نهاوند

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
نهاوند
کشور Flag of Iran.svg ایران
استان همدان
شهرستان نهاوند
بخش مرکزی
نام(های) دیگر ناون
نام(های) قدیمی لائودیسه، نـیـفواندای، نیهاوند، نیوانتا، نیسایا [۱]
سال شهرشدن دارای پیشینه تاریخی
مردم
جمعیت ۷۵،۴۴۵ نفر در سال ۱۳۹۰ [۲]
جغرافیای طبیعی
مساحت ۱۵۳۵ کیلو متر مربع
ارتفاع از سطح دریا ۱۶۴۴
آب‌وهوا
میانگین بارش سالانه ۳۷۶ میلیمتر
اطلاعات شهری
شهردار مهندس شاهین فرجی فر
ره‌آورد گردو، عسل، خمیر صنل، حلوا گردویی
پیش‌شماره تلفنی ۰۸۱
وبگاه نهاوند پرتال
تابلوی خوش‌آمد به شهر
به نهاوند گاهواره تمدن و تاریخ خوش آمدید

نَهاوَند شهری است در غرب ایران. این شهر در جنوب شرقی استان همدان قرار گرفته و مرکز شهرستان نهاوند است. نهاوند از شهرهای کهن و تاریخی ایران است و نام آن به دفعات در منابع تاریخی ذکر شده‌است. این شهر پایتخت یزدگرد سوم شاه ایران بوده است . به هنگام حمله اعراب به ایران، آخرین نبرد سپاهیان ایران و اعراب در نهاوند اتفاق افتاد که در تاریخ با نام فتح الفتوح یا جنگ نهاوند از آن یاد شده است.

بر حسب آمار ۹۹ درصد جمعیت نهاوند را لرها و لک ها تشکیل میدهند.[۸]
گویش مردم این شهر گویش نهاوندی که یکی از گویش‌های زبان لری می‌باشد.[۹] نهاوند از شمال به تویسرکان و همدان، از شرق به ملایر، از جنوب شرقی به بروجرد، از جنوب غربی به نورآباد و از غرب به کنگاور مرتبط می شود.
نهاوند زمستان هایی سرد و تابستان هایی نسبتاً خنک دارد . بارش سالانه در شهر نهاوند ۳۷۶ میلیمتر می باشد.[۱۰]

نام نهاوند[ویرایش]

بنابر پژوهش‌های پاره‌ای از زبانشناسان ایرانی، واژه نَهاوند به معنی شهر یا آبادی قرار گرفته در پیشِ رو است، زیرا «نَها» در زبان‌های ایرانی به معنی پیش و وند از فعل کهن «وندیدن» به معنی نهادن گرفته شده‌است. بنابراین نهاوند یعنی «نهاده در پیش رو».[نیازمند منبع] نظریه‌های مختلفی از پیشینهٔ تاریخی این منطقه باستانی باقی مانده‌است. برخی از مورخین نهاوند را مـحـل پـهلـو گرفتن کشتی نوح می‌دانند. به استناد تحقیقات باستان‌شناسان در تپه گیان)روستایی در ۱۸ کیلومتری جنوب باختری نهاوند(در حدود ۳۷ قرن قبل از میلاد مسیح قومی در این منطقه زندگی می‌کرد که تمدنی شبیه تمدن بین النهرین داشت و بعدها به دست اقوام دیگر اروپایی و آسیایی از بین رفت. در مورد کلمهٔ نهاوند از گذشته تا به امروز اختلاف نظرهایی وجود داشته‌است.[نیازمند منبع]

واژهٔ نهاوند در زمان‌های مختلف و از زبان‌های متفاوت، به صورت‌های مختلفی تلفظ شده‌است که از جملهٔ آنها می‌توان به: نوح اوند، نیماوند، اینهاوند، نیوهاوند، نیاوند و نیهاوند اشاره کرد.

از طرف دیگر نهاوند در گذشته نام‌های دیگری داشـتــه اســت بـه قـول بـطلـمـیـوس نـیـفواندای خـوانده شده و در عصر مادها به نهاوند، نهاوند ماد هم گفته شده‌است. به گـفـتهٔ ملک الشعرای بـهـار در عـصـر سلـوکیه نهاوند استان بزرگی بوده کـه بـه لـحـاظ سـکونت داشتن ملکهٔ لائودیسه در این شهر به آن لائودیسه هم گفته شده‌است.[نیازمند منبع]

به همین صورت واژه دماوند که صورت اصلی و قدیمی‌تر آن دُمباوند و دُنباوند ضبط شده به معنی «قرارگرفته در پشت» است زیرا دُنب در زبانهای ایرانی به معنی دنباله و پشت است. به گفته برخی دیگر از صاحبنظران نهاوند کنونی همان <<نوح آوند>> بوده که به گفته آنان محل به گل نشستن کشتی حضرت نوح بوده‌است.

نهاوند به گفته برخی پژوهش گران تاریخ ایران به معنی شهر جلو یی و شهر دماوند به معنی شهر عقبی از سمت مغرب زمین می‌باشد و در برخی دیگر از کتابهااز نهاوند به معنی شهر ظرف سخن بمیان آمده ولی در نقشه‌های ایران قدیم و در زمان ساسانیان نهاوند را به صورت nihavand نوشته‌اند که در همسایگی شهر دیناور و مای و همدان قدیم بوده‌است.[نیازمند منبع] شهرستان نهاوند که قدمت بسیار دیرینه‌ای در استان همدان دارد، در گذشته‌های دور پایتخت یزدگرد سوم بوده‌است و از آن به عنوان شهر خفته ساسانی یاد می‌شود.[۱۱] اسلام در جنگ فتح الفتوح نهاوند برای اولین بار به ایران وارد شد. اکتشافاتی که در تپه‌های گیان و زرامین توسط رومن گیرشمن باستان شناس آلمانی صورت گرفت منجر به پیدا شدن ده‌ها اثر باستانی از جنس سفال، نقره و طلا گردید که این اشیاء هم اکنون در موزه لوور پاریس نگهداری می‌شود.

پیشینه تاریخی[ویرایش]

تبدیل نهاوند به مرکز شهرستان[ویرایش]

قلعه نهاوند، اثر اوژن فلاندن، ۱۲۲۰ هجری شمسی

نهاوند در گذشته و براساس قانون تقسیمات کشوری مصوب ۱۳۲۶ ه. ش از بخشهای تابعه شهرستان ملایر در استان پنجم کشور بود که در سال‌ ۱۳۲۸ ه. ش از ملایر منفک و به شهرستان ارتقاء یافت.[۱۲] [۱۳]

تاریخ نهاوند[ویرایش]

نهاوند از شهرهای کهن ایران است. در دوره ساسانیان، بخشی از ایالت پهله ماد نهاوند یا ماه نهاوند نام داشت. نخستین ساکنان نهاوند حدود هزاره سوم پیش از میلاد کاسی ها بودند. در تقسیمات باستانی ایران، نهاوند و بروجرد دو نقطه شهری از ماه نهاوند بودند که این استان، از توابع پهله از سرزمین ماد محسوب می شد [۱۴] [۱۵]. ایالت پهله در زمان ساسانیان به این نام نهاده شده و پهلوی، به مردم، زبان و خط مربوط به پهله اشاره می‌کند [۱۶]. ماه نهاوند بعد از اسلام به ماه بصره نیز شهرت یافت چرا که خراج آن به بصره فرستاده می شد. ابن الندیم از قول عبداﷲ بن المقفع ذکر می کند که ماه نهاوند یکی از پنج ناحیه پهله (فهله) بوده است (یادداشت های دهخدا [۱۷]). بروجرد و نهاوند دو قصبه یا نقطه شهری ماه نهاوند بوده اند. [۱۸]

موقعیت جغرافیایی[ویرایش]

پوشش گیاهی اطراف نهاوند

نهاوند در موقعیت ۴۸ درجه و ۲۴ دقیقه طول شرقی و ۲۳ درجه و ۲۲ دقیقه عرض شمالی قرار دارد. اختلاف ساعت آن با تهران ۱۳ دقیقه و ۲۸ ثانیه می‌باشد. نهاوند از شمال به شهرهای تویسرکان و همدان ، از شرق به ملایر و اراک ، از غرب به کنگاور و کرمانشاه و از جنوب به استان لرستان محدود است. فاصله این شهر تا تهران ۳۹۰ کیلومتر مي باشد که از مسیر ملایر - اراک عبور می کند. فاصله نهاوند تا همدان ۱۱۰ کیلومتر، تا کرمانشاه ۱۳۰ کیلومتر و تا اراک ۱۳۵ کیلومتر است. فاصله این شهر با ملایر (از مسیر آورزمان) حدود ۴۵ کیلومتر و با بروجرد ۶۰ کیلومتر است.

معضلات[ویرایش]

شهر نهاوند در مسیر کربلا قرار دارد که این مسیر از کرمانشاه به نهاوند و سپس جاده اورزمان به ملایر و به سمت تهران پیش میرود اما متاسفانه جاده اورزمان به دلیل عدم ایمنی و عدم داشتن پلیس راه از محور های اتوبوس ممنوع بوده و با وجود کوتاهی ۶۳ کیلومتری مسیر از مسیر جایگزین ساوه تهران استفاده میشود همچنین جاده اورزمان یکی از حادثه خیز ترین جاده های استان همدان و کشور محسوب میشود به گونه ای که به جاده اورزمان لقب حرکت رو خط مرگ را داده اند اما متاسفانه هیچگونه تلاشی برای احداث پلیس راه این جاده دیده نمیشود.[۱۹] [۲۰]

ترابری[ویرایش]

شهرستان نهاوند بر سر مسیر ارتباطی کرمانشاه - ملایر - اراک - اصفهان و کرمانشاه - اراک - قم و ایلام - تهران قرار گرفته‌است. پروژه خط راه آهن غرب کشور که سالها در انتظاربودجه بود، در هنگام بررسی بودجه سال ۱۳۷۹در مجلس با پیشنهاد نماینده نهاوند و حمایت سایر نمایندگان استانهای مربوطه مقرر گردید:شرکت راه آهن کشور بازای هر تن کیلومتر حمل بار مبلغ ۴ ریال اخذ و سرجمع آن را برای توسعه راه آهن غرب کشور و سرخس مصرف نماید.با این اعتبار عملیات ساخت راه آهن غرب کشور که یکی از بزرگترین راه های مواصلاتی و اقتصادی محسوب میشود آغاز شد. تاکنون قطعه اراک - ملایر تکمیل و افتتاح شده‌است. قرار است این مسیر از راه آهن نهایتابه راه آهن کشور عراق و از آنجا به سوریه و بالاخره به در یای مدیترانه و اروپاوصل گردد، که میتواند علاوه بر کمک بزرگ به حمل و نقل مسافر وباردر غرب کشور ،دریچه ای نو باشد، برای حمل ونقل صادرات و واردات کالای بخش غربی کشور با هزینه ای مناسب تر از آنچه در حال حاضر از طریق خلیج فارس انجام میگردد .[۲۱]





وسعت[ویرایش]

طبیعت نهاوند

برآوردهای آماری وسعت شهر نهاوند را در سال ۶۵-۶۴، حدود ۰۲/۱۳ کیلومتر مربع نشان می‌دهد. همچنین وسعت دهستان علیا ۳۷۷ و دهستان سفلی ۴۵۲، سلگی ۱۸۲ و خزل ۶۴۶ کیلومتر مربع بوده که مجموع وسعت شهرستان حدود ۱۶۷۰ کیلومتر مربع می‌باشد.

بافت قدیمی شهر ابتدا در منطقه پاقلعه بوده، بعد به تدریج به دامنه‌های جنوبی و خاوری کشیده شده‌است. پس از احداث خیابان سراسری در سال ۱۳۱۵، به تدریج بافت کالبدی شهر از نظم و ترتیب بیشتری برخوردار و به آهستگی ترکیب عناصر و فضاهای زیستی آن به وضعیت متعارف شهری نزدیک‌تر شد.

از مجموعه سطح شهر، بیش از نیمی از آن به مسکن اختصاص یافته‌است، حدود ۳۰ درصد به معابر و بقیه زیر پوشش خدمات شهری و فضاهای خالی است. تراکم متوسط شهر در حال حاضر ۱۱۲ نفر در هکتار است.

جمعیت[ویرایش]

بر اساس سرشماری نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵، شهر نهاوند ۸۸٫۲۵۷نفر بوده‌است که پس از همدان و ملایر، سومین شهر بزرگ استان همدان به شمار می‌آید.[۲۲].

ابنیه تاریخی[ویرایش]

  • پل زرامین سفلی:

پل آجری زرامین معروف به پل لاغه در ۵ کیلومتری غرب شهرستان نهاوند و در کنار روستای زرامین سفلی برروی یکی از شعبات رودخانه گاماسیاب احداث گردیده. این پل دارای یک دهانه با قوس جناغی از بناهای دوره قاجار می‌باشد. در حال حاضر با گسترده کردن طول گذر پل تبدیل به پل جاده‌ای شده‌است. این اثر در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۵۰۳۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است

  • حمام حاج آقا تراب:

حمام حاج آقا تراب یکی از بناهای تاریخی شهرستان نهاوند است که در سال ۱۳۵۶ در فهرست آثار ملی ثبت شده‌است. این حمام با صرف هزینه‌ای بالغ بر ۴۰۰ میلیون ریال به موزه مردم‌شناسی تبدیل شده و در روز جهانگردی افتتاح می‌شود. بگزارش البرز به نقل ازمیراث «محمود یاری» مسئول روابط عمومی اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان همدان با اعلام خبر تبدیل شدن این حمام به موزه گفت: «با تفکیک دو بخش زنانه و مردانه و تزئین آنها با ماکتهای مجزا، در بخش مردانه مراسم شستشو به نمایش گذاشته شده و در بخش زنانه مراسم حنابندان یک عروس به تصویرکشیده شده‌است.» وی افزود: «با افتتاح این موزه در پنجم مهرماه (روز جهانگردی) مردم نهاوند و گردشگران غیر بومی می‌توانند بخشهای مهمی از زندگی مردم پیشین منطقه به همراه آداب و رسوم و لباسهای محلی را ببینند.» حمام حاج آقا تراب که در بافت قدیمی شهر نهاوند قرار دارد از دو بخش مردانه و زنانه تشکیل شده‌است. بنای این ساختمان مربوط به دوران قاجار بوده و یکی از جاذبه‌های تاریخی و قابل بازدید در نهاوند است. تزئینات بین بنا شامل گج بری، کاشی کاری و نقاشی یکی از نبردهای شاهنامه‌است. این حمام علاوه بر دو قسمت ماکتها حمام سرد و گرم، حجره شاه نشین و خزینه نیز دارد[۲۳]

  • معبد سلوکی (لائودیسه):

معبد لااودیسه در داخل شهر نهاوند که کتیبه‌ای از «آنتیوکوس سوم» و نیز تعدادی مجسمه برنزی خدایان یونانی در این کاوش کشف گردید.[۲۴]

  • تپه و دهکده باستانی گیان:

تپه دهکده باستانی گیان در کیلومتر ۱۹ جنوب غربی نهاوند و در مسیر جاده جنگلی گیان قرار گرفته‌است. این تپه در سال ۱۹۳۲ میلادی توسط پروفسور گریشمن بررسی شد. بسیاری از باستان شناسان به این منطقه آمده و گنجینه های بسیاری از جمله ظروف سفالی و جواهر را کشف کرده اند که منشأ این ظروف به قرن‌های دوم و سوم میلادی بر می گردد. تپه ی گیان همچنین محل دفن مردگان نیز بوده‌است. روش دفن مردگان، رنگ کردن آن‌ها و کشف وسایل همراه آنها پرده از رمز و رازهای زندگی آنها بر می دارد و تمدن آنان را آشکار می سازد. در موزه ی ایران باستان ظروف سفالی فراوانی از جمله گلدان و بشقاب و دیگچه که از این منطقه کشف شده‌است، در آنجا دیده می‌شود.

  • مقبره نعمان ابن مقرن (باباپیر):

نعمان بن مقرن یکی از سرداران و فرماندهان عرب بود که در جنگ نهاوند(فتح الفتوح) در سال ۲۱ هجری یا ۶۴۲ میلادی پس از سه روز نبرد سنگین در پشت دروازه‌های نهاوند به دست سربازان ایرانی به فرماندهی فیروزان (پیروزان) کشته شد. جسد او در ۵ کیلومتری شمال غربی شهر نهاوند دفن گردیده و امروزه در نزد اهالی نهاوند به مقبره باباپیر معروف است.

  • خانه قدوسی:

این خانه قدیمی که متعلق به شیخ علی قدوسی از عالمان نهاوند است دارای سر در ورودی زیبائی است که با نقوش هندسی آجری تزئین شده‌است و دو ستون نما در دو سوی سر در به زیبائی آن افزوده‌است. نمای بنا در داخل حیاط بوسیله آجر کاری‌های زیبا تزئین شده‌است و قوسهائی به شکل شاخ قوچ نما را آراسته‌است. پیرامون حیاط با طاق نماهای هلالی تزئین شده‌است. این خانه قدیمی و تاریخی در خیابان انقلاب واقع شده‌است وچند خانه قدیمی دیگر در جای جای این شهر وجود دارد.

جاذبه‌های توریستی نهاوند[ویرایش]

  • سرآب گیان نهاوند:

یکی از تفریح‌گاه‌های غرب کشور به شمار می‌رود سرآب گیان، با چشمه‌های جوشان، پرآب و زلال، در ۲۲ کیلومتری جنوب غربی نهاوند در استان همدان پای کوه‌های گرین از رشته‌کوه‌های زاگرس جریان دارد که از جنوب به کوه‌های گرین و از غرب به زمین‌های روستاهای ظفر آباد و میهن آباد محدود می‌شود. تپه باستانی گیان نیز در مسیر و دو کیلومتری این سراب قرار دارد. در مسیر این سرآب، جنگلی طبیعی، به وسعت بیش از ۱۰۰ هکتار وجود دارد. کلمهٔ سرآب، از دو کلمهٔ «سر» و «آب» تشکیل شده که به معنی سرچمشه آب می‌باشد. در نهاوند به دلیل آهکی بودن زمین، آب حاصل از بارش با انحلال آهک به راحتی در زمین نفوذ می‌کند و به صورت چشمه در سطح زمین جاری، می‌شوند که معمولاً بسیار پرآب هستند. آب دهی سالانه سرآب گیان، در حد ۲۵۰۰ لیتر در ثانیه‌است، که پس از مصارف آشامیدنی اهالی و استفاده‌های کشاورزی روستاهای اطراف، مازاد آب به رودخانه گاماسیاب می‌ریزد. در مسیر این سرآب، جنگلی است طبیعی، به وسعت بیش از ۱۰۰ هکتار شامل: درختان قطور، کهنسال بلوط، چنار، زالزالک (گویچ) گرو، بید، زبان گنجشک، گوجه وحشی، داغداغان، آلوچه، مو، انجیر، ون، گلابی، نبهو، پادامک وحشی که یکی از تفریحگاه‌های غرب کشور محسوب می‌شود با توجه به قابلیت‌های گردشگری جنگل و سرآب گیان، اخیرا مطالعاتی انجام شده و برای آماده سازی و بهره برداری‌های گردشگری یک سلسله عملیاتی عمرانی در دست اقدام بوده و در حال حاضر نیز به عنوان یک اثر طبیعی جذاب قابل بازدید می‌باشد. دسترسی به این سرآب، از طریق جادهٔ نهاوند به کنگاور به سمت روستای گیان امکان پذیر می‌باشد.

  • سراب گاماسیاب:
سراب گاماسیاب
سراب گاماسیاب
سراب گاماسیاب

سراب گاماسیاب (بزرگترین چشمه ایران) در ۲۰ کیلومتری جنوب شهرستان نهاوند به سمت نوراباد واقع شده‌است و از دره‌های شمالی رشته کوه گروین (کوه چهل نابالغان) سرچشمه می‌گیرد. منشأ اب آن یخچال طبیعی است و دارای آبدهی ۵ متر مکعب در ثانیه و دمای متوسط ۵ درجه سانتیگراد است.

رود گاماسیاب دارای آبی با کیفیت عالی می‌باشد. در طول دره شهرستان و مسیر دشت دلتایی نهاوند جاری است و به هنگام عبور، قسمت عمده روستاها و باغ‌های باختری شهر را مشروب ساخته و راهی شهرستان صحنه در استان کرمانشاه می‌شود. این رودخانه پس از ورود به استان کرمانشاه قره‌سو در عبور از استان لرستان، سیمره و در استان خوزستان کرخه نامیده می‌شود و بعد از این گذر پر پیچ و تاب به هورالعظیم می‌پیوندد. در بالا دست چشمه‌ها، غاری طبیعی دیده می‌شود و محوطهٔ اطراف سرآب جنگل کاری شده‌است. در مسیر این رود با احداث نیروگاه برق آبی و حوضچه‌های پرورش ماهی، در تولید برق و پرورش ماهی بهره برداری نموده‌اند. چشمه جوشان و پر آب با ویژگی‌های خاص طبیعی، یکی از جاذبه‌های مستعد گردشگری استان محسوب می‌شود.

  • سراب ملوسان:

سراب ملوسان در ۱۷ کیلومتری شمال شهرستان نهاوند واقع گردیده‌است. زمین‌های اطراف این سراب، سرسبز و خرم و بیشتر روستاهای اطراف آن کوهستانی است و به همین علت از قدیم، بهترین منطقه پرورش بز کوهی و انواع شکارهای مختلف بوده‌است.

  • سراب فارسبان:

سراب فارسبان در ۳۲ کیلومتری جنوب غربی نهاوند با آبدهی ۱/۵ متر مکعب در ثانیه‌است که هر ساله تعداد زیادی از گردشکران داخلی را به سوی خود جلب می‌کند.

  • سراب کنگاور کهنه:

این سراب تقریباً در چهل و پنج کیلومتری غرب نهاوند و در نزدیکی روستای کنگاور کهنه ور داخل یکی از دره‌های کوه گرو قرار گرفته‌است. دبی متوسط این سراب حدود ۰/۵ متر مکعب در ثانیه برآورد شده‌است. درختان این سراب از نوع چنار و بید است و یک درخت تنومند و کهنسال چنار که عمر آن به بیش از چهار صد سال می‌رسد در ابتدای سراب خودنمایی می‌کند. از دیگر سرابهای این شهرستان می‌توان به سرابهای بنفشه، گنبد کبود، تازناب طاف و ورازانه باروداب (قلعه باروداب) اشاره کرد.


" سرابهای ورازانه " 1- سراب بردینه : این سراب در ضلع شمال غربی منطقه شمشال در کوههای ورازانه وجود دارد. فاصله آن تا شهرستان نهاوند حدود 25 کیلومتر میباشد . در تمام فصول سال دارای آب شیرین و گوارایی بوده و آب کشاورزی و شرب روستا از محل این سراب تامین میگردد. بدلیل وجود قطعات بزرگ سنگ که به شکل مکعبی میباشند سراب بردینه نام گرفته است . اهالی روستادر گذشته از سنگ های این محل جهت فونداسیون ساختمانها استفاده میکردند.

2- سراب دو روزنه: این سراب در دره مابین ضلع شرقی قله خرمن کوه و تپه بیدکو در کوههای ورازانه واقع شده است . مقدار آب آن در فصول بهار و زمستان زیاد بوده و در فصول تابستان و پاییز خشک میگردد. خروجی آب از محل دو روزنه در ضلع شرقی و غربی دره میباشد بدین دلیل سراب دو روزنه نامیده میشود.


قناتهای نهاوند[ویرایش]

آب شهر از چند رشته قنات و چشمه تامین می‌شود:*[۶]

  1. قنات قیصریه: که دارای ۴ سنگ آب است و از قنوات قدیمی شهر بوده در قیصریه خرابه مظهر شده خانه‌های چهار باغ و راسته میرزا آقا را مشروب می‌نماید.
  2. قنات چشمه: عبدل که دارای یک سنگ آب است در علیای محله سادات مظهر شده قسمتی ازمحله سادات میرزا آقایی و چهار باغ را مشروب می‌نماید.
  3. قنات پهلوان: محمدصادق که فعلاً دارای یک سنگ آب است و قسمتی از محله چهارباغ را مشروب می‌نماید.
  4. قنات گلشن: در محله گلشن مظهر و آن محل را مشروب می‌نماید. علاوه بر اینها چند چشمه نیز به نام چشمه علی، دو خواهران، چاله اولاد و چشمه ملامحمد طاهر مورد استفاده‌است.[۲۵]

مشاهیر نهاوند[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. محمدمهدی احدیان. «بررسی جاینام نهاوند». فصلنامه علمی-پژوهشی <<پژوهش زبان و ادبیات فارسی>>. بازبینی‌شده در 18 آپریل ۲۰۱۴. 
  2. «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰». معاونت برنامه ریزی استانداری خراسان جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران)، ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  3. [۱]
  4. [۲]
  5. [۳]
  6. [۴]
  7. [۵]
  8. http://web.archive.org/web/20080512233242/http://www.hamedanpolitic.ir/Group.aspx
  9. «LORI DIALECTS». Iranica. بازبینی‌شده در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۴. 
  10. سازمان هواشناسی ایران
  11. منبع وبگاه راسخون
  12. http://www.dastour.ir/Brows/?lid=24595
  13. http://alihme.wikispaces.com/file/view/divisions.pdf
  14. «بروجرد». دانشنامه جهان اسلام (نقل قول از ابن مقفع). 
  15. «جبال (۱) (جمع جَبَل ) یا کورة جَبَل یا قُهِستان یا قوهستان (معرّب کوهستان ) یا بلاد جبال»(فارسی)‎. دانشنامه جهان اسلام. بازبینی‌شده در ۱ ژوئن ۲۰۱۱. 
  16. «پَهلَوی»(فارسی)‎. دانشنامه جهان اسلام. بازبینی‌شده در ۱ ژوئن ۲۰۱۱. 
  17. علی‌اکبر دهخدا و دیگران، سرواژهٔ «ماه نهاوند»، لغت‌نامهٔ دهخدا (بازیابی در ۱۵ شهريور ۱۳۹۱.).
  18. «بروجرد». دانشنامه جهان اسلام (نقل قول از ابن مقفع). 
  19. http://www.iribnews.ir/NewsText.aspx?ID=1808952
  20. http://www.mehrnews.com/detail/News/2258601
  21. پروژ عظیم راه آهن کربلا]
  22. پایگاه اینترنتی مرکز آمار ایران
  23. سایت تبیان همدان
  24. علی حاکمی، «کتیبه بزرگ نهاوند»، در مجله باستانشناسی
  25. لغتنامه دهخدا، مدخل نهاوند

جستارهای وابسته[ویرایش]