بخارا
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد.
| بُخارا | |
|---|---|
|
|
| اطلاعات | |
| کشور : | ازبکستان  |
| استان : | بخارا |
| جمعیت : | - |
| ارتفاع از سطح دریا : | |
| پیششماره تلفنی : | |
| وبگاه : | |
بُخارا، با جمعیتی بالغ بر ۲۳۷٫۹۰۰ نفر (برآورد تخمینی سال ۱۹۹۹)، پنجمین شهر بزرگ ازبکستان، و مرکز استان بخارا است. شهر بخارا در جلگهٔ واقع در مسیر سفلای رود زرافشان و كنار کانال شاهرود (شهر رود) واقع است.
بخارا (همراه با سمرقند) یکی از دو شهر عمدهٔ تاجیکنشین است. ۸۵٪ مردم آن تا امروز نیز به زبان فارسی با گویش ویژه آسیای مرکزی که امروزه به زبان فارسی تاجیکی معروف شده حرف میزنند. تعدادی هم ازبک و ترک و یهودی در بخارا زندگی می کنند.
پنبه و آلو از مهمترین محصولات کشاورزی بخارا به شمار میآیند، چنانکه آلوی بخارا در ایران به طور کامل شناخته شده است.
فهرست مندرجات |
[ویرایش] پیشینه نام
دربارهٔ نام بخارا نظرها متفاوت است. بعضى برآنند كه بخارا به معنای پرستشگاه است كه در زبان سنسکریت به صورت «ویهارا» آمده است. جوینی بخارا را مجمع بزرگان هردين ناميده و بخارا را مشتق از «بخار» دانسته است. بعقیدهٔ وی اين واژه به واژهٔ بتپرستان اویغور و ختای نزدیک است كه معابد ايشان را بخار گويند و در زمان گذشته نام شهر بُمْجِکَث بوده است . به گفتهٔ فرای: شهری به نام بُخار در ايالت بيهار هند وجود داشت كه ريشهٔ هر دو نام را ویهارا گفتهاند كه بر معابد بودایی اطلاق مىشود. احتمال ديگر آن است كه نام بخارا (در ترکی قدیم بُخارَک = بُقارَق) مشتق از ویهارا باشد.
چینیان از سدهٔ پنجم آن را «نومی» نوشتهاند كه با نام نومیجکت مشهور در عهد اسلامى مطابقت دارد. بخارا كه نام چینی آن را «بوخو» نوشتهاند نخستینبار به احتمال در نوشتهٔ هسیوآن تسانگ جهانگرد بودایی چینی كه در ۶۲۹ م از بخارا ديدن كرده، آمدهاست.
مقدسی بنابر قولی ريشهٔ نام بخارا را «كوه خوران» نوشته كه گويا «ه» و «و» را برای تخفيف انداختهاند كه «كخارا» شد. سپس «ك» را به «ب» بدل كردند تا ريشهاش از مردم پنهان ماند.
بر سكههای مسین بخارا اين نام به صورت «پوخار» آمده است. «رویداد نامهٔ مسیحى سغدی» عنوان فارسى «خواتو» را درمورد بخارا به كار برده كه به معنای خدا و بزرگ است و حالت جمع آن در متون بودایی به صورت «گودائوته» (= قوقائوته) آمده است. عنوان فرمانروايان بخارا، بخار خدات (سغدی : بوكاركودات) بود، كه بخار خدات را متأثر از زبان عربی، و اصل آن را بخار خدا دانسته است). عنوان سغدی «گَوْ» (= قو) از قدیمترين عنوانهای آسیای مرکزی است كه پيش از سدهٔ چهارم بر سكههای ضرب شده در بخارا ديده شده است. بر سكههای مسین بخارا نخست واژهٔ «پوخار» و در سمت چپ آن عنوان «گَو» ضرب شده است واژهٔ پوخار را مىتوان برآمده از واژهٔ سغدی «فوخار» به معنای نیکبخت دانست. گرشويچ و هنينگ آن را صورتى از واژهٔ «فرخ» در پارسی میانه دانستهاند. در متنهای سغدی مسیحی «فوخار» به معنای فرخ صورت ديگری از واژهٔ یاد شده در پارسی میانه است.
[ویرایش] تاریخچه
آگاهى دربارهٔ بخارا به روزگار پيش از اسلام اندك است. در عهد باستان، ایرانیان در اطراف رود زرافشان جايگاهها و شهرهایی داشتند. داستان بنای بخارا با افسانه آميخته است. در بعضى نوشتههای كهن بخارا ديه و جايگاه پادشاهان بوده كه گويا افراسیاب آن را بنا كرده است. پس از آن، به صورت شهر درآمد و پادشاهان در فصل زمستان بدين شهر مىآمدند. مغان گفتهاند كه در بخارا آتشكدهای برپا بود و گويا گور افراسياب به دروازهٔ معبد بر در شهر بخارا بوده است.
وجود اشيائى از عصر مفرغ، نشانهای بر وجود زيستگاههایی در بخارا طى هزارهٔ دوم پیش از میلاد است. نام واحهٔ بخارا در كتيبهٔ داریوش در بیستون، «تاریخ» هرودت و نيز در اوستا نيامده است. مىتوان چنین تصور كرد كه بخارا در در روزگار هخامنشیان جزو ساتراپنشين سغدیانا (سغد) بوده است. در سال ۳۳۰ ق.م. در تصرف اسکندر مقدونی درآمد. بعد جزء دولت يونانی باختری گرديد. در سدهٔ ششم م. ترکها آن را متصرف شدند و در سدهٔ هفتم چینیها. در سال ۷۰۵ م. اعراب آن را تصرف كردند و تا سدهٔ نهم در تصرف خلفای اموی و عباسی بود.
بخارا از بزرگترين شهرهاى ماوراءالنهر و یکی از کانونهای دانش و ادب ایران پس از اسلام است. در ۱۰۰۰ م. در تصرف سامانیان درآمد و پایتخت سامانیان بود. در ۱۰۲۷ سلجوقیان آن را تصرف نمودند. در ۱۲۱۹ توسط چنگیز فتح و ویران شد و در ۱۳۸۳ در تصرف تیمور لنگ درآمد. بعد در ۱۵۰۵ در تصرف ازبکان (شیبانیان) و بالاخره در ۱۶۰۰ م. در تصرف استراخان و جانشینان او كه نيز از نژاد ازبكاند درآمد و باز بتصرف ايران درآمد و در دوران قاجار روسها بتصرف آن دست زدند. پس از آن اگرچه در تصرف خانات بخارا بود ولی در حقيقت جزیی از خاک روسیه محسوب مىگرديد.
در سالهای ۱۹۲۴ میلادی بخارا و سمرقند با سیاستهای شوروی پیشین از تاجیکستان جدا گشته و به ازبکستان پیوست. دولت ازبکستان با سیاست فارسیستیزی خود همچنان محدودیتهای آموزشی و رسانهای سختی بر ضد زبان فارسی پیاده کردهاست.
[ویرایش] بزرگان و مشاهیر بخارا
در سدههای دوم و سوم هجری (۸ و ۹ میلادی) بغداد بزرگترين حوزهٔ علمى مسلمانان و تنها مركز علوم عقلى در محدودهٔ ممالك اسلامى محسوب مىشد. پس از بغداد حوزههای ديگری در جهان اسلام پديد آمدند كه ماوراءالنهر يكى از آنها بود و بخارا به صورت يكى از مراكز علمى ماوراءالنهر درآمد. در فهرست زیر، نام برخی از بزرگان و مشاهیر اسلامى که در بخارا زاده شده یا زیستهاند آمدهاست:
- ابوعبدالله ابن ابیحفص، فقيه بزرگ بخارا
- ابن سینا
- ابوعبدالله احمد بن محمد جیهانی مؤلف كتابهای آیین، المسالک و الممالک و بسياری کتب ديگر
- وزير سامانیان در بخارا بود كه ابن فضلان او را شیخالعمید ناميده، و در بخارا با او ديدار داشته است.
- بلعمی مترجم تاریخ طبری از وزیران دولت سامانی
- رودکی از بزرگان متقدم ادب فارسى
- ابوشکور بلخی از بزرگان متقدم ادب فارسى
- ابوالفتح بستی
- ابوبكر بن احمد بن حامد فقيه
- عبدالعزيز بن احمد بن صالح حلوانی امام حنفیهٔ بخارا
- قاضى عبدالرزاق تركى
- جوهری زرگر
- عمعق بخارایی
- سوزنی سمرقندی
- حسن بن على قطان مروزی
- محمد بن جعفر نرشخی
- ابونصر احمد بن محمد نصر قباوی
- محمد بن محمد عوفی
- محمد بن احمد حسینی مورخ اخباری و از اكابر علم حديث كه كتاب القول الجلی فی ترجمهٔ ابن تيميه
- محمد بن اسماعيل حافظ بخاری از محدثان مشهور
- ابوالطيب محمد بن على بخاری
- عبدالله بن محمد مُسندی جُعفی
- ابوزكريا عبدالرحيم ابن احمد تميمى بخاری
- محمد بن احمد بن سليمان الغنجار بخاری
- احمد بن على بن عمرو سليمانی بيكندی
- عبدالرحمان بن محمد بن حمدون
- عزيزالدين نسفى
- سيفالدين باخرزي و نوادهاش ابوالمفاخر باخرزی كه در بخارا مدفونند.
- بهاءالدين محمد نقشبندی
- علاء منجم بخاری
- عبدالرحمان مشفقى ملك الشعرا
- محمدبن اسماعيل حافظ بخاری
- حمويه صاحب طواويس
- سيفى بخاری
[ویرایش] اماکن و ابنیه تاریخی
بخارا شهر و سرزمین موزهها و در واقع موزهای است در فضای باز كه آن را مرواریدی بر تارک آسیای مركزی ناميدهاند. در فهرست زیر، نام برخی از اماکن و ابنیه تاریخی بخارا آمدهاست:
- ارگ بخارا
- بالاحوض (سده ۱۸ تا ۲۰)
- آرامگاه سامانی (سدههای ۹ تا ۱۰)
- قبرستان چشمه ایوب (۱۳۸۰ یا ۱۳۸۴-۱۳۸۵)
- مدرسه عبداللهخان (۱۵۹۶/۹۸)
- مدرسه مادر خان (۱۵۵۶/۵۷)
- مسجد بلند (سده ۱۶)
- مجموعه گاوکشان (مسجد، مناره، مدرسه) (سده ۱۶)
- خانقاه زینالدینخواجه (۱۵۵۵)
- مجموعه پای کلان (سدههای ۱۲ تا ۱۴)
- مجموعه لب حوض (سدههای ۱۶ تا ۱۷)
- مدرسه کاکلداش (۱۵۶۸/۶۹)
- خانقاه نادر دیوانبیگی (۱۶۲۰)
- مدرسه الغبیگ (۱۴۱۷)
- مدرسه عبدالعزیزخان (۱۶۵۲)
- مسجد بالاحوض (۱۷۱۲)
- آرامگاه سیفالدین باخرزی (نیمه دوم سده ۱۳ - سده ۱۴)
- آرامگاه بیانقلیخان (نیمه دوم سده ۱۴ - ۱۵ یا ۱۶)
- مسجد نمازگاه (سده ۱۲ تا ۱۶)
- خانقاه فیضآباد (۱۵۹۸/۹۹)
- مدرسه چهارمنار (۱۸۰۷)
- ستارهٔ ماه خاصه، سرای امیر بخارا (پایان سده ۱۹، آغاز سده ۲۰)
- چهاربکر (محل خاکسپاری خاندن شیخ جُبیره) (۱۵۶۰/۶۳)
[ویرایش] نگارخانه
 مدرسه چهارمنار |
 محمدعلیم خان، امیر بخارا در ۱۹۱۱ |
[ویرایش] منابع
- دانشنامه ایران
- دانشنامه ایرانیکا
- تاریخ بخارا
- ناظم الاطباء
- قاموس الاعلام ترکی
- بخش اماکن تاریخی: ویکیپدیای ازبکی.
[ویرایش] جُستارهای وابسته
|
|
|---|---|
| پایتخت | تاشکند |
| استانها |
اندیجان • بخارا • تاشکند • جیزک • خوارزم • سرخاندریا • سمرقند • سیردریا • فرغانه • قشقهدریا • نمنگان • نوایی |
| جمهوری خودمختار | |
| برونبومها | |
| شهرها |
آقبایتال • آقرباط • الگائینگ • اندیجان • اورگنج • ایاقاگیتما • بخارا • بزابای • بیگآباد • پسکم • تاشکند • تامدی • ترمذ • جانگلدی • جیزک • چیرچیق • چیمبای • خوقند • خیوه • ده نو • سمرقند • سیردریا • شهر سبز • شیرآباد • فرغانه • قراگول • قرهقاپالکیا • کته قورغان • کونگراد • گذر • ماشیکودوک • میناق • مینچوکور • نخشب • نمنگان • نوایی • نورآتا • نوکوس • یاسلیک • یانگیر • ینگییول |
| نقاط دیدنی |
آرامگاه اسماعیل بخاری • آرامگاه چهاربکر • آرامگاه شاه زنده • بازار سمرقند • خیوه • رصدخانه الغبیگ • ریگستان • سنگنگارههای قوشچنار • شهر کهن هزاراسپ • کاروانسرای رباط ملک • مسجد بیبیخانم • موزه سمرقند |
|
|
|
|---|---|
|
پیش از اسلام
|
|
| ایلام | شوش · |
| ماد | هگمتانه (همدان) · |
| هخامنشیان | شوش · پاسارگاد · شیراز · |
| اشکانیان | دامغان · اشکآباد · تیسفون · |
| ساسانیان | تیسفون · بیشابور · کازرون |
|
پس از اسلام
|
|
| طاهریان | بخارا · نیشابور · مرو · |
| صفاریان | زرنج · |
| سامانیان | بخارا · |
| علویان | آمل · |
| زیاریان | اصفهان · |
| بوییان | همدان · ری · شیراز · |
| غزنویان | غزنین · |
| سلجوقیان | نیشابور · اصفهان · |
| خوارزمشاهیان | سمرقند · گرگانج · |
| ایلخانیان | مراغه · تبریز · |
| تیموریان | سمرقند · هرات |
