بخارا
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
| بُخارا | |
|---|---|
|
|
| اطلاعات | |
| کشور : | ازبکستان  |
| استان : | بخارا |
| جمعیت : | - |
| ارتفاع از سطح دریا : | |
| پیششماره تلفنی : | |
| وبگاه : | |
بُخارا، با جمعیتی بالغ بر ۲۳۷٫۹۰۰ نفر (برآورد تخمینی سال ۱۹۹۹)، پنجمین شهر بزرگ ازبکستان، و مرکز استان بخارا است. شهر بخارا در جلگهٔ واقع در مسیر سفلای رود زرافشان و کنار کانال شاهرود (شهر رود) واقع است.
بخارا (همراه با سمرقند) یکی از دو شهر عمدهٔ تاجیکنشین است. ۸۵٪ مردم آن تا امروز نیز به زبان فارسی با گویش ویژه آسیای مرکزی که امروزه به زبان فارسی تاجیکی معروف شده حرف میزنند. تعدادی هم ازبک و ترک و یهودی در بخارا زندگی میکنند.
پنبه و آلو از مهمترین محصولات کشاورزی بخارا به شمار میآیند، چنانکه آلوی بخارا در ایران به طور کامل شناخته شده است.
فهرست مندرجات |
[ویرایش] پیشینه نام
دربارهٔ نام بخارا نظرها متفاوت است. بعضى برآنند که بخارا به معنای پرستشگاه است که در زبان سنسکریت به صورت «ویهارا» آمده است. جوینی بخارا را مجمع بزرگان هردین نامیده و بخارا را مشتق از «بخار» دانسته است. بعقیدهٔ وی این واژه به واژهٔ بتپرستان اویغور و ختای نزدیک است که معابد ایشان را بخار گویند و در زمان گذشته نام شهر بُمْجِکَث بوده است . به گفتهٔ فرای: شهری به نام بُخار در ایالت بیهار هند وجود داشت که ریشهٔ هر دو نام را ویهارا گفتهاند که بر معابد بودایی اطلاق مىشود. احتمال دیگر آن است که نام بخارا (در ترکی قدیم بُخارَک = بُقارَق) مشتق از ویهارا باشد.
چینیان از سدهٔ پنجم آن را «نومی» نوشتهاند که با نام نومیجکت مشهور در عهد اسلامى مطابقت دارد. بخارا که نام چینی آن را «بوخو» نوشتهاند نخستینبار به احتمال در نوشتهٔ هسیوآن تسانگ جهانگرد بودایی چینی که در ۶۲۹ م از بخارا دیدن کرده، آمدهاست.
مقدسی بنابر قولی ریشهٔ نام بخارا را «کوه خوران» نوشته که گویا «ه» و «و» را برای تخفیف انداختهاند که «کخارا» شد. سپس «ک» را به «ب» بدل کردند تا ریشهاش از مردم پنهان ماند.
بر سکههای مسین بخارا این نام به صورت «پوخار» آمده است. «رویداد نامهٔ مسیحى سغدی» عنوان فارسى «خواتو» را درمورد بخارا به کار برده که به معنای خدا و بزرگ است و حالت جمع آن در متون بودایی به صورت «گودائوته» (= قوقائوته) آمده است. عنوان فرمانروایان بخارا، بخار خدات (سغدی : بوکارکودات) بود، که بخار خدات را متأثر از زبان عربی، و اصل آن را بخار خدا دانسته است). عنوان سغدی «گَوْ» (= قو) از قدیمترین عنوانهای آسیای مرکزی است که پیش از سدهٔ چهارم بر سکههای ضرب شده در بخارا دیده شده است. بر سکههای مسین بخارا نخست واژهٔ «پوخار» و در سمت چپ آن عنوان «گَو» ضرب شده است واژهٔ پوخار را مىتوان برآمده از واژهٔ سغدی «فوخار» به معنای نیکبخت دانست. گرشویچ و هنینگ آن را صورتى از واژهٔ «فرخ» در پارسی میانه دانستهاند. در متنهای سغدی مسیحی «فوخار» به معنای فرخ صورت دیگری از واژهٔ یاد شده در پارسی میانه است.
[ویرایش] تاریخچه
آگاهى دربارهٔ بخارا به روزگار پیش از اسلام اندک است. در عهد باستان، ایرانیان در اطراف رود زرافشان جایگاهها و شهرهایی داشتند. داستان بنای بخارا با افسانه آمیخته است. در بعضى نوشتههای کهن بخارا دیه و جایگاه پادشاهان بوده که گویا افراسیاب آن را بنا کرده است. پس از آن، به صورت شهر درآمد و پادشاهان در فصل زمستان بدین شهر مىآمدند. مغان گفتهاند که در بخارا آتشکدهای برپا بود و گویا گور افراسیاب به دروازهٔ معبد بر در شهر بخارا بوده است.
وجود اشیائى از عصر مفرغ، نشانهای بر وجود زیستگاههایی در بخارا طى هزارهٔ دوم پیش از میلاد است. نام واحهٔ بخارا در کتیبهٔ داریوش در بیستون، «تاریخ» هرودت و نیز در اوستا نیامده است. مىتوان چنین تصور کرد که بخارا در در روزگار هخامنشیان جزو ساتراپنشین سغدیانا (سغد) بوده است. در سال ۳۳۰ ق.م. در تصرف اسکندر مقدونی درآمد. بعد جزء دولت یونانی باختری گردید. در سدهٔ ششم م. ترکها آن را متصرف شدند و در سدهٔ هفتم چینیها. در سال ۷۰۵ م. اعراب آن را تصرف کردند و تا سدهٔ نهم در تصرف خلفای اموی و عباسی بود.
بخارا از بزرگترین شهرهاى ماوراءالنهر و یکی از کانونهای دانش و ادب ایران پس از اسلام است. در ۱۰۰۰ م. در تصرف سامانیان درآمد و پایتخت سامانیان بود. در ۱۰۲۷ سلجوقیان آن را تصرف نمودند. در ۱۲۱۹ توسط چنگیز فتح و ویران شد و در ۱۳۸۳ در تصرف تیمور لنگ درآمد. بعد در ۱۵۰۵ در تصرف ازبکان (شیبانیان) و بالاخره در ۱۶۰۰ م. در تصرف استراخان و جانشینان او که نیز از نژاد ازبکاند درآمد و باز بتصرف ایران درآمد و در دوران قاجار روسها بتصرف آن دست زدند. پس از آن اگرچه در تصرف خانات بخارا بود ولی در حقیقت جزیی از خاک روسیه محسوب مىگردید.
در سالهای ۱۹۲۴ میلادی بخارا و سمرقند با سیاستهای شوروی پیشین از تاجیکستان جدا گشته و به ازبکستان پیوست. دولت ازبکستان با سیاست فارسیستیزی خود همچنان محدودیتهای آموزشی و رسانهای سختی بر ضد زبان فارسی پیاده کردهاست.
[ویرایش] بزرگان و مشاهیر بخارا
در سدههای دوم و سوم هجری (۸ و ۹ میلادی) بغداد بزرگترین حوزهٔ علمى مسلمانان و تنها مرکز علوم عقلى در محدودهٔ ممالک اسلامى محسوب مىشد. پس از بغداد حوزههای دیگری در جهان اسلام پدید آمدند که ماوراءالنهر یکى از آنها بود و بخارا به صورت یکى از مراکز علمى ماوراءالنهر درآمد. در فهرست زیر، نام برخی از بزرگان و مشاهیر اسلامى که در بخارا زاده شده یا زیستهاند آمدهاست:
- ابوعبدالله ابن ابیحفص، فقیه بزرگ بخارا
- ابن سینا
- ابوعبدالله احمد بن محمد جیهانی مؤلف کتابهای آیین، المسالک و الممالک و بسیاری کتب دیگر
- وزیر سامانیان در بخارا بود که ابن فضلان او را شیخالعمید نامیده، و در بخارا با او دیدار داشته است.
- بلعمی مترجم تاریخ طبری از وزیران دولت سامانی
- رودکی از بزرگان متقدم ادب فارسى
- ابوشکور بلخی از بزرگان متقدم ادب فارسى
- ابوالفتح بستی
- ابوبکر بن احمد بن حامد فقیه
- عبدالعزیز بن احمد بن صالح حلوانی امام حنفیهٔ بخارا
- قاضى عبدالرزاق ترکى
- جوهری زرگر
- عمعق بخارایی
- سوزنی سمرقندی
- حسن بن على قطان مروزی
- محمد بن جعفر نرشخی
- ابونصر احمد بن محمد نصر قباوی
- محمد بن محمد عوفی
- محمد بن احمد حسینی مورخ اخباری و از اکابر علم حدیث که کتاب القول الجلی فی ترجمهٔ ابن تیمیه
- بخاری از محدثان مشهور
- ابوالطیب محمد بن على بخاری
- عبدالله بن محمد مُسندی جُعفی
- ابوزکریا عبدالرحیم ابن احمد تمیمى بخاری
- محمد بن احمد بن سلیمان الغنجار بخاری
- احمد بن على بن عمرو سلیمانی بیکندی
- عبدالرحمان بن محمد بن حمدون
- عزیزالدین نسفى
- سیفالدین باخرزی و نوادهاش ابوالمفاخر باخرزی که در بخارا مدفونند.
- بهاءالدین محمد نقشبندی
- علاء منجم بخاری
- عبدالرحمان مشفقى ملک الشعرا
- محمدبن اسماعیل حافظ بخاری
- حمویه صاحب طواویس
- سیفى بخاری
[ویرایش] اماکن و ابنیه تاریخی
بخارا شهر و سرزمین موزهها و در واقع موزهای است در فضای باز که آن را مرواریدی بر تارک آسیای مرکزی نامیدهاند. در فهرست زیر، نام برخی از اماکن و ابنیه تاریخی بخارا آمدهاست:
- ارگ بخارا
- بالاحوض (سده ۱۸ تا ۲۰)
- آرامگاه سامانی (سدههای ۹ تا ۱۰)
- قبرستان چشمه ایوب (۱۳۸۰ یا ۱۳۸۴-۱۳۸۵)
- مدرسه عبداللهخان (۱۵۹۶/۹۸)
- مدرسه مادر خان (۱۵۵۶/۵۷)
- مسجد بلند (سده ۱۶)
- مجموعه گاوکشان (مسجد، مناره، مدرسه) (سده ۱۶)
- خانقاه زینالدینخواجه (۱۵۵۵)
- مجموعه پای کلان (سدههای ۱۲ تا ۱۴)
- مجموعه لب حوض (سدههای ۱۶ تا ۱۷)
- مدرسه کاکلداش (۱۵۶۸/۶۹)
- خانقاه نادر دیوانبیگی (۱۶۲۰)
- مدرسه الغبیگ (۱۴۱۷)
- مدرسه عبدالعزیزخان (۱۶۵۲)
- مسجد بالاحوض (۱۷۱۲)
- آرامگاه سیفالدین باخرزی (نیمه دوم سده ۱۳ - سده ۱۴)
- آرامگاه بیانقلیخان (نیمه دوم سده ۱۴ - ۱۵ یا ۱۶)
- مسجد نمازگاه (سده ۱۲ تا ۱۶)
- خانقاه فیضآباد (۱۵۹۸/۹۹)
- مدرسه چهارمنار (۱۸۰۷)
- ستارهٔ ماه خاصه، سرای امیر بخارا (پایان سده ۱۹، آغاز سده ۲۰)
- چهاربکر (محل خاکسپاری خاندن شیخ جُبیره) (۱۵۶۰/۶۳)
[ویرایش] نگارخانه
 مدرسه چهارمنار |
 محمدعلیم خان، امیر بخارا در ۱۹۱۱ |
[ویرایش] منابع
- دانشنامه ایران
- دانشنامه ایرانیکا
- تاریخ بخارا
- ناظم الاطباء
- قاموس الاعلام ترکی
- بخش اماکن تاریخی: ویکیپدیای ازبکی.
[ویرایش] جُستارهای وابسته
|
|
|---|---|
| پایتخت | تاشکند |
| استانها |
اندیجان • بخارا • تاشکند • جیزک • خوارزم • سرخاندریا • سمرقند • سیردریا • فرغانه • قشقهدریا • نمنگان • نوایی |
| جمهوری خودمختار | |
| برونبومها | |
| شهرها |
آقبایتال • آقرباط • الگائینگ • اندیجان • اورگنج • ایاقاگیتما • بخارا • بزابای • بیگآباد • پسکم • تاشکند • تامدی • ترمذ • جانگلدی • جیزک • چیرچیق • چیمبای • خوقند • خیوه • ده نو • سمرقند • سیردریا • شهر سبز • شیرآباد • فرغانه • قراگول • قرهقاپالکیا • کته قورغان • کونگراد • گذر • ماشیکودوک • میناق • مینچوکور • نخشب • نمنگان • نوایی • نورآتا • نوکوس • یاسلیک • یانگیر • ینگییول |
| نقاط دیدنی |
آرامگاه اسماعیل بخاری • آرامگاه چهاربکر • آرامگاه شاه زنده • بازار سمرقند • خیوه • رصدخانه الغبیگ • ریگستان • سنگنگارههای قوشچنار • شهر کهن هزاراسپ • کاروانسرای رباط ملک • مسجد بیبیخانم • موزه سمرقند |
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
