اردبیل

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

'۳۸°۱۵ شمالی، '۱۷°۴۸ شرقی

اردبیل
اطلاعات کلی
نام رسمی:	اردبیل
کشور:	ایران
استان:	اردبیل
شهرستان:	اردبیل
بخش:	مرکزی
نام‌های قدیمی:	آرتاویل
اردبیل
مردم
جمعیت	۴۱۲٬۶۶۹ نفر
زبان‌های گفتاری:	ترکی آذربایجانی
مذهب:	شیعه
جغرافیای طبیعی
مساحت:	۱۱۰۸۱
ارتفاع از سطح دریا:	۱٬۵۰۰ متر
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه:	۸۷/۱۴+
اطلاعات شهری
شهردار:	اكبرنيك زاد
ره‌آورد:	قالی
پیش‌شماره تلفنی:	۰۴۵۱
وب‌گاه:	شهرداری اردبیل

^[۱] اَردَبیل یکی از شهرهای ایران و مرکز استان اردبیل در شمال غربی کشور است. این شهر همچنین مرکز شهرستان اردبیل است. اردبیل از شهرهای باستانی و تاریخی ایران است. این شهر در نزدیکی مرز جمهوری آذربایجان قرار گرفته‌است و دارای ارتفاع زیادی است و از سردترین شهرهای ایران محسوب می‌گردد که جاذبه‌های طبیعی زیادی دارد. این شهر در ۲۱۹ کیلومتری تبریز و ۵۹۱ کیلومتری تهران واقع شده‌است.

فهرست مندرجات ۱ جغرافیا ۲ مردم ۳ وجه تسمیه ۴ لقب‌ها ۵ پیشینه ۶ کشف تاریخ ۴۰ هزار ساله اردبیل ۷ باستان شناسی اردبیل ۸ اردبیل درعصر مفرغ ۹ سفال اردبیل دردوره مفرغ ۱۰ گورستان‌های تاریخی ۱۱ اولین شهر لوله‌کشی‌شده آب ۱۲ تاریخچه کتابخانه در اردبیل ۱۳ جاذبه‌های توریستی ۱۴ هتل‌های اردبیل ۱۵ صنایع دستی اردبیل ۱۶ جمعیت ۱۷ آب و هوای اردبیل ۱۸ غذاهای سنتی ۱۹ سوغات ۲۰ بازار تاریخی اردبیل ۲۱ موزه‌ها ۲۲ اولین مدارس ملی اردبیل ۲۳ اولین روزنامه‌های اردبیل ۲۴ اسناد تاریخی اردبیل ۲۵ حمام‌های تاریخی ۲۵.۱ حمام‌های تادوره صفویه ۲۵.۲ حمام‌های دوره قاجاریه ۲۶ پل‌های تاریخی اردبیل ۲۷ کاروانسراها ۲۸ خانه‌های تاریخی اردبیل ۲۹ روز ملی اردبیل ۳۰ تاریخ پست دراردبیل ۳۱ مراکز آموزشی ۳۲ موسسات علمی پژوهشی ۳۳ تاثیر مرثیه سرایان اردبیلی در حفظ تاریخ عاشورا ۳۴ نگارخانه ۳۵ جستارهای وابسته ۳۶ پانویس ۳۷ منابع

[ویرایش] جغرافیا

شهر اردبیل در ارتفاع ۱۵۰۰ متری از سطح دریا و در میان کوه‌های تالش و سبلان واقع در رشته‌کوه البرز در شمال غرب فلات ایران جای گرفته و دارای زمستان‌های سرد و تابستان‌های ملایم است.^{[۲] [۳] [۴]}

[ویرایش] مردم

جمعیت این شهر براساس سرشماری سراسری سال ۱۳۸۵ ایران، برابر با ۴۱۲٬۶۶۹ نفر است. زبان مردم شهر اردبیل ترکی آذربایجانی است. مذهب اکثر مردم این شهر، اسلام (شیعه دوازده‌امامی) بوده و مسلمانان اهل سنت در روستاهایی نظیر عنبران سکونت دارند. هم‌چنین مسیحیان شهر که اغلب ارمنی بوده‌اند در دهه‌های گذشته مهاجرت نموده‌اند. ^{[۵] [۶] [۷]}

[ویرایش] وجه تسمیه

غالب صاحب‌نظران نام قدیمی شهر را «آرتاویل» و از ریشه اوستایی می‌دانند. این نام از ترکیب دو کلمه «آرتا» (به‌معنی مقدس که در فارسی میانه تبدیل به «ارد» شده‌است و در کلماتی نظیر اردشیر آمده‌است) و «ویل» تشکیل شده‌است. امروزه در مناطق تالش‌نشین استان، هنوز هم به اردبیل، «آردویل» می‌گویند که معنی «شهر مقدس» را می‌دهد.^[۸]

[ویرایش] لقب‌ها

اردبیل در طول تاریخ، به نام‌های گوناگونی ازجمله «دارالارشاد»، «دارالملک»، «دارالعرفان»، «دارالامان» و «شهر مقدس» ملقب بوده‌است و در دوره‌های مختلف، مرکز ایلات آذربایجان بوده و به‌علت قرارداشتن در مسیر جاده ابریشم، از رونق اقتصادی بسیار خوبی، برخوردار بوده‌است.^[۹]

[ویرایش] پیشینه

اردبیل از شهرهای کهن ایران است که حدود ۵۰۰۰ سال قدمت دارد.در لوحه‌های گلی سومریان به صورت آرتا ثبت گردیده‌است که خود قدمت شهر را تا ۵۰۰۰ سال میرساند. ^{[۱۰][۱۱] [۱۲] [۱۳]} این شهر در زمان حکومت بنی‌امیه مرکز حکومت آذربایجان و در زمان بنی‌عباس مرکز قیام بابک خرمدین بوده‌ است. در سال ۶۱۸ هجری مورد حمله مغولان قرار گرفت.در دوران باستان نیز که ایران به چهار ولایت تقسیم شده بود اردبیل مرکز ولایت باختر شامل آذربایجان، ارمنستان و آران بوده‌است.^[۱۴]اما در زمان تیموریان و صفویان، نهضت تشیع و جنبش‌های سیاسی ایران از این شهر برخاست. اردبیل در زمان صفویان آباد گردید و به اوج اعتبار، عزت، و عظمت خود رسید، اما پس از انقراض این سلسله در پیشامدها و تحولات تاریخی دوره نادرشاه و اوایل قاجار و به‌خصوص با ورود قشون روسیه به ایران و حوادث دوران مشروطیت، از رونق و اهمیت افتاد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، در ۲۴ فروردین ۱۳۷۲ به مرکز استان تبدیل شد.

از آثار تاریخی اردبیل که برخی به دوره پیش از اسلام می‌رسد، می‌توان از دهکده آتشگاه، شهر هیر، شهریور، و مسجد جامع اردبیل که در قدیم آتشکده بوده‌است، نام برد. با توجه به این‌که این مسجد، بزرگ‌ترین و قدیم‌ترین مسجد اردبیل است، احتمال می‌رود یکی از واحدهای آن، کتابخانه بوده، ولی در تاریخ اردبیل اشاره‌ای به آن نشده‌ است.

بسیاری از مؤلفان دوره اسلامی، بنای شهر اردبیل را به فیروز، پادشاه ساسانی نسبت می‌دهند و می‌نویسند که اردبیل به دستور این پادشاه، که در سده پنجم میلادی می‌زیست، ساخته شده‌است.فردوسی در شاهنامه بنای اردبیل را به پیروز ساسانی نسبت می‌دهد.

اما تاریخ اردبیل خیلی قدیمی‌تر از زمان فیروز ساسانی است. زیرا که فیروز درسال ۴۵۹ میلادی به سلطنت رسیده‌است و ۳۴ سال قبل از این تاریخ، بهرام پنجم ملقب به بهرام گور در مقابل حمله هیاتله از راه اردبیل به آمل وگرگان و سپس به خراسان رفته و در آن‌جا، خاقان هیاتله را کشته‌است. این موضوع در شاهنامه فردوسی آمده‌است:

چو آگاهی آمد به بهرام‌شاه

که خاقان به مرو است چندان سپاه

همی راند لشکر چو تزکوه سیل

به آمل گذشت از ره اردبیل

در زمان فیروز به دلیل حمله طوایف شمال (هون‌ها) ویران گردید و به دستور فیروز، آباد گردید و برج و بارو درآن ساخته گردید و از این‌رو بنای آن‌را به فیروز نسبت می‌دهند.

در داستان سیاوش در شاهنامه فردوسی نیز نام اردبیل آمده بود.

درقرن ششم قبل از میلاد زرتشت پیامبر بزرگ ایران ظهور کرد و بنا به روایت اوستا، کتاب یسنا در بالای کوه سبلان بر او نازل شده‌است. ^[۱۵]

شهر اردبیل به علت نزدیکی به قفقاز و گرجستان و ارمنستان، جایگاه ویژه‌ای داشت به‌طوری که در زمان جنگ‌های ایران و روس در عهد قاجار، اردبیل مرکز استقرار نیرو و ستاد عملیات سپاه ایران در برابر طوایف شمال بوده‌است.

[ویرایش] کشف تاریخ ۴۰ هزار ساله اردبیل

کشفیات اخیر در خصوص تاریخ اردبیل در منطقه مرادلو اردبیل نشان از کشف تاریخ ۴۰ هزار ساله در اردبیل را به اثبات می‏رساند.محوطه شامل بیش از یکصد تخته سنگ مزین به نقوش صخره‌ای بوده که با بررسی و مطالعه هر یک از آنها زوایای پنهانی از نحوه زندگی و استقرار بشر در این منطقه از کشور نمایان خواهد شد.
یکی از کارشناسان باستان شناسی اردبیل گفت: نقوش خمره‌ای یا همان سنگ نگاره‌ها کهن‌ترین آثار هنری بر جای مانده از بشر هستند که قدمت برخی از آنها به ‪ ۴۰‬هزار سال قبل برمی گردد.^[۱۶]

[ویرایش] باستان شناسی اردبیل

منطقه اردبیل حداقل از هزاره ششم قبل از میلاد مسکونی بوده‌است. براساس پژوهش، سراسر منطقه از تپه‌های باستانی پوشیده شده‌است. کاوش‌های مقدماتی در برخی از نواحی اردبیل به ویژه در قسمت‌های شمالی و شرقی آن نشان می‌دهد که اردبیل از کانونهای مهم فرهنگ مگالی تیک یا سنگ افراشتی بوده‌است. مردم مگالی تیک شرق آذربایجان که ماهیت قومی آنها می‌باید از عناصر کاسی و هوری بوده باشد، دهها اثر مگالی تیک پرارزش از خود به یادگار گذاشته‌اند. کشفیات اخیر در محوطه باستانی شهر یئری مشکین شهر، پرتو تازه‌ای به تمدن و فرهنگ هشت هزارساله اقوام ساکن در اردبیل و اطراف آن افکنده‌است و انتشار نتیجه کشفیات می‌تواند ارتباط تمدن و فرهنگ مگالی تیک اردبیل را با دیگر مناطق ایران و آذربایجان تاریخی و قفقاز و شرق آسیای صغیر مشخص کند. تصاویر هیکل‌های سنگی شهر یئری با تصاویر هیکل‌ها و سرهای آدمیانی که برروی اجاق‌های نعل اسبی ایغدیر (ایگدیر درشمال شرقی ترکیه در نزدیکی مرز ایران و ارمنستان) نقش بسته شباهت تام دارد.آثاریافت شده درموزه باستانشناسی اردبیل موجود می‌باشند. ^{[۱۷] [۱۸]}

[ویرایش] اردبیل درعصر مفرغ

آثار به‌دست‌آمده در حفاری‌های صورت‌گرفته در اردبیل، نشان از حیات در دوره مفرغ را به‌اثبات می‌رساند. آثار به‌دست‌آمده شامل شمشیرهای مسی، خنجرهای مختلف، تیر و سرنیزه، حلقه برای گرفتن زه کمان و تیردان‌های مسی، از نوع تبری که در لرستان پیدا شده و باستان‌شناسان، تاریخ آن را قریب سه‌هزارسال قبل ازمیلاد معین کرده‌اند، در ناحیه اردبیل نیز پیداشده‌است چون این اشیا ازمفرغ‌های به‌دست آمده لرستان ساده‌ترند، این امر قدمت اردبیل را فراتر هم می‌برد.باستان‌شناسان در یکی از گورها تعدادی مهره عقیق، لاجورد، شیشه، یک دکمه طلا و سفال به دست آورده‌اند.

درضمن حفاری در تپه نادری اردبیل، باستان شناسان موفق شدند بقایای معماری عصر مفرغ را به دست آورند.این بقایا از دوره‌های عصر آهن ۲ و ۳ و نمونه‌هایی از دوره‌های اشکانی، ساسانی، سلجوقی و اوایل دوره اسلامی می‌باشند.این نوع معماری بسیار شناخته شده و در تمام دنیا به ویژه در معماری شرق ترکیه بسیار دیده شده‌است.

دردیگرکاوشها درمنطقه گیلوان اردبیل مواردی به شرح ذیل کشف گردیده‌اند:

• دو گور مربوط به دوره عصر مفرغ جدید (حدود سال ۱۶۰۰ پیش از میلاد)
• یک گور مربوط به عصر آهن (حدود سال‎های ۱۲۰۰ تا ۱۵۰۰ پیش از میلاد)
• چهار گور مربوط به دوره هخامنشی
• ۹۹ گور مربوط به عصر آهن (سال‎های ۲۲۰۰ تا ۲۸۰۰ پیش از میلاد)

موضوع قابل توجه در گور‎های عصر آهن تدفین‎های دسته جمعی است که در گور‎های این عصر بی نظیر است که این موضوع نشان از همان تداوم فرهنگی از عصر مفروغ جدید تا عصر آهن است.سازه‎های گور‎های گیلوان از نوع سازه‎های چاله‎ای است و تدفین اسکلت‎ها به صورت چمباته‎ای انجام شده‌است. جهت سر این اسکلت‎ها نشان دهنده این مطلب است که: اجسادی که در صبح دفن شده‎اند سرشان به طرف شرق و آن‏هایی که در ظهر دفن شده‎اند، سرشان به طرف جنوب بوده‌است.

از اشیایی که همراه با اسکلت‎ها به دست آمده می‌توان به خنجر، سرنیزه و پیکان در گور مردان و سنجاق سینه، مهره‎های تزئینی، پولک و... در گور زنان اشاره کرد.

^{[۱۹] [۲۰] [۲۱] [۲۲] [۲۳] [۲۴]}

[ویرایش] سفال اردبیل دردوره مفرغ

بررسی باستان شناسان بر روی ۱۲ قلعه و گورستان قدیمی اردبیل که قدمت آنها به دوره عصر آهن می‌رسد سبب کشف سفال‌هایی شد که بیانگر تداوم فرهنگی از عصر مفرغ جدید تا دوره اشکانی است.این سفال از لحاظ طرح و نقش بسیار شبیه به هم بوده که به سفال نوع اردبیل درتاریخ معروف شده‌است. بر اساس آن می‌توان تداوم فرهنگی نقوش سبک اردبیل را نشان داد. چرا که سبک و فرم سفال‌ها در ملی دوران‌های مختلف تغییر چندانی نکرده‌است.^[۲۵]

[ویرایش] گورستان‌های تاریخی

بررسی‌های انجام‌شده در چهار نوع گور تاریخی در منطقهٔ اردبیل، دوران عصر آهن I تا دوران عصر آهن III را به وضوح ترسیم می‌نماید. تقریباً هیچ کدام از این گورها سالم نیستند و به‌نظر می‌رسد در گذشته‌های بسیار دور مورد تاراج قرار گرفته‌اند. این نوع از گورستان‌ها را کورگان می‌نامند و در تمامی مناطق قفقاز و قفقاز جنوبی پراکنده هستند و به لحاظ سازه و معماری به انواع مختلفی تقسیم می‌شوند. هرکدام دارای مشخصات خاصی هستند؛ ولی عملکرد تمام آن‌ها به یک گونه بوده‌است. گورستان‌های بررسی‌شده بین اردبیل و مشگین‌شهر قرار گرفته‌اند.^[۲۶]

[ویرایش] اولین شهر لوله‌کشی‌شده آب

اردبیل، اولین شهر ایران از لحاظ لوله کشی آب مشروب می‌باشد. تاریخ این لوله کشی احتمالا به دوره صفوی معطوف می‌گردد. بطوریکه آثار آن درحفاریهای صورت پذیرفته شده موجود می‌باشد^{[۲۷][۲۸] [۲۹]}

^[۳۰]

[ویرایش] تاریخچه کتابخانه در اردبیل

نخستین کتابخانه در اردبیل در قرن ۸ ق. به‌همت شیخ صدرالدین موسی، فرزند شیخ صفی‌الدین اردبیلی، در جوار آرامگاه پدرش جهت استفاده عموم ایجاد شد. پس از کتابخانه آستان قدس رضوی، کتابخانه اردبیل قدیم‌ترین و غنی‌ترین کتابخانه ایران به‌شمار میرفت . شیخ صفی‌الدین اردبیلی به سال ۷۰۰ ق. جانشین شیخ زاهد گیلانی گردید و خانقاهی برای مریدانش ترتیب داد و کتابخانه‌ای نیز بنیان نهاد که پس از مرگ او، کتابخانه همچنان مجمع مریدان بود. مخصوصاً پس از تشکیل سلسله صفویه (۹۰۷ ق.)، به کتابخانه و آرامگاه شیخ توجه بیشتری شد به‌حدّی که شاه عباس اول صفوی (۹۹۶-۱۰۳۸ ق.) در سنه ۱۰۱۷ ق. کتاب‌های گرانبهایی به آنجا وقف کرد.

آدام اولئاری که به سال ۱۰۴۷ ق./ ۱۶۳۷ م. از این کتابخانه بازدید کرده، می‌نویسد که اکثر کتاب‌های خطی آنجا از نظر هنر و درونمایه در دنیا بی‌نظیرند.

جیمز موریه انگلیسی این کتابخانه را به سال ۱۲۲۷ ق./ ۱۸۱۲ م. در حالی‌که کتاب‌ها بر روی هم انباشته شده بود، دیده‌است. در جنگ دوم ایران و روس (۱۲۴۱-۱۲۴۳ق.)، این کتابخانه به‌عنوان غنیمت جنگی به‌تصرف روس‌ها در آمد و تعداد ۱۱۴ نسخه از کتاب‌های نفیس و نادر آن به پترزبورگ فرستاده شد. در سال ۱۳۱۴ ش. تعداد کتاب‌های باقی‌مانده به‌دستور وزارت معارف به تهران انتقال یافت.

در سال ۱۳۲۸ ش. کتابخانه‌ای عمومی با نام «قرائت‌خانه عمومی» با ۹۰۰ جلد کتاب جهت استفاده عموم، به‌ویژه معلمان، به‌همت معاون رئیس فرهنگ اردبیل تأسیس شد. در سال ۱۳۴۶ با تشکیل کتابخانه عمومی اردبیل، مجموعه قرائت‌خانه عمومی به این کتابخانه منتقل گردید، که با نام «کتابخانه عمومی شماره یک»، قدیم‌ترین کتابخانه عمومی در مرکز استان اردبیل به‌شمار می‌رود.

از آن پس، کتابخانه‌های دیگری در شهرهای استان تأسیس شد، از جمله: کتابخانه خلخال (تأسیس ۱۳۴۴)، و کتابخانه شهر گیوی (۱۳۴۵) (۱: ۴۹، ۵۰). علاوه بر این، تعداد ۲ واحد کتابخانه وقفی در دهه ۱۳۴۰ در شهرستان اردبیل موجود بوده که مییتوان از کتابخانه سید حمزه (با مجموعه ۱۲۰۰ جلد) و کتابخانه حسین صدر (تأسیس ۱۳۴۲، با مجموعه ۵۸۸ جلد) یاد کرد.

تا نیمه دوم سال ۱۳۷۸، در استان اردبیل ۳۳ واحد کتابخانه عمومی (با مجموعه ۲۴۲۳۰۷ جلد، ۵۸۷۰ عضو، و ۶۵ کارمند) فعالیت داشته که از این تعداد، بخشی (با مجموعه ۵۵۸۳ جلد و ۹۹۳۲ عضو) وابسته به جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی است.

همچنین، تعداد کتابخانه‌های مساجد استان در سال ۱۳۷۸، ۲۸ واحد بوده که با مجموعه‌ای در حدود ۳۰۰۰۰ جلد کتاب و ۳۷۶۰ عضو فعالیت داشته‌اند.

تا سال ۱۳۷۸، تعداد کتابخانه‌های کودکان و نوجوانان استان ۹ واحد (۷ واحد ثابت، ۱ واحد پستی، ۱ واحد سیّار) و مجموعه آن ۹۲۹۸۶ جلد و کارکنان آن ۱۷ نفر بوده‌است.

^[۳۱]

[ویرایش] جاذبه‌های توریستی

آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی و مسجد جامع اردبیل از بناهای تاریخی این شهر به‌شمار می‌روند. از جاذبه‌های طبیعی این شهر دریاچه شورابیل و بقعه شیخ جبراییل در داخل شهر و دریاچه نئور، جنگل فندق‌لو، و پیکره سنگی بابا داوود عنبران و شهر توریستی سرعین در نزدیکی این شهر می‌باشد.

از دیگر آب‌های معدنی که اغلب مزین به زیبایی‌های بی‌نظیر طبیعی می‌باشند عبارت‌اند از: سردابه، قطورسویی، دودو، ایلاندو (که بر اثر زلزله ویران شده‌است)، مشه سویی، شابیل، قینرجه، ویلادره، خلخال سویی و... همچنین آبشارها و عوارض طبیعی دیدنی مانند آبشار شورشورنه عنبران، آبشار نره‌گر در روستای اسبوی خلخال، آبشار سردابه، دریاچه واقع در قله سلطان سبلان، روستای زیبای نمهیل و سواحل رود قزل اوزن، جاده فوق‌العاده زیبای خلخال به اسالم، مراتع وسیع دامنه سبلان و...^{[۳۲] [۳۳][پیوند مرده] [۳۴] [۳۵]}

[ویرایش] هتل‌های اردبیل

اردبیل به واسطه داشتن مناظربی نظیر طبیعی، شاید به جرات بتوان گفت رتبه نخست گردشگری درایران رادارا می‌باشد.اردبیل وسرعین به واسطه پذیرش گردشگر، میزبان مسافران تابستانی وزمستانی می‌باشد.درتابستان استفاده از مناطق خوش آب وهوای اردبیل ودرپاییزوزمستان به واسطه دارا بودن پیست اسکی آلوارس وآبگرمهای معدنی سرعین میزبان مسافران می‌باشد.لذا هتل عای زیردرخدمت میهمانان می‌باشد:^[۳۶]

• هتل دریا اردبیل
• هتل شیخ صفی اردبیل
• هتل لاله سرعین ^[۳۷]
• هتل آپارتمان اترک سرعین
• هتل آپارتمان سپیدسرعین
• هتل آپارتمان دنیز سرعین
• هتل آپارتمان فانوس سرعین
• هتل آپارتمان آنا
• هتل آپارتمان تخت طاووس
• هتل قصر سرعین

ضمنا دو هتل ۵ ستاره دراردبیل دردست ساخت می‌باشد. ^{[۳۸] [۳۹] [۴۰]}

[ویرایش] صنایع دستی اردبیل

اردبیل به واسطه داشتن تاریخ کهن در ادوار مختلف وتکامل در این دوره‌ها صنایع دستی مختلفی را در جهت نیاز به ان به تکامل رسانده وبه جوامع مختلف معرفی وصادر نموده‌است.به وضوح می‌توان اوج این شکوه را در دوره صفویه جستجو نمود که بایستی این شکوه را به نام مکتب اردبیل ثبت نمود.^[۴۱]

• آبگینه
• بافته و نساجی سنتی
• رودوزیهای سنتی
• سفال وسرامیک سنتی
• صنایع دستی تلفیقی
• صنایع دستی چرمی
• صنایع دستی چوبی وحصیری
• صنایه دستی سنگی
• نمد مالی

^{[۴۲] [۴۳]}

[ویرایش] جمعیت

جمعیت اردبیل در اولین سرشماری رسمی ایران که در سال ۱۳۳۵ خورشیدی انجام پذیرفت، بالغ بر ۶۵٬۷۴۲ نفر بوده‌است. این تعداد در سال ۱۳۴۵ خورشیدی به ۸۳٬۵۹۶ نفر، در سال ۱۳۵۵ خورشیدی به ۱۴۷٬۸۶۵ نفر، در سال ۱۳۶۵ خورشیدی به ۲۸۱٬۹۷۳ نفر و در سال ۱۳۷۵ خورشیدی به ۳۴۰٬۳۸۶ نفر افزایش پیدا کرد.^[۴۴]

جمعیت اردبیل براساس نتایج نهایی سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵ خورشیدی بالغ بر ۴۱۲٬۶۶۹ بوده‌است که از این جهت، هفدهمین شهر پرجمعیت ایران به‌شمار می‌رود. برپایهٔ همین آمار از مجموع جمعیت شهر اردبیل ۲۰۹٬۰۱۰ نفر را مردان و ۲۰۳٬۶۵۹ نفر را زنان تشکیل می‌دهند. همچنین شمار خانوارهای این شهر بالغ بر ۱۰۲٬۸۱۸ خانوار بوده‌است.^[۴۵]

[ویرایش] آب و هوای اردبیل

شهرستان اردبیل دارای چهار اقلیم مدیترانه‌ای گرم، مدیترانه‌ای معتدل، کوهستانی سرد و معتدل است. این شهرستان به عنوان یکی از مناطق سردسیر ایران و استان بین پنج تا هشت ماه از سال سرد است. بارندگی نیز در تمام فصول وجود دارد، ولی شدت آن در بهار و پاییز بیشتر است. براساس گزارش ایستگاه هواشناسی اردبیل که در ارتفاع ۱۳۷۲ متری واقع شده، بارندگی این شهر در سال ۱۳۷۲ برابر ۷/۳۲۷ میلی‌متر گزارش شده‌است. این شهرستان دارای زمستان‌های بسیار سرد و تابستان‌های معتدل است. متوسط درجه حرارت آن در حدود هفت درجه سانتی‌گراد است. وجود کوهستان‌های سبلان، طالش و بزغوش، تأثیر بخارهای دریای خزر و بادهای سردشمالی و وجود جنگل‌های شمال و شرق آن در میزان بارندگی و نوسان دمای شهرستان اردبیل بسیار مؤثر است.^[۴۶]

آب و هوای اردبیل
	ژانویه	فوریه	مارس	آوریل	مـــــه	ژوئـن	ژوئیـه	آگوست	سپتامبر	اکتبـر	نوامبر	دسامبر	سـال
گرم‌ترین C°	۵	۹	۲۷	۳۲	۲۹	۳۲	۳۸	۳۶	۲۸	۲۸	۱۵	۱۸	۳۸
میانگین‌گرم‌ترین‌ها C°	-۴٫۹	۲٫۲	۱۷٫۶	۲۰٫۲	۱۸٫۴	۲۰٫۲	۳۱	۲۷٫۶	۲۱٫۶	۱۵٫۱	۸٫۱	۱٫۴	۱۴٫۸۷
میانگین‌سرد‌ترین‌ها C°	-۱۸٫۹	-۱۰٫۳	۰٫۷	۳	۴٫۳	۸	۲۱	۶	۱۰٫۹	۶٫۱	-۰٫۶	-۱۱	۱٫۶
سردنرین C°	-۳۳	-۲۲	-۷	-۴	-۱	۳	۱۲	۱۰٫۶	۶	۳	-۵	-۲۵	-۳۳
منبع سایت توتیمپو[۴۷] آگوست ۲۰۰۹

[ویرایش] غذاهای سنتی

از غذاهای سنتی اردبیل می‌توان به آش اوماج، آش دوغ، آش شیر، آَش یارما، بزباش، پیچاق قیمه، تاس‌کباب، ترحلوا، ترشی‌قرمه، چیغیرتما، حلوای زرد، حلوای زنجبیل، خشیل، خورشت قاتق، ساج‌ایچی، سوغان‌سو، قرمه‌سبزی، قویماق، قیساوا، قیقاناق، کوفته، لونگی و هرا اشاره کرد.

آش دوغ مهم‌ترین غذای سنتی اردبیل است و به‌عنوان غذای سنتی جهانی شناخته شده‌است.^[۴۸]

[ویرایش] سوغات

از مهم‌ترین سوغات اردبیل می‌توان آب‌نبات، تخمهٔ آفتابگردان، حلوای سیاه، سرشیر، شیرینی‌های محلی، عسل طبیعی سبلان، عصارهٔ گل‌های سبلان و کره را نام برد.

حلوای سیاه اردبیل معجونی است که از جوانهٔ گندم و کرهٔ طبیعی تهیه می‌شود و بسیار مقوی می‌باشد.^[۴۹]

[ویرایش] بازار تاریخی اردبیل

بازار اردبیل یادگاری از دوره صفوی و ماقبل انست. در قرن دهم هجری در زمان حکومت شاه طهماسب اول بازارهای اردبیل از رونق بسیار زیادی برخوردار بوده‌اند.

تقسیم بندی کل بازاراردبیل عبارتنداز: بازار بقالان، قصابان، خراطان، سراجان، قیصریه، چاقو فروشان، کلاه دوزان و... سرای دیگر اشاره کرد.راسته‌های موجود در بازار اردبیل عبارتند: از راسته اصلی بازار، راسته قیصریه، علافان، راسته پیرعبدالملک، بازار زرگران، سراجان، پارچه فروشان، کفاشان، مسگران، چاقوسازان، آهنگران و سراهای آنها.در قرن هفتم و هشتم بازار اردبیل رونق فراوان داشته‌است. در دوره‌های بعد، قسمتی از بازار بزرگ و تیمچه‌ها و سراها از موقوفات بقعه شیخ صفی الدین بشمار می‌رفت و درآمد و عواید حاصله به مصرف مخارج این بقعه می‌رسید.^[۵۰]

[ویرایش] موزه‌ها

اردبیل به دلیل داشتن تاریخ کهن، همواره آثارتاریخی بیشماری رادر خود جای داده‌است. به همین دلیل آثار موجود در موزه‌های اصفهان، تبریز میراثی از تاریخ اردبیل به شمار می‌رود که دردوره‌های تاریخی بالاخص دوره صفویه از این دوران می‌باشد.

• موزه تاریخ طبیعی اردبیل^[۵۱]
• موزه مردم شناسی اردبیل^[۵۲]
• موزه صنایع دستی اردبیل^[۵۳]
• موزه مفاخردینی اردبیل^[۵۴]
• موزه مفاخراردبیل^[۵۵]
• موزه تخصصی باستانشناسی(درمحل بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی)^[۵۶]
• موزه سنگ و کتابخانه تخصصی بقعه شیخ صفی (درمحل بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی)^[۵۷]
• موزه چینی‌ها یا چینی خانه (درمحل بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی)^[۵۸]
• موزه باستان شناسی مشگین شهر '^[۵۹]

[ویرایش] اولین مدارس ملی اردبیل

ظهور طبقه جدید منورالفکر در ایران منجر به ستیز سنت گرایان وروشنفکران جهت تاسیس مدارس گردید.تعطیل شدن مکتب خانه‌ها که وسیله ارتباطی بین خانواده وروحانیت بود برشدت مخالفت با مدارس جدید می‌افزود.چرا که باتعطیلی مکتب خانه‌ها، اولین مکان موثر در شکل دهی ذهنیت دینی دچار آسیب میگردید.از جمله افرادی که در اردبیل مانع بزرگی در جهت تاسیس مدارس نوین بود میرزا علی اکبر مجتهد بود.او مدارس نوین را اشکولا(برگرفته از واژه School به معنی مدرسه) میخواند به مردم عامی میگفت که تحصیل در چنین مدارسی سبب ترویج باب گری میشود.

او به واسطه داشتن قدرت وثروت به کمک هوادارانش در تعطیلی مدارس نقش عمده‌ای ایفا نمودند.چرا که روشن شدن حقایق علوم زمان از جمله تحصیل کودکان به علوم جدید فی المثل جغرافیا سبب بروز بابی گری میگردید.به واسطه فشارهای بیش از حد او مخبرالسلطنه دستور داد موقتا تدریس جغرافیا در مدارس نوین حذف گردد تا به نحوی موجب تعطیلی مدارس نگردد.کسروی معتقد است که میرزا علی اکبر زورش بیشتر بوده تا علمش.

به واسطه اصرار بیش از حد مردم به تحصیل فرزندانشان در مدارس نوین، توسعه این مدارس دراردبیل با استقبال مواجه گردید.که نمونه‌ای از مدارس نوین به شرح ذیل میباشد.^{[۶۰] [۶۱]}

اعضا هیات معارف اردبیل

مدرسه تدین اردبیل

اعضا انجمن دبیرستان پهلوی اردبیل-۱۳۴۰ ه.ش

• مدرسه نصریه یا ادبیه
• مدرسه جعفریه
• مدرسه شرافت
• هیت نشر معارف
• مدرسه رشدیه وروشن
• مدرسه هدایت
• دبستان تدین

^[۶۲]

[ویرایش] اولین روزنامه‌های اردبیل

• روزنامه اتفاق - مقارن با نهضت مشروطه
• روزنامه برگ سبز- به مدیریت فضل الله شیخ الاسلامی- تاریخ چاپ ۱۲۸۷ خورشیدی(۱۳۲۶ قمری)
• روزنامه جودت-به مدیریت حسن جودت- تاریخ چاپ ۱۳۰۶ خورشیدی
• روزنامه قبس-به به مدیریت عزیز صابر-تاریخ چاپ ۱۳۳۰ خورشیدی
• روزنامه شمس ایران-به مدیریت محمد شمس زاده- تاریخ چاپ ۱۳۲۸ خورشیدی
• روزنامه دامن حق-به مدیریت محمد ذاکری- تاریخ چاپ ۱۳۳۱ خورشیدی
• روزنامه پیک روز-به مدیریت علی علایی- تاریخ چاپ ۱۳۲۸ خورشیدی
• روزنامه دفاع-به مدیریت سید اسماعیل حسینی- تاریخ چاپ ۱۳۳۰ خورشیدی
• روزنامه بهار آذربایجان-به مدیریت محمود صالحی- تاریخ چاپ۱۳۳۰ خورشیدی

^[۶۳]

[ویرایش] اسناد تاریخی اردبیل

قسمتی از گزارش سهام الدوله به محمدعلی میرزا والی آذربایجان	گزارش وضع اردبیل در دوره مشروطیت	دست خط محمد علی میرزا در وقایع اردبیل	فرمان حکومتی در خصوص حاج بابا خان اردبیلی
نامه امین العلما به حاج بابا خان اردبیلی	قیام مردم اردبیل در ملی شدن صنعت نفت	جمعی از شهروندان اردبیلی در دوره 17 مجلس ملی

[ویرایش] حمام‌های تاریخی

حمام‌های تاریخی اردبیل معمولاً قدمتی طولانی دارند. نقشه‌های تاریخی موجود از بافت قدیمی شهر نشان می‌دهند که حمام‌های شهر عمدتاً در کنار مساجد قرار داشته‌اند.^[۶۴]

[ویرایش] حمام‌های تادوره صفویه

• حمام قرادگنک
• حمام حاج محسن
• حمام حاج شیخ
• حمام آقانقی
• حمام یعقوبیه
• حمام میرزاحبیب
• حمام ابراهیم آباد
• حمام زینال
• حمام منصوریه

[ویرایش] حمام‌های دوره قاجاریه

• حمام پیر
• حمام سرچشمه
• حمام اوچ دکان
• حمام پیرزرگر

^{[۶۵] [۶۶]}

[ویرایش] پل‌های تاریخی اردبیل

• پل یئدی گوز(هفت چشمه)
• پل یعقوبیه
• پل نادری
• پل سید آباد
• پل کلخوران
• پل سامیان
• پل قره سو
• پل ابراهیم آباد

^[۶۷]

[ویرایش] کاروانسراها

باتوجه به جایگاه تجاری-اقتصادی شهر اردبیل طی ادوارگذشته و در پی آن ورود تجار و مسافران مختلف، بدیهی است مکانهایی برای اقامت واتراق مسافران وچهارپایان درنظرگرفته شده بود که اصطلاحا کاروانسرا نامیده می‌شد.که سرا هم به اختصار نامیده می‌شد. بطور نمونه: سرای حاج احمد، سرای گلشن، کاروانسرای زنجیرلی و... در نقشه‌های سال ۱۸۲۷ میلادی ۳ کاروانسرای شهر در نزدیکی دروازه قنبلان واطراف بازار قرار داشته‌اند.^{[۶۸] [۶۹][پیوند مرده][پیوند مرده] [۷۰]}

• کاروانسرای عباسی نقدی کندی
• کاروانسرای سربازوطن (قانلی بلاغ)
• کاروانسرای شورگل

[ویرایش] خانه‌های تاریخی اردبیل

• خانه حاج یوسف صادقی
• خانه حاج میرزا ابراهیم صادقی
• خانه حاج میرزا ابولقاسم صادقی
• خانه ابراهیمی
• خانه رضازاده
• خانه ارشادی
• خانه وکیل الرعایا
• خانه خادم باشی
• خانه مبشری
• خانه آصف
• خانه خلیل زاده
• خانه مناف زاده
• خانه می‌رفتاحی
• خانه شریعت
• دبیرستان صفوی
• تالار حکمت

^[۷۱]

[ویرایش] روز ملی اردبیل

همزمان با ۲۶ رجب سالروز تاسیس سلسله صفویه و با هدف گرامی‌داشت خدمات خاندان صفوی، این روز توسط شورای فرهنگ عمومی کشور، به نام «روز ملی اردبیل» در تقویم تاریخ فرهنگی ایران ثبت گردید.^{[۷۲] [۷۳]}

[ویرایش] تاریخ پست دراردبیل

قدمت فعالیت پستی به شکل رسمی در شهرستان اردبیل با قدمت ساختمان این شرکت که در جنب ساختمان شهرداری مرکز اردبیل قرار دارد برابر است و به ۴۵ سال می‌رسد. یک بانوی سال خورده اردبیلی می‌گوید: در آن سال‌ها به لحاظ اینکه وسایل ارتباطی امروزی وجود نداشتند برای مدت طولانی از احوال اقوام و آشنایان خود بی خبر می‌ماندیم و بطور تقریبی حداکثر در طول یک ماه نامه‌ای از این افراد می‌رسید. درنامه‌های آن زمان عبارت زیردرسربرگ نامه هاتکرارمیگرید:با عرض سلام و خسته نباشید، امیدوارم که سلامت باشید و اگر از احوالات اینجانب جویا باشید ملالی نیست به غیر از دوری شما.^[۷۴]

[ویرایش] مراکز آموزشی

چندین دانشگاه در شهر اردبیل وجود دارد که اولین آنها در سال ۱۳۵۷ تاسیس شده‌است. از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:^{[۷۵] [۷۶] [۷۷]}

• دانشگاه محقق اردبیلی
• دانشگاه علوم پزشکی اردبیل
• دانشگاه صنعتی اردبیل

[ویرایش] موسسات علمی پژوهشی

انجمن ستاره شناسی و تحقیقاتی هوافضای آسمان سبلان اردبیل ANASA [۳]

[ویرایش] تاثیر مرثیه سرایان اردبیلی در حفظ تاریخ عاشورا

درکشور ایران به ویژه منطقه آذربایجان مرثیه سرایان اردبیلی بی شک نقش ارزنده‌ای در روایت حماسه بزرگ عاشورا و انتقال آن به نسل‌های امروزی داشته‌اند و شاعران و مداحان این دیار قرن هاست که با سروده‌ها و نوای توحیدی خود پیام و خاطره نهضت عاشورا را در اذهان زنده نگهداشته‌اند. در مرثیه‌های شاعران اردبیلی به واقعه بزرگ کربلا از زاویه‌های گوناگون پرداخت شده و در آن‌ها حماسه دشت نینوا، مظلومیت اهل بیت (ع) و قساوت یزید و یزیدیان به زیبایی هر چه تمام عرضه شده‌است. اردبیل که به لحاظ پیشینه مذهبی و تاریخی خود از چندین سده قبل به دارالارشاد و دارالامان شهرت یافته‌است یکی از کانون‌های مهم مرثیه سرایی در ایران محسوب می‌شود. ^[۷۸]

[ویرایش] نگارخانه

بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی	حیاط بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی	تالار بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی	بقعه سید امین‌الدین جبراییل(روستای کلخوران)	بازار تاریخی اردبیل	خانه تاریخی رضازاده اردبیلی-محله اوچ دکان
خانه تاریخی ارشادی	پل یئدی گوز	مسجد جامع اردبیل.	شهیدگاه(محل دفن شهدای جنگ چالدران وشیروان)	موزه باستان شناسی ونگارخانه خطاطی شیخ صفی	دور نمای سبلان
سالن ۶۰۰۰ نفری جهان پهلوان رضازاده	مجسمه شاه اسماعیل کبیر	میدان جانبازان	دریاچه شورابیل.	پارک ساحلی اردبیل	کتابخانه مرکزی اردبیل
موزه تاریخ طبیعی اردبیل	مجتمع تفریحی شورابیل	زمستان اردبیل	سردر ورودی دانشگاه محقق اردبیلی	سردر ورودی دانشگاه محقق اردبیلی	غروب آفتاب در اردبیل
استادیوم بیست هزار نفری علی دایی	نقشه هوایی شهر اردبیل

[ویرایش] جستارهای وابسته

• پایتخت‌های ایران در طی تاریخ
• فهرست مشاهیر اردبیل
• آبشار سردابه
• بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی
• بقعه سید امین الدین جبراییل
• بقعه سید حمزه
• پیست اسکی آلوارس
• سبلان
• جمعه‌مسجد
• دریاچه شورابیل
• دریاچه نئور
• کلیسای مریم مقدس اردبیل
• گلیم عنبران
• قالی اردبیل
• قلعه خسرو
• قلعه اولتان
• نئور
• شیروان دره‌سی
• سنگ‌نبشته ساسانی (مشکین‌شهر)
• بازار اردبیل
• قالی‌بافی در اردبیل
• دانشگاه محقق اردبیلی
• سردر دانشگاه محقق اردبیلی
• تاریخ هنر عکاسی در اردبیل

[ویرایش] پانویس

[ویرایش] منابع

• اردبیل در لغت نامه دهخدا
• تدوین مکتب اردبیل
• معرفی اردبیل
• شاعران عاشورایی اردبیل
• آب وهوای اردبیل در بی‌بی‌سی
• آب وهوای اردبیل در ACCU WEATHER
• آب وهوای اردبیل در Wunder ground
• تصاویری از زمستان اردبیل
• تصاویری از زمستان دریاچهٔ شورابیل در اردبیل
• تصاویری از اردبیل
• مختصات و ارتفاع اردبیل
• پروژهٔ تله‌کابین جنگل فندقلو - گردنهٔ حیران اردبیل
• تله‌کابین و تله‌سیژ آلوارس اردبیل
• آلوارس اردبیل
• ارسال مدارک بقعهٔ شیخ صفی‌الدین اردبیلی جهت ثبت دریونسکو
• اردبیل به روایت سایت فیلکر
• ارکستر ملی اردبیل
• شروع عملیات برج دوقلوی مسکونی ۲۶ طبقهٔ نماد اردبیل
• کتابخانهٔ مرکزی اردبیل
• پتروشیمی اردبیل
• پروژهٔ راه آهن اردبیل
• افق روشن وزنه‌برداری اردبیل
• كلنگ احداث بزرگترين پل معلق تفريحی گردشگری جهان در اردبیل
• احداث كارخانهٔ توليد اتوبوس شهری و بين‌شهری دوو در اردبيل
• تولید خودروهای مرسدس بنز و هوندا در اردبیل
• اردبیل سرزمین عارفان
• پروازهای خارجی فرودگاه بین‌المللی اردبیل
• اردبیل شهر بناها و خاطره‌ها
• روستای کزج، ماسولهٔ اردبیل
• مطالعهٔ راه‌آهن اردبیل-پارس‌آباد
• آغاز امكان‌سنجی اتصال راه‌آهن اردبیل به سرعین
• اساتید و پیشکسوتان صنایع دستی اردبیل
• ثبت فرهنگ عشاير شاهسون اردبيل به‌عنوان اثر معنوی كشور
• سبک معماری در اردبیل
• بزرگان تاریخ اردبیل

	استان اردبیل
مرکز	اردبیل
شهرستان‌ها	اردبیل • بیله‌سوار • پارس‌آباد • خلخال • سرعین • کوثر • گرمی • مشگین‌شهر • نمین • نیر
شهرها	آبی‌بیگلو • اردبیل • اصلاندوز • بیله‌سوار • پارس‌آباد • تازه‌کند • تازه‌کند انگوت • جعفرآباد • خلخال • رضی • سرعین • عنبران • فخرآباد • کلور • كوراييم • گرمی • گیوی • لاهرود • مشگین‌شهر • نمین • نیر • هشتجین • هیر
جای‌های دیدنی	آبشار سردابه • آرامگاه شیخ صفی‌الدین • امامزاده کلور • بازار اردبیل • پیست اسکی آلوارس • دریاچه شورابیل • دریاچه قله سبلان • دریاچه نئور • سنگ‌نبشه ساسانی • غار هفت‌خانه • مجتمع آبدرمانی سرعین • موزه مردم‌شناسی اردبیل

ن . ب . و مراکز استان‌های ایران اراک • اردبیل • ارومیه • اصفهان • اهواز • ایلام • بجنورد • بندر بوشهر • بندر عباس • بیرجند • تبریز • تهران • خرم‌آباد • رشت • زاهدان • زنجان • ساری • سمنان • سنندج • شهرکرد • شیراز • قزوین • قم • کرمان • کرمانشاه • گرگان • مشهد • همدان • یاسوج • یزد

ن . ب . و پایتخت‌های ایران پیش از اسلام عیلام‌‌‌ آوان ماد هگمتانه (همدان) هخامنشیان شوش • پاسارگاد • تخت جمشید اشکانیان دامغان • اشک‌آباد (عشق آباد) • تیسفون ساسانیان تیسفون • بیشابور • کازرون پس از اسلام طاهریان بخارا • نیشابور • مرو صفاریان زرنج • دزفول سامانیان بخارا آل ابی دلف کرج ابودلف (کرهرود) علویان آمل زیاریان اصفهان بوییان همدان • ری • شیراز غزنویان غزنین سلجوقیان نیشابور • اصفهان خوارزمشاهیان سمرقند • گرگانج ایلخانان مراغه • تبریز تیموریان سمرقند • هرات معاصر صفویه تبریز • قزوین • اصفهان • ساری(تابستانی) افشاریه مشهد زندیه شیراز قاجاریه، پهلوی، و جمهوری اسلامی تهران

پرجمعیت‌ترین شهرهای ایران
ردیف	شهر	جمعیت	ردیف	شهر	جمعیت	ردیف	شهر	جمعیت	نمایش • بحث • ویرایش تهران
۱	تهران	۷٬۷۰۵٬۰۳۶	۱۱	زاهدان	۵۵۲٬۷۰۶	۲۱	زنجان	۳۴۱٬۸۰۱
۲	مشهد	۲٬۴۱۰٬۸۰۰	۱۲	رشت	۵۵۱٬۱۶۱	۲۲	خرم‌آباد	۳۲۸٬۵۴۴
۳	اصفهان	۱٬۵۸۳٬۶۰۹	۱۳	کرمان	۴۹۶٬۶۸۴	۲۳	سنندج	۳۱۱٬۴۴۶
۴	تبریز	۱٬۳۷۸٬۹۳۵	۱۴	همدان	۴۷۳٬۱۴۹	۲۴	گرگان	۲۶۹٬۲۲۶
۵	کرج	۱٬۳۷۷٬۴۵۰	۱۵	اراک	۴۳۸٬۳۳۸	۲۵	ساری	۲۶۹،۸۴۲
۶	شیراز	۱٬۲۱۴٬۸۰۸	۱۶	یزد	۴۲۳٬۰۰۶	۲۶	کاشان	۲۴۸٬۷۸۹
۷	اهواز	۹۶۹٬۸۴۳	۱۷	اردبیل	۴۱۲٬۶۶۹	۲۷	گلستان	۲۳۱٬۸۸۲
۸	قم	۹۵۱٬۹۱۸	۱۸	بندر عباس	۳۶۷٬۵۰۸	۲۸	قدس	۲۲۹٬۳۵۴
۹	کرمانشاه	۷۸۴٬۶۰۲	۱۹	اسلام‌شهر	۳۵۷٬۱۷۱	۲۹	ملارد	۲۲۸٬۶۷۳
۱۰	ارومیه	۵۷۷٬۳۰۷	۲۰	قزوین	۳۴۹٬۸۲۱	۳۰	دزفول	۲۲۸٬۵۰۷

پایتخت‌های ایران  ن . ب . و
قبل از اسلام ماد هخامنشیان اشکانیان ساسانیان هگمتانه (همدان) شوش | پاسارگاد| تخت جمشید دامغان | اشک‌آباد | تیسفون تیسفون | بیشابور | کازرون
بعد از اسلام طاهریان صفاریان سامانیان علویان زیاریان بوییان غزنویان سلجوقیان خوارزمشاهیان ایلخانیان تیموریان بخارا | نیشابور | مرو زرنج بخارا طبرستان اصفهان همدان | ری | شیراز غزنین نیشابور | اصفهان سمرقند | گرگانج مراغه | تبریز سمرقند | هرات
دوران جدید صفویان افشاریان زندیان قاجاریان پهلوی جمهوری اسلامی اردبیل | تبریز | قزوین | اصفهان | ساری مشهد شیراز | کرمان ساری | تهران تهران تهران