تفلیس

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
تفلیس
თბილისი
—  شهر  —
نمایی از محله قدیمی تفلیس

پرچم

نشان رسمی
موقعیت تفلیس
مختصات: ۴۱°۴۳′ شمالی ۴۴°۴۷′ شرقی / ۴۱.۷۱۷° شمالی ۴۴.۷۸۳° شرقی / 41.717; 44.783مختصات: ۴۱°۴۳′ شمالی ۴۴°۴۷′ شرقی / ۴۱.۷۱۷° شمالی ۴۴.۷۸۳° شرقی / 41.717; 44.783
کشور Flag of Georgia.svg گرجستان
بنیانگذاری حدود ۴۷۹ (میلادی)
فرمانداری
 • شهردار گیورگی اوگولاوا
مساحت
 • جمعاً ۷۲۶ km۲ (۲۸۰ sq mi)
ارتفاع ۷۷۰ m (۲٬۵۳۰ ft)
جمعیت (۲۰۱۲)
 • کل ۱٬۴۸۵٬۲۹۳
منطقه زمانی Georgian Time (یوتی‌سی ۴+)
کد پستی
پیش‌شماره تلفن ۳۲ ۹۹۵+
وب‌گاه {{URL|example.com|optional display text}}

تفلیس (به گرجی: თბილისი) پایتخت کشور گرجستان است که ۱٬۴۸۵٬۲۹۳ نفر جمعیت و ۷۲۶ کیلومتر مربع نیز وسعت دارد.

نام[ویرایش]

در گرجی این شهر تیفلیسی یا تهبیلیسی مشتق از واژه تپهیلی (به معنای گرم؛ منسوب به چشمه‌های آب گرم تفلیس) و در عربی تفلیس (بلاذری ص ۲۰۰: طفلیس) نامیده می‌شود۱۱

جغرافیا[ویرایش]

نقشه گرجستان

تفلیس در هزاره چهارم تا سوم پیش از میلاد مسکونی شد. برای اولین بار در سالنامه‌های قرن چهارم میلادی از تفلیس به عنوان قلعه ـ شهر نام برده شده‌است. تفلیس به علت واقع شدن در محل تلاقی راههای مهم همیشه دارای اهمیت منطقه‌ای بوده و همین ویژگیها سبب گسترش و توسعه این شهر از دیرباز تاکنون شده‌است.[۱]

این شهر در ۱۲۰ کیلومتری رشته کوه قفقاز بزرگ و ۲۵۰ کیلومتری دریای سیاه قرار دارد و با شهرهای تاشکند، استانبول، رم، بارسلون، بوستون، و شیکاگو هم عرض است [۲].

شهر در دو طرف ساحل رود کر * / کور (به زبان گرجی متکواری) در درون دره‌ای گسترده‌است. این رود که از کوههای ترکیه سرچشمه می‌گیرد به طول ۳۶ کیلومتر در شهر جاری است. سد اورتاچالا سرعت جریان آب را در مسیر شهر کاهش می‌دهد و رژیم آبی آن را تنظیم می‌کند (همانجا).

پنج نهر کوهستانی که از آبراهه‌های زیرزمینی می‌گذرند از دامنه‌های اطراف تفلیس به کر می‌ریزند: دیگمیس تسکالی وره و تساوکیسیس تسقالی / تسکالی از مغرب گلدانیس تسکالی و لوچینیس تسکالی از مشرق. دو دریاچة کوچک به نام لیسی و کو در دامنه‌های شمالی تفلیس واقع شده‌اند. «دریاچة تفلیس» در پشت رشته کوه ماخات واقع است و پیرامون آن دشت سامگوری قرار دارد [۳]. کوههای متاتس میندا در مغرب تابوری و تیغه‌های سولالاکی در جنوب و رشته کوه ماخات در مشرق شهر واقع شده‌اند [۴]. در دامنه‌های شمال شرقی کوه تابوری چشمه‌های آب گرم جریان دارد که دارای ترکیبات قلیایی و سولفات است (همانجا).

تفلیس در گذشته‌های دور ابتدا در طول سواحل رودخانه رشد کرد. بعدها با افزایش جمعیت ساخت و ساز به دامنه‌ها و تپه‌ها و فلاتهای اطراف رودخانه کشیده شد که این فلاتها در شمال و شمال شرقی شهر واقع شده‌است. قسمتهای جنوب شرقی شهر از خیابانهای تنگ و خانه‌های قدیمی دو یا سه طبقه تشکیل شده که مجموعة قدیمی شهر تفلیس را تشکیل می‌دهد [۵].

آب و هوا[ویرایش]

هوای تفلیس به سبب نسیمی که از کوهستانها در دره‌های اطراف می‌وزد همیشه پاکیزه‌است. متوسط درجه حرارت آن ۲ر۱۳است. در گرمترین ماه تابستان درجة حرارت به ۲ر۲۵ و در سردترین ماه زمستان به ۹ر۰- می‌رسد. از آذر تا اسفند (بین ۳۰ تا ۳۵ روز) دمای هوا به زیر صفر می‌رسد [۶]. متوسط سالانة بارندگی ۵۰۵ میلیمتر است که ۳۴ آن در ماههای گرم می‌بارد. حدود ۲۵ روز از فصل تابستان آن بسیار گرم است و دمای هوا تا ۳۰ بالا می‌رود [۷].

جمعیت[ویرایش]

بر اساس آخرین سرشماری (۱۹۸۹) جمعیت شهر تفلیس ۹۳۶ ۲۴۶ ۱ تن بوده‌است متشکل از: ۱ر۶۶٪ گرجی ۱۰٪ ارمنی ۷ر۲٪ اوست (آس) ۴ر۲٪ کرد ۸ر۱٪ یونانی ۴ر۱٪ آذربایجانی و ۳ر۱٪ اکراینی. یهودیها و یهودیهای گرجی، آسوریها بلاروسیاها (روسهای سفید) و تاتارها از دیگر اقوام ساکن تفلیس‌اند که نسبت هر کدام از آنها کمتر از ۱٪ کل جمعیت شهر است. ارمنی‌های تفلیس و روسها و یهودیها از جمله اقوامی هستند که تعداد آنها در فاصلة ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۹ کاهش یافته‌است. احتمالاً جنگ آذربایجان و ارمنستان در کاهش ارامنه بی تأثیر نبوده‌است. مهاجرت یهودیهای شوروی سابق به اسرائیل نیز ممکن است سبب کاهش تعداد یهودیها در طی سالهای یاد شده باشد (همان ص ۹۵).

به نوشته مینورسکی [۸] در ۱۱۹۷/ ۱۷۸۳ پس از سلطنت تیموراز و ایراکلی شهر ۴۰۰۰ خانه با ۰۰۰ ۶۱ سکنه داشت. در ۱۲۱۸/۱۸۰۳ شهر فقط بین ۲۷۰۰ تا ۳۰۰۰ خانه با ۰۰۰ ۳۵ تن جمعیت داشت. این کاهش جمعیت به علت حملة آقامحمدخان در ۱۲۰۹ـ۱۲۱۰/ ۱۷۹۵ بود. یکی دو دهه بعد جمعیت بسرعت افزایش یافت. در سرشماری ۱۳۴۰ـ۱۳۴۱/۱۹۲۲ تفلیس ۹۵۸ ۲۳۳ تن جمعیت داشت که از آن میان ۳۰۹ ۸۵ تن ارمنی ۸۸۴ ۸۰ تن گرجی ۶۱۲ ۳۸ تن روسی ۷۶۸ ۹ تن یهودی ۹۸۴ ۳ تن ایرانی ۲۵۵ ۳ تن ترکهای آذری ۴۵۷ ۲ تن آلمانی و غیره بوده‌اند.

ساختار و معماری[ویرایش]

تفلیس قدیمی از چهار بخش تشکیل می‌شد که سه بخش آن در ساحل راست کر واقع بود (که در ساحل رود از شمال به جنوب به شمال غربی ـ جنوب شرقی انحنا پیدا کرده‌است):

۱) کالا یا کالیسی (در غربی قلعه) بخش قدیمی اینتراموروس (بین نهرهای سولولاکی و دبه خانه که به کر می‌ریزند) و ارگ نارین قلعه.

۲) شهر احتمالاً تفیلیسی نامیده می‌شد که در پیرامون چشمه‌های آب گرم رشد کرده بود (که بنا به بروسه ج ۱ بخش ۱ ص ۸۰ ساکنان ارمنی آن را بنیان نهاده‌اند). شهر در ساحل کر و در روبرو و پایین کالا قرار داشت. شاه صفی گروهی از سیدها را در ارتفاعات تابور (در شرق دبه خانه) سکونت داد ازینرو نام ایرانی این ناحیه سیدآباد بود.

۳) بخش خارجی گارت ـ اوبانی نزدیک میدان اسبدوانی (اسپارز) بالا و در جهت شمال دو بخش نخست.

۴) بخش واقع در ساحل چپ روبروی کالا به نام ایسانی یا نیسانی (بعدها آولابار) و ارتفاعات ماخاتا در شمال آن. ایسانی با صغدبیل منابع عربی مطابقت دارد. گورستان صغدبیل (در زبان گرجی «محل ناله کردن») در زندگی سنت ابو ذکر شده‌است (قس بروسه> الحاقات <ص ۱۳۶ شولتسه ج ۱۳ جزوه ۴ ص ۳۵). همان نام دو بار در> وقایعنامة گرجی <آمده‌است (قس بروسه ج ۱ ص ۴۰۷ ۶۳۳).

سه ارگ در تفلیس مشخص شده‌است :

  • ۱) ارگ قدیمی تابور (کورچی قلعه) بر روی تپة ساحل راست دبه خانه که در ۱۱۹۹/ ۱۷۸۵ بکلی ویران شد. این ارگ که دروازة جنوبی کالا را محافظت می‌کرد دروازة گنجه نامیده می‌شد.
  • ۲) ارگ نارین قلعه در تپة کالا. به نظر می‌رسد که این قلعه پیش از اسلام شوریس ـ تسیخه نام داشته‌است (واخوشت). این ارگ در ۱۲۳۳/ ۱۸۱۸ تخلیه شد (قس گامبا اطلس تصویر ۳۳).
  • ۳) ارگ ساحل چپ (ایسانی) که به عنوان سرپل عمل می‌کرد. در ۱۱۴۰/ ۱۷۲۸ ترکها برای آخرین بار شروع به سنگربندی و ایجاد استحکامات نظامی در این محل کردند اما کار را ناتمام گذاشتند.

قدیمترین قصر از قصرهای سلطنتی متخی در ساحل چپ روبروی پل قدیمی است. در ۱۰۴۸/ ۱۶۳۸ رستم شاه مسلمان قصری به طول حدود ۱۲۰ متر در امتداد کر در تفلیس بنا کرد. در اینجا شاردن به حضور شاه نواز رسید. کمی دورتر به سوی جنوب شاه واختانگ ششم قصری ساخت که کاملاً به سبک ایرانی تزئین شده بود. ترکها در ۱۱۳۷/۱۷۲۵ این قصر را ویران کردند (قس یوسلیان ۱۸۶۶ ص ۲۳۹).

تفلیس در روایات[ویرایش]

امام صادق (ع) در مدح تفلیس فرمود: «ان اللهَ اختارَ من جمیعِ البلادِ کوفَهَ وَ قُم و تفلیسَ»خداوند از میان همهِ شهرها، کوفه، قم و تفلیس را برگزید. [۹]

نگارخانه[ویرایش]

Tbilisi Panorama.jpg

شهرهای خواهر خوانده[ویرایش]

تفلیس با شهرهای زیر خواهر خوانده است.[۱۰]

منابع[ویرایش]

  1. امیراحمدیان ص ۹۲
  2. (همان ص ۹۳)
  3. (همان ص ۹۳ـ۹۴)
  4. (همان ص ۹۳)
  5. (همان ص ۹۴)
  6. (همان ص ۹۴ـ ۹۵)
  7. (همان ص ۹۴)
  8. (د. اسلام چاپ اول ج ۸ ص ۷۶۲)
  9. مجلسی، بحارالانوار، ج 60 ص 214
  10. ۱۰٫۰۰ ۱۰٫۰۱ ۱۰٫۰۲ ۱۰٫۰۳ ۱۰٫۰۴ ۱۰٫۰۵ ۱۰٫۰۶ ۱۰٫۰۷ ۱۰٫۰۸ ۱۰٫۰۹ ۱۰٫۱۰ ۱۰٫۱۱ ۱۰٫۱۲ ۱۰٫۱۳ ۱۰٫۱۴ ۱۰٫۱۵ ۱۰٫۱۶ "Tbilisi Municipal Portal – Sister Cities". © 2009 – Tbilisi City Hall. Retrieved 2009-06-16. 
  11. "Bristol City – Town twinning". © 2009 Bristol City Council. Retrieved 2009-07-17. 
  12. "Ankara Metropolitan Municipality: Sister Cities of Ankara". © 2007 Ankara Büyükşehir Belediyesi – Tüm Hakları Saklıdır.Kullanım Koşulları & Gizlilik.. Retrieved 2008-12-08. 
  13. «اراک و تفلیس خواهرخوانده می‌شوند». بنیاد مطالعات قفقاز. 

برای اثر معیار در این زمینه M. F. Brosset, Histoire de la Gإorgie , St. Petersburg, ۱۸۴۹- ۱۸۵۷: vol. I/۱ (شامل مدمة مهمی از مؤلف و تاریخ قدیم تا ۱۴۵۰) ; vol. I/۲ <الحاقات> (برای تدوین آن منابع مسیحی و اسلامی نیز به دقت بررسی شده‌است) vol. II/۱ (شامل تاریخ شاهزاده واخوشت ۱۴۵۰ـ۱۷۵۰و در پی آن> الحاقات <) vol. II/۲ (شامل وقایعنامه‌ها خاطرات و جز اینها حدود ۱۶۵۹ـ۱۸۵۶) قس Laurent Brosset, Bibliographie analytique des ouvrages de M. F.Brosset) ۱۸۲۴-۷۹), St. Petersburg ۱۸۸۷.(تحلیل ۲۷۱ کتاب و ماله) برای تاریخچة منابع قس ترجمة سه وقایعنامه از Takaishwili در Sbornik materialow , Tiflis ۱۹۰۰, XXVIII , ۱-۲۱۴. این وقایعنامه‌ها با Geography شاهزاده واخوشت (مسکو ۱۷۴۵) تکمیل می‌شود. ترجمه فرانسوی از Brosset, Description gإopraphique de la Gإorgie , St. Petersburg ۱۸۴۲, (همراه با نشه‌های اصلی) ترجمه روسی از Djanash ¢ wili, Tiflis ۱۹۰۴, in Zap. Kawk. Otd. Russ. Geogr. Obshc §., XXIV., fasc. ۵;

پیوند به بیرون[ویرایش]

جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ تفلیس موجود است.