تمدن عیلام

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

عیلامی‌ها یا ایلامیان یکی از اقوام سرزمین ایران بودند که از ۳۲۰۰ سال پیش از میلاد تا ۶۴۰ پیش از میلاد، بر بخش بزرگی از مناطق جنوب غربی فلات ایران فرمانروایی می‌کردند.(تاریخ مکتوب موجود از ۳۲۰۰ پیش از میلاد است. ^{[نیازمند منبع]}) تمدن عیلام یکی از قدیمی‌ترین و نخستین تمدن‌های جهان است. بر اساس بخش‌بندی جغرافیایی امروز، عیلام باستان سرزمین‌های خوزستان، فارس، ایلام و بخش‌هایی از استان‌های بوشهر، استان کرمان، لرستان و کردستان را شامل می‌شد.

فهرست مندرجات ۱ نام ۲ زبان عیلامی‌ ۳ نژاد ۴ عیلامیان و سومری‌ها ۵ قلمرو فرمانروایی عیلامیان ۶ انقراض تمدن عیلام ۷ آثار بجا مانده ۷.۱ زیگورات چغازنبیل ۸ جستارهای وابسته ۹ پانويس‌ها ۱۰ منابع ۱۱ پیوند به بیرون

[ویرایش] نام

تمدن‌های باستانی آسیای غربی
بین‌النهرین، سومر، اکد، آشور، بابل
هیتی‌ها، لیدیه
ایلام، اورارتو، ماننا، ماد، هخامنشی
امپراتوری‌ها / شهرها
سومر: اوروک – اور – اریدو
کیش – لاگاش – نیپور – اکد
بابل – ایسین – اموری‌ها - کلدانی
آشور: آسور، نینوا، نوزی، نمرود
ایلامیان – شوش
هوری‌ها – میتانی
کاسی‌ها – اورارتو
گاهشماری
شاهان سومر
شاهان ایلام
شاهان آشور
شاهان بابل
شاهان ماد
شاهان هخامنشی
زبان
خط میخی
آرامی – هوری
سومری – اکدی
زبان مادی
ایلامی
اساطیر بین‌النهرین
انوما الیش
گیل گمش – مردوخ
نیبیرو

نام اين قوم هالتامتی (Haltamti) و بعد آتامتی (Atamti) بود كه اكديان آن را عيلام تلفظ می‌كرده و در كتابِ مقدس يهوديان نيز به همين شكل آورده شده است. اين كلمه به معنای «كوهستانی» است، كه به محل سكونتِ اين مردمان در دامنه‌های زاگرس اشاره دارد.

نام دو استان در ايران امروز برگرفته از نام آنان است. علاوه بر استان ايلام، نام خوزستان نيز از كلمه Ūvja آمده كه مطابق كتيبه نقش رستم^[۱] و كتيبه‌های داریوش در تخت جمشيد و شوش^[۲]، به معنای عيلام بوده و بنا به گفته ايرج افشار در «نگاهی به خوزستان: مجموعه‌ای از اوضاع تاریخی، جغرافيايی، اجتماعی و اقتصادی منطقه» در یونانی Uxi تلفظ می‌شده.^[۳] و اگر قول ژول آپِر را بپذيريم در عيلامی Xus يا Khuz بوده است. سِر هنری راولينسون نيز تلفظ پهلوی Ūvja را Hobui دانسته كه ريشه نام اهواز و خوزستان است. اين لفظ از حاجوستان و هبوجستان استخراج شده كه در «مجمع التواريخ و القصص» (ابتدای قرن ششم هجری) در اشاره به خوزستان آمده است.

[ویرایش] زبان عیلامی‌

مقاله اصلی: زبان عیلامی

زبان عیلامی با هیچیک از زبان‌های سامی و هندواروپايی ارتباط نداشته و زبانی منفرد به‌حساب می‌آيد. برخی از پژوهشگران این زبان را با زبان دراویدی در هند هم‌خانواده می‌دانند.^{[۴] [۵]}

زبانِ عيلامی‌، جایگاه خود را پس از ورود اقوام آریائی نیز حفظ كرد و زبان دوم نوشتاری‌ حكومتِ ايران در دورانِ هخامنشی بود.^{[۶] [۷]} در بيشتر سنگ نوشته‌های عصرِ هخامنشی ترجمه عيلامی و بابلی (زبان بين المللی آن روزگار) نوشته‌ها نيز آمده است.

ابن نديم صاحب «الفهرست» در نقل قولی از المقنع (عبدالله ابن المقفع) زبان‌های ايرانی را "پهلوی، دری، خوزی، پارسی و سريانی" می‌شمارد كه گواهی‌ست بر حضور زبان عيلامی (خوزی) تا اوايل دوران اسلامی.

[ویرایش] نژاد

عیلامیان نه آریایی بودند و نه سامی. برخی از پژوهشگران ایلامیان را با دراویدیان هند هم‌خانواده می‌دانند.^{[۸] [۹]}

[ویرایش] عیلامیان و سومری‌ها

عیلامی‌ها در برخی ادوار تاریخی تحت نفوذ دولت سومری بین‌النهرین بودند. ولی در سال ۲۲۸۰ پیش از میلاد عیلامیان که در اوج قدرت خود بودند، اور پایتخت سومریان را اشغال و غارت و رب النوع آن را به اسارت بردند. سومر مستعمره و خراج گذار عیلام شد و نهایتا در ۲۱۱۵ ق.م در عصر فرمانروایی ریم سین دولت مشترک سومری – اکدی را به طوری نابود کردند که ملت سومر هیچگاه نتوانست از خرابه‌های تاریخ سر برآورد. مشیرالدوله پیرنیا در این مورد می‌نویسد:

«دِمورگان و سایر نویسندگان فرانسوی به‌این عقیده‌اند که غلبه عیلامیها بر سومری‌ها و مردمان بنی سام نتایج تاریخی زیادی دربر داشته، توضیح اینکه عیلامیها بقدری با خشونت و بقسمی وحشیانه با ملل مغلوبه رفتار کرده‌اند، که آنها از ترس جان از مساکن و اوطان خود فرار کرده، هرکدام بطرفی رفته‌اند. بنابراین عقیده دارند مردمی که در رأس خلیج پارس و بحرین سکنی داشتند، بطرف شامات رفته و شهرهای فینیقی را تأسیس کرده در تجارت و دریانوردی معروف شدند، گروهی که ربّ النوع آسور را پرستش می‌کردند، بطرف قسمت وسطای رود دجله و کوهستان‌های مجاور آن رفته شالوده دولت آسور را نهادند. مهاجرت ابراهیم با طایفه خود به فلسطین و بالاخره هجوم هیکسوس هایِ سامی نژاد بمصر و تأسیس سلسله‌ای از فراعنه در آن مملکت نیز از نتائج غلبه عیلامیها بر ملل سامی نژاد بود. اما کینگ باین عقیده‌است، که غلبه عیلامیها در ممالک غربی دوام نیافته، زیرا عیلامیها، چون استعداد اداره کردن مملکتی را نداشتند و غلبه آنها بیشتر به تاخت و تاز شبیه بود، نتوانستند ممالک مسخره را حفظ کنند.» ^[۱۰]

[ویرایش] قلمرو فرمانروایی عیلامیان

پادشاهی عیلام در اوج قدرت خود توانسته‌بود حتی بر بخش‌های مهمی از میانرودان (بین النهرین) هم تسلط یابد، اما محدوده قدرت مرکزی عیلام شامل سراسر سرزمین ایران نمی‌شده است. این پادشاهی اتحادی بوده كه ایلات و طوایف منطقه را دربر می‌گرفته، اما چنین اتحادی لزوماً به معنی امپراتوری نیست. هرگاه عیلامیان قدرت داشتند، نقشی مهمی در درگیری‌های سیاسی میان‌رودان ایفا كرده و حتی بر بخش‌هایی از آن سرزمین ولو در زمان کوتاهی فرمان رانده‌اند. آن‌ها در حدود سال ۱۹۰۰ پیش ازمیلاد بین‌النهرین را به تصرف خود درآوردند و حکومت سومری را برای همیشه از صحنه تاریخ حذف كردند. اما به‌طور كلی بیشتر تحت نفوذ و خراج‌گذار اقوام سامی و سومری بین‌النهرین بودند.

پروفسور گيرشمن و بسیاری از تاریخدانان دیگر محل كنونی شهر مسجد سليمان را پایتخت هخامنشیان می‌دانند.^[۱۱]

آثار تمدنی عیلامیان که در انشان و در شوش یافته شده حاکی از تمدن شهری قابل توجه در آن دوران بوده است. تمدن ایلامیان از راه دريایی و بلوچستان با تمدن پیرامون رود سند در هند و از راه شوش با تمدن سومر مربوط می‌شده است.

به قدرت رسیدن عیلامیان و تشکیل حکومت عیلامی و پادشاهی اوان در شمال دشت خوزستان، مهم ترین رویداد سیاسی ایران در هزاره سوم پیش از میلاد بود.از آن هنگام تا پیش از ورود مادها و پارسها حدود یک هزار سال آن‌چه از تاریخ سرزمین ایران می‌دانیم منحصر به تاریخ سیاسی ایلام می‌شود.

[ویرایش] انقراض تمدن عیلام

در سال ۶۴۰ ق.م. آشور بانیپال پادشاه نیرومند آشور، عیلام را تصرف کرد. مردم عیلام قتل‌عام شدند و دولت آن نابود شد. تمدن دیرینه عیلام، پس از هزاران سال مقاومت در برابر اقوام نیرومندی‌ چون سومری‌ها، اَکَدی‌ها، بابلی‌ها و آشوری‌ها از دشمن خود آشور شکست خورد و از صفحه روزگار محو گردید. کتیبه آشور بانیپال در باره فتح و انقراض عیلام چنین می‌گوید:^[۱۲]

”

تمام خاک شهر شوشان و شهر ماداکتو و شهرهای دیگر را با توبره به آشور کشیدم، و در مدت یک ماه و یک روز کشور عیلام را به تمامی پهنای آن، جاروب کردم. من این کشور را از حَشَم و گوسپند، و نیز از نغمه‌های موسیقی بی‌نصیب ساختم و به درندگان، ماران، جانوران و آهوان رخصت دادم که آن را فرو گیرند.

“

[ویرایش] آثار بجا مانده

[ویرایش] زیگورات چغازنبیل

این بنا که در ۱۹۷۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت در استان خوزستان ایران ، جنوب شرقی شهر باستانی شوش قرار گرفته است. ساخت آن در حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد و توسط اونتاش گال برای ستایش ایزد اینشوشیناک نگهبان شوش انجام شده است.این بنا در حمله آشور بانیپال به همراه تمدن عیلامی نابود شد و پس از آن زیر خاک مدفون بود تا دوران معاصر توسط رومن گریشمن عیلام‌شناس فرانسوی خاکبرداری گردید.^[۱۳]

[ویرایش] جستارهای وابسته

• زبان ایلامی
• شاهان ایلام
• تاریخ سیاسی ایلام
• پادشاهی اَوان
• شیلهه
• اپرتی
• دودمان نمایندگان بزرگ در ایلام

[ویرایش] پانويس‌ها

1. ↑ اينجا
2. ↑ اينجا.
3. ↑ Kent, Roland (1953). Old Persian: Grammar, Texts & Lexicon (American Oriental Series, 33) (به English). American Oriental Society, page 53. ISBN 0940490331. 
4. ↑ در تاریکی هزاره‌ها، ایرج اسکندری، نشر: نگاه.
5. ↑ تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ا. آ. گرانتوسكی - م. آ. داندامایو، مترجم، كیخسرو كشاورزی، ناشر: مرواريد ۱۳۸۵ - (ص: ‎ ۳۵)
6. ↑ در تاریکی هزاره‌ها، ایرج اسکندری، ناشر: نگاه.
7. ↑ تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ا. آ. گرانتوسكی - م. آ. داندامایو، مترجم، كیخسرو كشاورزی، ناشر: مرواريد ۱۳۸۵ - (ص: ‎ ۲۴-۴۸)
8. ↑ در تاریکی هزاره ها، ایرج اسکندری، نشر: نگاه.
9. ↑ تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ا. آ. گرانتوسكی - م. آ. داندامایو، مترجم، كیخسرو كشاورزی، ناشر: مرواريد ۱۳۸۵ - (ص: ‎ ۲۴-۴۸)
10. ↑ حسن پیرنیا، ایران باستان، دنیای کتاب، تهران، ۱۳۷۷، صفحه ۱۱۸
11. ↑ ایلام: مهد اولیه تمدن ایرانی (فارسی). مرکز اسناد و مدارک سازمان میراث فرهنگی. بازدید در تاریخ ۲۴ بهمن ۱۳۸۶.
12. ↑ تقدیم به جویندگان راه حق (فارسی). وب‌گاه محمد برای مسیح. بازدید در تاریخ ۲۴ بهمن ۱۳۸۶.
13. ↑ ایران زمین ؛ زیگورات چغازنبیل (ایسکانیوز،۲۷آبان۱۳۸۶)

[ویرایش] منابع

• تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ا. آ. گرانتوسكی - م. آ. داندامایف، مترجم: كیخسرو كشاورزی، ناشر: مرواريد ۱۳۸۵ - (ص: ‎ ۲۴-۴۸)
• دنیای گمشده ایلام، هینس، ترجمه فیروز فیروزنیا، تهران: ۱۳۷۱
• گذری بر تاریخ ایلام، هینس، ترجمه محمدحسین‌ خانی، تهران: ۱۳۷۳
• ایران در سپیده‌دم تاریخ، جرج کامرون، ترجمه حسن انوشه، تهران: ۱۳۷۲
• تاریخ اجتماعی ایران (جلد ۱)، مرتضی راوندی -(ص ‎۱۳۳-۱۴۲)
• تاریخ ماد، دیاكونوف - ترجمه كریم كشاورز
• تاریخ ایران از عهد باستان تا قرن ۱۸، پیگولووسکایا، ترجمه کریم کشاورز، تهران، ۱۳۵۳.
• مجیدزاده، یوسف، تاریخ و تمدن ایلام، مرکز نشر دانشگاهی، تهران ۱۳۷۰

[ویرایش] پیوند به بیرون

• تاریخ مختصر ایلام به همراه عکس (به زبان انگلیسی)
• معرفی مختصر ایلام و شوش (به انگلیسی)
• عیلام در دانشنامه ایرانیکا

ن . ب . و شاهان ایلام اونتاش گال • شوتروک ناخونته اول • شیلهک این شوشیناک • شوتروک ناخونته دوم • هالوشو • کودور ناخونته • هوبان ایمنا • خوم‌بان ایگاش • اورتاکو • هوبان هالتاش • و ...