تفلیس

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
تفلیس
თბილისი
نمایی از رود متکواری در تفلیس

پرچم

نشان رسمی
تفلیس در گرجستان واقع شده‌است
تفلیس
თბილისი
موقعیت تفلیس در گرجستان
مختصات: ۴۱°۴۳′۰″ شمالی ۴۴°۴۷′۰″ شرقی / ۴۱.۷۱۶۶۷° شمالی ۴۴.۷۸۳۳۳° شرقی / 41.71667; 44.78333
کشور Flag of Georgia.svg گرجستان
بنیانگذاری شده 479 میلادی
فرمانداری
 • شهردار سودیا اوگرخلیدزه[۱]
مساحت
 • جمعاً ۷۲۶ km۲ (۲۸۰ sq mi)
بیشترین ارتفاع ۷۷۰ m (۲٬۵۳۰ ft)
کمترین ارتفاع ۳۸۰ m (۱٬۲۵۰ ft)
جمعیت (۲۰۱۲)
 • کل ۱٬۴۷۳٬۵۵۱
منطقه زمانی ساعت گرجستان (یوتی‌سی +۴)
پیش‌شماره تلفن +۹۹۵۳۲
وب‌گاه www.tbilisi.gov.ge
کلیسای سامبا، کاخ ریاست جمهوری، میدان آزادی، هتل رادیسون و دکل مخابراتی تلویزیونی تفلیس

تفلیس (به گرجی: თბილისი) (تلفظ: tbilisi) پایتخت و بزرگترین شهر گرجستان است.

این شهر در دو طرف رود متکواری قرار داشته و جمعیتی حدود ۱٫۵ میلیون در آن زندگی می‌کنند. تفلیس در قرن پنجم میلادی و توسط واختانگ یکم پادشاه گرجستان باستان یا همان ایبریا بنیان‌گذاری شده و به سبب آچشمه‌های آب گرم آن، "تْبیلیسی" (مشتق از واژهٔ "تْبیلی" به معنای گرم؛ منسوب به چشمه‌های آب گرم تفلیس) نام گرفته است.

تفلیس در جنوب شرق اروپا قرار گرفته است، موقعیت مکانی تفلیس یعنی قرار گیری در مسیر شرق و غرب، این شهر را نقطهٔ اتصال امپراتوریی‌های رقیب گوناگون قرار می داده است و امروزه موقعیت آن را به عنوان یک مسیر مهم برای انرژی جهان و پروژه‌های بازرگانی تضمین می‌کند.

تاریخ پرفراز و نشیب تفلیس را می‌توان از معماری آن درک کرد که ترکیبی از معماری قرون وسطی، معماری کلاسیک جدید و معماری استالینیست است.

تفلیس در طول تاریخ سکونتگاه مردم مختلفی با نژاد، فرهنگ و مذاهب مختلف بوده است ولی امروزه از نظر مذهبی در شمار شهرهای مسیحی ارتدوکس شرقی به حساب می‌آید.

تفلیس تا کنون پایتخت موارد زیر بوده است:

  1. پادشاهی ایبریا (مستقل)
  2. پادشاهی گرجستان (مستقل)
  3. پادشاهی کارتْلی (مستقل)
  4. پادشاهی کارتْل-کاخِتی (مستقل، بعضاً وابسته به امپراتوری صفویان)
  5. ایالت قفقاز امپراتوری روسیه ۱۸۴۴ تا ۱۸۸۱ (امپراتوری روسیه)
  6. جمهوری دموکراتیک ماورای قفقاز ۱۹۱۸ (امپراتوری روسیه)
  7. جمهوری دموکراتیک گرجستان ۱۹۱۸ تا ۱۹۲۱ (مستقل)
  8. جمهوری سوسیالیستی گرجستان شوروی ۱۹۲۱ تا ۱۹۷۱ (اتحاد جماهیر شوروی)
  9. جمهوری سوسیالیستی ماورای قفقاز شوروی ۱۹۲۲ تا ۱۹۳۶ (اتحاد جماهیر شوروی)
  10. گرجستان ۱۹۹۱ به بعد (مستقل)

بنیان‌گذاری[ویرایش]

روزی واختانگ یکم - پادشاه گرجستان باستان یا همان ایبریا - به همراه اعضای دربارش در جنگلی نزدیک متسختا مشغول خوشگذرانی و شکار بودند. شاهین او به دنبال قرقاولی به هوا برخاست و پس از مدتی شاه و همراهانش پرنده‌ها را در کنار یک چشمهٔ آب گرم یافتند که بخار خوشایندی از آن خارج می‌شد، آنها از وفور این چشمه‌های آب گرم شگفت زده شده بودند و پادشاه دستور ساختن شهری را در آنجا صادر کرد که «تْبیلیسی» (دارندهٔ چشمه‌های آب گرم) نام گرفت.

نام[ویرایش]

نام این شهر در زبان گرجی "تْبیلیسی" است. (مشتق از واژهٔ "تْبیلی" به معنای گرم؛ منسوب به چشمه‌های آب گرم تفلیس). از آنجایی که تفلیس یکی از مراکز مهم فرهنگی اسلام به شمار می‌آمد، با نام عربی خود یعنی "طفلیس" مشهور شد و تا چندی پیش نیز در اکثر زبان‌ها "تفلیس" یا "تیفلیس" شناخته می‌شد که به خواستهٔ دولت گرجستان به نام اصلی آن تغییر نام داد، اما همچنان در ایران، ترکیه، آلمان، قزاقستان و کشورهای عربی "تفلیس" نامیده می‌شود.

جغرافیا[ویرایش]

تفلیس در هزارهٔ چهارم تا سوم پیش از میلاد مسکونی شد. برای اولین بار در سالنامه‌های قرن چهارم میلادی از تفلیس به عنوان قلعه ـ شهر نام برده شده‌است. تفلیس به علت واقع شدن در محل تلاقی راههای مهم همیشه دارای اهمیت منطقه‌ای بوده و همین ویژگی‌ها سبب گسترش و توسعه این شهر از دیرباز تاکنون شده‌است.[۲]

این شهر در ۱۲۰ کیلومتری رشته کوه قفقاز بزرگ و ۲۵۰ کیلومتری دریای سیاه قرار دارد و با شهرهای تاشکند، استانبول، رم، بارسلون، بوستون، و شیکاگو هم عرض است.[۳]

شهر در دو طرف ساحل رود متکواری در درون دره‌ای گسترده‌است. این رود که از کوههای ترکیه سرچشمه می‌گیرد به طول ۳۶ کیلومتر در شهر جاری است. سد اورتاچالا سرعت جریان آب را در مسیر شهر کاهش می‌دهد و رژیم آبی آن را تنظیم می‌کند.[۴]

پنج نهر کوهستانی که از آبراهه‌های زیرزمینی می‌گذرند از دامنه‌های اطراف تفلیس به کر می‌ریزند: دیگمیس تسکالی و تساوکیسیس تسقالی از مغرب گلدانیس تسقالی و لوچینیس تسقالی از مشرق. دو دریاچهٔ کوچک به نام لیسی و کو در دامنه‌های شمالی تفلیس واقع شده‌اند. «دریاچة تفلیس» در پشت رشته کوه ماخات واقع است و پیرامون آن دشت سامگوری قرار دارد.[۵] کوه‌های متاتس میندا در مغرب تابوری و تیغه‌های سولولاکی در جنوب و رشته کوه ماخات در مشرق شهر واقع شده‌اند.[۶] در دامنه‌های شمال شرقی کوه تابوری چشمه‌های آب گرم جریان دارد که دارای ترکیبات قلیایی و سولفات است.[۷]

تفلیس در گذشته‌های دور ابتدا در طول سواحل رودخانه رشد کرد. بعدها با افزایش جمعیت ساخت و ساز به دامنه‌ها و تپه‌ها و فلاتهای اطراف رودخانه کشیده شد که این فلات‌ها در شمال و شمال شرقی شهر واقع شده‌است. قسمت‌های جنوب شرقی شهر از خیابان‌های تنگ و خانه‌های قدیمی دو یا سه طبقه تشکیل شده که مجموعهٔ قدیمی شهر تفلیس را تشکیل می‌دهد[۸]

آب و هوا[ویرایش]

هوای تفلیس به سبب نسیمی که از کوهستانها در دره‌های اطراف می‌وزد همیشه پاکیزه‌است. متوسط درجهٔ حرارت آن ۲ر۱۳است. در گرمترین ماه تابستان درجهٔ حرارت به ۲ر۲۵ و در سردترین ماه زمستان به ۹ر۰- می‌رسد. از آذر تا اسفند (بین ۳۰ تا ۳۵ روز) دمای هوا به زیر صفر می‌رسد. متوسط سالانة بارندگی ۵۰۵ میلیمتر است که ۳۴ آن در ماههای گرم می‌بارد. حدود ۲۵ روز از فصل تابستان آن بسیار گرم است و دمای هوا تا ۳۰ بالا می‌رود[۹]

جمعیت[ویرایش]

بر اساس آخرین سرشماری (۱۹۸۹) جمعیت شهر تفلیس ۹۳۶ ۲۴۶ ۱ تن بوده‌است متشکل از: ۱ر۶۶٪ گرجی ۱۰٪ ارمنی ۷ر۲٪ اوس ۴ر۲٪ کرد ۸ر۱٪ یونانی ۴ر۱٪ آذربایجانی و ۳ر۱٪ اکراینی. یهودیها و یهودیهای گرجی، آسوریها بلاروسیاها (روسهای سفید) و تاتارها از دیگر اقوام ساکن تفلیس‌اند که نسبت هر کدام از آنها کمتر از ۱٪ کل جمعیت شهر است. ارمنی‌های تفلیس و روسها و یهودیها از جمله اقوامی هستند که تعداد آنها در فاصلة ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۹ کاهش یافته‌است. احتمالاً جنگ آذربایجان و ارمنستان در کاهش ارامنه بی تأثیر نبوده‌است. مهاجرت یهودیهای شوروی سابق به اسرائیل نیز ممکن است سبب کاهش تعداد یهودیها در طی سالهای یاد شده باشد.[۱۰]

به نوشته مینورسکی[۱۱] در ۱۱۹۷/ ۱۷۸۳ پس از سلطنت تیموراز و ایراکلی شهر ۴۰۰۰ خانه با ۰۰۰ ۶۱ سکنه داشت. در ۱۲۱۸/۱۸۰۳ شهر فقط بین ۲۷۰۰ تا ۳۰۰۰ خانه با ۰۰۰ ۳۵ تن جمعیت داشت. این کاهش جمعیت به علت حملهٔ آقامحمدخان قاجار در ۱۲۰۹ـ۱۲۱۰/ ۱۷۹۵ بود. یکی دو دهه بعد جمعیت به سرعت افزایش یافت. در سرشماری ۱۳۴۰ـ۱۳۴۱/۱۹۲۲ تفلیس ۹۵۸ ۲۳۳ تن جمعیت داشت که از آن میان ۳۰۹ ۸۵ تن ارمنی ۸۸۴ ۸۰ تن گرجی ۶۱۲ ۳۸ تن روسی ۷۶۸ ۹ تن یهودی ۹۸۴ ۳ تن ایرانی ۲۵۵ ۳ تن ترکهای آذری ۴۵۷ ۲ تن آلمانی و غیره بوده‌اند.

ساختار و معماری[ویرایش]

تفلیس قدیمی از چهار بخش تشکیل می‌شد که سه بخش آن در ساحل راست کر واقع بود (که در ساحل رود از شمال به جنوب به شمال غربی ـ جنوب شرقی انحنا پیدا کرده‌است):

۱) کالا یا کالیسی (در غربی قلعه) بخش قدیمی اینتراموروس (بین نهرهای سولولاکی و دبه خانه که به کر می‌ریزند) و ارگ نارین قلعه.

۲) تفلیس در پیرامون چشمه‌های آب گرم رشد کرده بود. شهر در ساحل کر و در روبرو و پایین کالا قرار داشت. شاه صفی گروهی از سیدها را در ارتفاعات تابور (در شرق دبه خانه) سکونت داد.

۳) بخش خارجی ـ اوبانی نزدیک میدان اسبدوانی بالا و در جهت شمال دو بخش نخست.

۴) بخش واقع در ساحل چپ روبروی کالا به نام ایسانی یا نیسانی (بعدها آولابار) و ارتفاعات ماخاتا در شمال آن. ایسانی با صغدبیل منابع عربی مطابقت دارد. گورستان صغدبیل در زندگی سنت ابو ذکر شده‌است.

سه ارگ در تفلیس مشخص شده‌است:

  • ۱) ارگ قدیمی تابور بر روی تپهٔ ساحل راست دبه خانه که در ۱۱۹۹/ ۱۷۸۵ بکلی ویران شد. این ارگ که دروازهٔ جنوبی کالا را محافظت می‌کرد دروازهٔ گنجه نامیده می‌شد.
  • ۲) ارگ نارین قلعه در تپهٔ کالا. به نظر می‌رسد که این قلعه پیش از اسلام شوریس ـ تسیخه نام داشته‌است. این ارگ در ۱۲۳۳/ ۱۸۱۸ تخلیه شد.
  • ۳) ارگ ساحل چپ که به عنوان سرپل عمل می‌کرد. در ۱۱۴۰/ ۱۷۲۸ ترک‌ها برای آخرین بار شروع به سنگربندی و ایجاد استحکامات نظامی در این محل کردند اما کار را ناتمام گذاشتند.

قدیمی ترین قصر از قصرهای سلطنتی متخی در ساحل چپ روبروی پل قدیمی است. در ۱۰۴۸/ ۱۶۳۸ رستم شاه مسلمان قصری به طول حدود ۱۲۰ متر در امتداد رود کورا در تفلیس بنا کرد. در اینجا شاردن به حضور شاه نواز رسید. کمی دورتر به سوی جنوب شاه واختانگ ششم قصری ساخت که کاملاً به سبک ایرانی تزئین شده بود. ترکها در ۱۱۳۷/۱۷۲۵ این قصر را ویران کردند.

تفلیس در روایت مسلمانان شیعه[ویرایش]

امام صادق (ع) در مدح تفلیس فرمود: «ان اللهَ اختارَ من جمیعِ البلادِ کوفَهَ وَ قُم و تفلیسَ» خداوند از میان همهِ شهرها، کوفه، قم و تفلیس را برگزید.[۱۲]

نگارخانه[ویرایش]

شهرهای خواهرخوانده[ویرایش]

تفلیس با شهرهای زیر خواهرخوانده است.[۱۳]

پیوند به بیرون[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. UNM Condemns Suspending Ugulava from Mayoral Office.
  2. امیراحمدیان، 92.
  3. امیراحمدیان، 93.
  4. امیراحمدیان، 93.
  5. امیراحمدیان، 93-94.
  6. امیراحمدیان، 93.
  7. امیراحمدیان، 93.
  8. امیراحمدیان، 94.
  9. امیراحمدیان، 94-95.
  10. امیراحمدیان، 95.
  11. (د. اسلام چاپ اول ج ۸ ص ۷۶۲)
  12. مجلسی، بحارالانوار، ج 60 ص 214
  13. ۱۳٫۰۰ ۱۳٫۰۱ ۱۳٫۰۲ ۱۳٫۰۳ ۱۳٫۰۴ ۱۳٫۰۵ ۱۳٫۰۶ ۱۳٫۰۷ ۱۳٫۰۸ ۱۳٫۰۹ ۱۳٫۱۰ ۱۳٫۱۱ ۱۳٫۱۲ ۱۳٫۱۳ ۱۳٫۱۴ ۱۳٫۱۵ ۱۳٫۱۶ "Tbilisi Municipal Portal – Sister Cities". © 2009 – Tbilisi City Hall. Retrieved 2009-06-16. 
  14. "Bristol City – Town twinning". © 2009Bristol City Council. Retrieved 2009-07-17. 
  15. "Ankara Metropolitan Municipality: Sister Cities of Ankara". © 2007 Ankara Büyükşehir Belediyesi – Tüm Hakları Saklıdır.Kullanım Koşulları & Gizlilik. Retrieved 2008-12-08. 
  16. «اراک و تفلیس خواهرخوانده می‌شوند». بنیاد مطالعات قفقاز. 

منابع[ویرایش]

  • مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Tbilisi»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۲۲ ژوئن ۲۰۱۴).
جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ تفلیس موجود است.