khanam, Encycl. Ethnography Of Middle-East And Central Asia, 2005, p. 313
  14. Richard Tappe, Frontier Nomads of Iran: A Political and Social History of the Shahsevan, 1997, Cambridge University Press, p. 171
  15. Abrahamian, Ervand (1982). Iran Between Two Revolutions. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. pp. 123–163. ISBN 9780691053424. OCLC 7975938. 
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ سرهنگ حسین بایبوردی، "تاریخ ارسباران"، ابن سینا، تهران ۱۳۴۱
  17. حسین دوستی، تاریخ و جغرافیای ارسباران، انتشارات احرار، تبریز,1373
  18. ناصر صدقی، تاریخ اجتماعی و سیاسی ارسباران (قره داغ) در دوره معاصر، ۱۳۸۸، تبریز، نشر اختر.
  19. سیدرضا آل‌محمد، نامه ارسباران، ۱۳۹۱، تهران، کتابخانه موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی.
  20. http://anaj.ir/news/pages/50599
  21. Oberling, Pierre. "The Tribes of Qarāca Dāġ: A Brief History." Oriens 17 (1964): 60-95
  22. ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ «اهر». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. بازبینی‌شده در ۴ فوریهٔ ۲۰۱۰. 
  23. Concise Encyclopedia of Languages of the World, 2010, Elsevier, p. 110-113
  24. http://mcm.bois.free.fr/booklet260135.pdf
  25. خبرگزاری آفتاب. محمدرضا درویشی: زبان عاشیق‌ها برای مردم بیگانه شده‌است.
  26. P. L. Baker and H. Smith, Iran, 2009, Bradet Trvel Guids, p. 141
  27. «آثار تاريخي و نقاط ديدني شهرستان اهر». 
  28. اسماعیل امیرخیزی، قیام آذربایجان و ستار خان، ۱۹۶۰، کتابفروشی تهران
  29. حسین دوستی، "حماسه‌ها و حماسه سازان انقلاب مشروطیت: با تاءکید بر نقش مردم ارسباران (قره داغ)"، باران، ۲۰۰۶
  30. نصرت الله فتحی،"دیدار همرزم ستارخان"، گوتنبرگ ۱۹۷۳
  31. پناهی سمنانی، "ستار خان: سردار ملی ونهضت مشروطه"، ۱۹۹۷، کتاب نمونه.
  32. رحیم رئیسنیا، عبد الحسین ناهید،"دو مبارز جنبش مشروطه: ستار خان، محمد خیابانی", ۱۹۷۰، انتشارات آگاه.
  33. احمد کسروی، تاریخ هیجده ساله آذربایجان، تهران 1355، ص 84ـ85.
  34. احمد کسروی، تاریخ هیجده ساله آذربایجان، تهران 1355، ص207.
  35. http://www.aharri.com/?p=77
  36. Stephanie Cronin, 'The Making of Modern Iran: State and Society Under Riza Shah, 1921-1941', 2007, p. 207
  37. «مشخصات اولین سند موجود در بایگانی». اداره ثبت احوال اهر. 
  38. میرجلال الدین موسوی. «خلاصه ای از زندگی نامه دکتر قاسم خان اهری: اولین چشم پزشک ایران». 
  39. ﻫﺎدي ﻫﺎﺷﻤﻴﺎن. «ﭼﻨﺪ ﺳﻨﺪ ﺗﺎرﻳﺨﻲ از ﺣﺎج ﺣﺴﻦ ﺗﺎﺟﺮ اﻫﺮي در دوره ﻗﺎﺟﺎر». 
  40. http://www.aharnoma.ir/news/2482
  41. http://ishiq.net/?p=5307
  42. «شرکت نرم‌افزار و سخت‌افزار ایران (نوسا) :رض‍اپ‍ور ی‍وس‍ف‍ل‍و». 
  43. «کتاب › حسین دوستی». آدینه بوک. 
  44. «آشنائي با "محمود آخوندی" يکي از مشاهير حقوق ايران». باشگاه خبرنگاران، ۰۶ فروردين ۱۳۹۲. 
  45. آخوندى، محمود. آيين دادرسي كيفرى. سازمان چاپ وانتشارات، 1390. 
  46. جعفر خضوعي. «تندیس آخوندی را به میدان بیاورید». یوخا، هجدهم اسفند 1392. 
جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ اهر موجود است.