اراک

اراک اراک
کشور	ایران
استان	مرکزی
شهرستان	اراک
بخش	مرکزی
نام(های) قدیمی	قلعه نظامی، سلطان‌آباد، شهرستان عراق
سال شهرشدن	۱۲۳۱ هجری قمری
مردم
جمعیت	۵۲۶،۱۸۲ نفر (سال ۱۳۹۰)
رشد جمعیت	۲/۹۷
تراکم جمعیت	بیش از ۱۰ هزار نفر بر کیلومتر مربع
زبان‌ گفتاری	فارسی با لهجه اراکی
مذهب	شیعه
جغرافیای طبیعی
مساحت	۵۳٫۴۵ تا ۷۰ کیلومتر مربع
ارتفاع از سطح دریا	۱۷۱۸ متر
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه	۸/۱۳ درجه سانتیگراد
میانگین بارش سالانه	۳۰۰ میلی متر
روزهای یخبندان سالانه	بین۶۰ تا ۱۲۰ روز
اطلاعات شهری
شهردار	حسن قربانی
ره‌آورد	فتیر، باسلوق، کشمش
پیش‌شماره تلفنی	۰۸۶۱
وبگاه	www.arak.ir
شناسه ملی خودرو	ایران ۴۷
تابلوی خوش‌آمد به شهر
به زادگاه میرزا تقی خان امیرکبیر خوش آمدید به اراک پایتخت صنعتی ایران خوش آمدید
اراک روی نقشه ایران °۴۹٫۷شرقی °۳۴٫۰۸شمالی / ۴۹٫۷;۳۴٫۰۸

تابلوی خوش آمدگویی

اراک ( تلفظ ) یکی از کلان‌شهرهای ایران و از بزرگترین شهرهای غرب و مرکز ایران و مرکز استان مرکزی و شهرستان اراک است. اراک با جمعیتی برابر با ۵۲۶،۱۸۲ نفر قطب جمعیتی استان مرکزی و چهاردهمین شهر پرجمعیت ایران به حساب می‌آید. از قرن دوم اسلامی ناحیهٔ میان همدان، ری و اصفهان عراق نامیده شد که بعدها برای تمایز با عَراق عرب آن را عراق عجم نامیدند. عَراق معرب اراک است. اراک نسبت به بسیاری از شهرهای ایران، شهر جوانی محسوب می‌شود. این شهر در دوران قاجار بنیان گذاشته شده و حدود دو قرن قدمت دارد. نام شهر که ابتدا قلعه‌ای نظامی بود به قلعه سلطان آباد، بعد سلطان‌آباد و شهرستان عراق و در سال ۱۳۱۶ شمسی به اراک مبدل گشت. اراک یکی از شهرهای صنعتی ایران است که از لحاظ گوناگونی محصولات صنعتی، نخستین، از لحاظ وجود صنایع مادر، دومین و به طور کلی چهارمین قطب صنعتی کشور محسوب می‌شود. این شهر به واسطه وجود صنایع مادر، تولید ۸۰درصد تجهیزات انرژی کشور، وجود بزرگترین کارخانه تولید کننده آلومینیوم کشور و وجود بزرگترین معدن سدیم سولفات کشور لقب پایتخت صنعتی ایران را به خود اختصاص داده‌است و به همین دلیل یکی از آلوده‌ترین شهرهای ایران است.

نخستین کارخانه تولید آلومینیوم کشور (ایرالکو)، نخستین و بزرگترین کارخانه واگن سازی و لوکوموتیوسازی کشور (واگن پارس)، نخستین کارخانه کمباین‌سازی کشور (کمباین‌سازی ایران)، بزرگترین کارخانه سازنده دکل انتقال نیرو در خاورمیانه (آونگان)، نخستین ایستگاه آزمایش تست دکل‌های انتقال نیرو در خاورمیانه و آسیا و نخستین مدرسه خورشیدی کشوردر این شهر قرار دارند. همچنین این شهر به دلیل پایان طرح‌های گازرسانی به عنوان نخستین مرکز استان سبز کشور شناخته شده‌است.

نام‌گذاری

نوشتار اصلی: نام‌های اراک

قسمتی از روزنامه وقایع اتفاقیه که سندی برای نام قدیم شهر اراک است.

از قرن دوم اسلامی ناحیهٔ میان همدان، ری و اصفهان عراق نامیده شد که بعدها برای تمایز با عراق عرب آن را عراق عجم نامیدند. عراق معرب اراک است. قرن‌های متمادی این منطقه عراق نام داشت. تاریخ بنیان اراک دو قرن پیش است و به دوران قاجار باز می‌گردد. نام شهر ابتدا قلعه نظامی، بعد سلطان‌آباد و شهرستان عراق و در سال ۱۳۱۶ شمسی به اراک مبدل گشت. سعید نفیسی نظر می‌دهد که چون می‌خواستند نام قدیم را زنده کنند نام شهر عراق را به اراک تبدیل نمودند. هرتسفلد محقق آلمانی شکل فارسی اراک را به معنی سرزمین هموار می‌داند.

تاریخچه

نوشتار اصلی: تاریخچه اراک

علت شکل گیری شهر

حدود جبال در خلافت عباسی، منطقه‌ای که اکنون اراک در آن جای دارد.

نقشه قلعه سلطان‌آباد (بازسازی از نقشه تهیه شده توسط پروسکوریاکف و اوکرانوویچ در سال ۱۸۵۱ میلادی)

شهر اراک را تا پیش از سال ۱۳۱۷ هجری خورشیدی عراق و پیش از آن سلطان‌آباد می‌گفتند. این شهر را یوسف خان گرجی بنیان گذاشت و تاریخ بنای آن به ۱۱۹۳ خورشیدی می‌رسد. بر پایه روایت‌ها هشت یا ده قلعه به نام‌های خان باباخان، حصار، ده کهنه، مراد آباد، آقا سمیع، سلیم، نو و قادر وجود داشت که همیشه با هم در جنگ بودند و یوسف خان سپهدار گرجی شرحی از درگیری‌های محلی این قلعه‌ها به فتحعلیشاه قاجار نوشت و اجازه ویران کردن قلعه‌ها را گرفت و شهر سلطان‌آباد را بنام فتحعلیشاه در مدت ۷ سال بنا کرد.

یوسف خان برای احداث شهر تازه، مکانی را برگزید تا هم در میانه ولایت عراق باشد و هم از لحاظ آب و هوا مطلوب باشد. وی این مکان را در نقطه آخر منطقه فراهان و در اول خاک کزاز برگزید.بنای شهر اندیشیده شده مشتمل بر بنای ارگ حکومتی شامل همه اداره‌های آن روز، مدرسه‌ها، تعداد فراوانی مسجد، حمام، کوچه، مکان‌های مسکونی، بازار، برج و بارو و همه تأسیسات شهری بود.

جنبه نظامی تا سال ۱۲۷۱هجری قمری برای این شهر بیشتر مطرح بود. در این سال به نقل از اعتماد السلطنه، میرزا حسن، نایب الحکومه عراق دکان‌های شهر سلطان‌آباد و عمارت و باغ‌های دیوانی را تعمیر و درختکاری کرد و از شهرهای دیگر از هر قبیل صاحبان صنایع و حرفه‌های گوناگون را به شهر آورد و ساکن کرد.

اهمیت شهر با عبور راه آهن در سال ۱۹۸۳ میلادی بیشتر شد.

توسعه شهر

در سال ۱۲۷۱ قمری سیل مهاجران از نقاط مختلف به سوی اراک آغاز گشت و موجب آغاز رونق اقتصادی شهر شد. به همین اساس محله‌هایی مانند عباس آباد، منق آباد، پشت خندق و هزاوه‌ای‌ها شکل گرفت و در سال ۱۳۰۸ شمسی با همکاری بلدیه عراق خیابان امام خمینی امروزی، عباس آباد و باغ ملی احداث شد و بافت قدیمی شهر مرمت شد. همچنین با عبور راه آهن از شهر، توسعه شهرنشینی شتاب گرفت. در سال‌های صلح و آرامش دیوارهای حفاظتی شهر برداشته شد و شهر بی رویه رو به توسعه نهاد. موقعیت ترابری اراک از مهمترین عوامل توسعه شهر در سال‌های اخیر بوده‌است.

دوران مشروطه

آقا نورالدین عراقی به همراه مجاهدان مشروطه خواه اراک

در سال ۱۲۸۵ خورشیدی که فرمان مشروطه صادر شد، ۹۲ سال از عمر شهر سلطان‌آباد می‌گذشت. در آستانه جنبش مشروطه ناتوانی قاجار در حمایت از این بازرگانان ایرانی در مقابله کمپانی‌های خارجی حاضر در اراک، بازاریان و دست اندرکاران صنعت را به مبارزه با سرمایه‌داران خارجی کشاند. در این زمان مدارس دینی و علمای اراک بیشتر تابع روحانیون نواندیش نجف از جمله آخوند ملاحمد کاظم خراسانی قرار داشتند. این افراد در دوران مشروطه رهبری جنبش در اراک را بر عهده داشتند که مشهورترین آنها آیت‌الله آقا نورالدین عراقی بود.

پس از صدور فرمان مشروطه، آقا نورالدین عراقی اوّلین انجمن ولایتی را به همراه دیگران روحانیون نوگرا تأسیس نمود. پس از به توپ بسته شدن مجلس و دوران استبداد صغیر، آزادیخواهان اراک به خاطر حضور پر نفوذ آقا نورالدین عراقی کمتر از دیگر نقاط ایران مورد آزار و اذیت قرار گرفتند.

تلاش مردم اراک برای پایین آوردن مجسمه رضا شاه از میدان باغ ملی. تاسوعای ۱۳۵۷ خورشیدی

دوران انقلاب ۱۳۵۷

نخستین حرکت‌های انقلابی در اراک در میانهٔ سال‌های ۵۵ و ۵۶ با سخنرانی و دعوت به تظاهرات رخ داد. نخستین راهپیمایی انجام شده در اراک، تظاهراتی آرام و بدون شعار بود که به وسیله فرهنگیان سازمان‌دهی شده بود. در جریان ۱۰ روز سخنرانی احمد جنتی در محرم ۱۳۵۷ در اراک، مردم پس از سخنرانی‌های وی هر شب در خیابان تظاهرات می‌کردند و شعار مرگ بر شاه می‌دادند که این نخستین شعار مرگ بر شاه در اراک بود. با بالا گرفتن اوضاع در تاسوعای سال ۵۷ مردم تلاش کردند مجسمه رضاشاه را از میدان باغ ملی پایین بکشند ولی موفق نشدند و در درگیری‌هایی که رخ داد، چهار نفر کشته‌شدند. همان شب مجسمه رضاشاه توسط پلیس از آنجا منتقل شد. کشته شدن چهار نفر در این روز باعث ایجاد ترس در مردم و خاموش شدن اعتراضات برای یک هفته پس از آن شد. سرانجام با پیروزی انقلاب در بهمن سال ۱۳۵۷ نظامیانی که به مردم پیوسته بودند روی دوش مردم گردانده‌شدند.

جغرافیا

تقسیمات کشوری

شهر اراک در دوران قاجار، پس از ساخت به عنوان حکومت نشین ولایت عراق انتخاب شد. در دوره پهلوی، طبق قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران (مصوب ۱۶ آبان ۱۳۱۶ خورشیدی)، اراک یکی از ۱۳ شهرستان استان شمال بود. سپس بر اساس قانون تقسیمات کشوری و وظایف فرمانداران و بخشداران (مصوب ۳ بهمن ۱۳۱۶ خورشیدی)، اراک در کنار زنجان جزو استان یکم قرار گرفت. اراک در ۱۹۶۳ میلادی از استان یکم جدا شد. در سال ۱۳۲۶ خورشیدی هم‌زمان با تشکیل استان مرکزی (به مرکزیت تهران)، شهر اراک نیز یکی از شهرهای این استان شد و در سال ۱۳۶۵ خورشیدی مرکز استان مرکزی از تهران به اراک منتقل گردید. یک سال بعد از آن استان تهران از استان مرکزی جدا شد. از آن زمان تا کنون شهر اراک به عنوان مرکز استان مرکزی در تقسیمات کشوری شناخته‌می‌شود.

موقعیت جغرافیایی

شهر اراک روی مدار ۳۴ درجه و ۵ دقیقه و ۳۰ ثانیه در نیم‌کره شمالی از خط استوا قرار گرفته است. همچنین این شهر روی نصف النهار ۴۹ درجه و ۴۱ دقیقه و ۳۰ ثانیه طول شرقی از نصف‌النهار گرینویچ قرار دارد.

اقلیم

اقلیم اراک خصوصیات اقلیمی فلات مرکزی ایران (زمستان‌های سرد و مرطوب و تابستان‌های گرم و خشک) را داراست. کوههای اطراف اراک و تالاب میقان و دشت فراهان در آب و هوای این منطقه اثر کرده و ویژگی‌های خاصی به آن بخشیده‌است. ابرها و جریان‌های غربی در پاییز و زمستان بیشتر رطوبت خود را در ارتفاعات غرب منطقه به خصوص رشته کوه زاگرس از دست می‌دهند و در زمستان جبهه سردی هوای اراک را اشغال می‌کند که بر اثر ارتفاعات اطراف و فشاری که تالاب میقان بر هوا وارد می‌کند، مدت زیادی در منطقه می‌ماند. فصل زمستان کثراً طولانی و از ۴ تا ۶ ماه متغیر است و بهار و پاییز فصل‌های کوتاهی هستند. تابستان در تیر و مرداد ظاهر می‌شود. مدت روزهای یخبندان از ۶۵ تا ۱۲۰ روز در سال‌های مختلف متغیر است. میزان بارندگی در سال‌های مختلف متفاوت است و میان ۲۳۰ تا ۶۳۸ میلی متر در سال می‌باشد که متوسط بارندگی حدود ۳۰۰ میلی متر بوده‌است.

اقلیم شهر اراک بر اساس طبقه بندی دمارتن، نیمه خشک و بر اساس طبقه بندی آمبرژه، نیمه خشک و سرد می‌باشد.

میانگین دما و بارش برای اراک ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر دمای بیشینه (°C) ۴٫۲ ۸٫۶ ۱۳٫۵ ۱۹٫۶ ۲۵٫۶ ۳۲٫۵ ۳۵٫۸ ۳۴٫۹ ۳۰٫۸ ۲۳٫۱ ۱۴٫۸ ۷٫۶ Ø ۲۰٫۹ دمای کمینه (°C) -۵٫۷ -۳٫۸ ۲٫۰ ۷٫۰ ۱۱ ۱۵٫۳ ۱۸٫۸ ۱۷٫۵ ۱۳ ۷٫۸ ۲٫۶ -۲٫۲ Ø ۶٫۹ بارش (mm) ۵۴٫۷ ۴۷٫۶ ۵۳٫۱ ۵۳٫۴ ۳۱٫۹ ۱٫۵ ۰٫۶ ۱٫۱ ۰٫۷ ۱۸٫۵ ۳۱٫۶ ۵۱٫۰ Σ ۳۴۵٫۷ روزهای بارانی ۱۰٫۸ ۹٫۸ ۱۱٫۴ ۹٫۴ ۷٫۱ ۱٫۱ ۰٫۹ ۰٫۶ ۰٫۳ ۴٫۳ ۶٫۱ ۸٫۹ Σ ۷۰٫۷ دما ۴٫۲ -۵٫۷ ۸٫۶ -۳٫۸ ۱۳٫۵ ۲٫۰ ۱۹٫۶ ۷٫۰ ۲۵٫۶ ۱۱ ۳۲٫۵ ۱۵٫۳ ۳۵٫۸ ۱۸٫۸ ۳۴٫۹ ۱۷٫۵ ۳۰٫۸ ۱۳ ۲۳٫۱ ۷٫۸ ۱۴٫۸ ۲٫۶ ۷٫۶ -۲٫۲ ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر بارش ۵۴٫۷ ۴۷٫۶ ۵۳٫۱ ۵۳٫۴ ۳۱٫۹ ۱٫۵ ۰٫۶ ۱٫۱ ۰٫۷ ۱۸٫۵ ۳۱٫۶ ۵۱٫۰   ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر منبع: سرویس اطلاعاتی آب و هوای جهان

رودخانه‌ها

از میان شهر اراک تنها رود قره کهریز (معروف به رودخانه خشکه) می‌گذرد. این رودخانه از کوه‌های قره کهریز سرچشمه گرفته است، پس از آبیاری زمین‌های تعدادی از روستاهای نزدیک اراک و گذر از غرب آن به کویر میقان می‌ریزد. این رود، فصلی است و در تابستان خشک می‌شود. ورود فاضلاب شهری برخی مناطق اراک یکی از معضلات این رودخانه‌است.

کوه‌ها

سرخ‌کوه (کوه سرخه)، اراک

شهر اراک از سمت جنوب با رشته‌کوه‌های سفیدخانی، کوه‌های نظم آباد، سرخ کوه(کوه سرخه) و از سمت غرب با کوه مودر احاطه شده‌است. کوه‌های اطراف شهر از جمله کوه‌های مرکزی و پیشکوه‌های داخلی رشته کوه زاگرس محسوب می‌شوند.

زمین شناسی

مقایسهٔ نسبی میزان خطر زمین‌لرزه در نقاط گوناگون ایران؛ نقاط سرخ‌تر نقاطی هستند که شتاب حداکثر جنبش زمین در آن‌ها بیش‌تر است.

چالهٔ اراک، در یک فرورفتگی حاصل از سنگ‌های رسوبی چین‌خورده مابین سنگ‌های آذرین متعلق به رشته کوه‌های آتشفشانی و سنگهای متامورفیک متعلق به رشته جبال زاگرس قرار گرفته‌است. این چاله بوسیله یک رشته کوه که حدود هزارمتر از سطح دریا ارتفاع دارد، تقسیم شده‌است.شهر اراک بر روی دشتی آبرفتی در حوضه آبریز دریاچه میقان واقع شده‌است. دشت اراک و در کنار آن مجموعه دریاچه (کویر) میقان به صورت فروافتادگی بوده که میان دو رشته ارتفاعات شمالی و جنوبی واقع شده‌اند. مرز اصلی ارتفاعات مورد نظر توسط دو گسل تلخاب و تبرته قطع شده‌اند. وجود این گسل‌ها سبب شده‌است که زون‌های مختلف زمین شناسی، از جمله زون سنندج-سیرجان، زون هفتادقله و زون آشتیان-نراق در حوضه منطقه وجود داشته باشند. در اواخر کرتاسه سه زون به یکدیگر متصل بودند و دریای واحدی را تشکیل می‌دادند. در این دوران، بر اثر فعالیت کوه زایی ارتفاعات جنوبی اراک و کوه‌های هفتادقله بوجود آمدند. با شروع فعالیتهای کواترنری، فرسایش یافتگی کوه‌ها و تپه‌ها باعث حمل رسوبات عظیم و ایجاد دشت آبرفتی اراک شده‌است.

زمین لرزه

در شعاع ۶۰ کیلومتری پیرامون شهر اراک در سده اخیر، فقط ۷۲ زمین لرزه روی داده‌است که ۵۰ مورد از این زمین لرزه‌ها، زمین لرزه‌های دی و بهمن ۹۰ (عموماً کمتر از ۴ ریشتر) بوده‌است. این آمار نشان دهنده لرزه خیزی کم در استان مرکزی می‌باشد. بزرگترین این زمین لرزه‌ها دارای بزرگی حداکثر ۲/۴ می‌باشد. از نظر زمین لرزه تاریخی، فقط سه زمین لرزه تاریخی یکی در اطراف دورود، دیگری در شمال باختری ساوه و آخرین زمین لرزه، زمین لرزه ۱۴۹۵ میلادی آشتیان معروف به زمین لرزه جبال اتفاق افتاده‌است و بزرگی آن در مقیاس امواج سطحی۹/۵ MS تعیین شده‌است.

مردم‌شناسی

جمعیت

نوشتار اصلی: تغییرات جمعیتی شهر اراک

جمعیت شهر اراک در نخستین سرشماری رسمی کشور در سال ۱۳۳۵ خورشیدی، ۵۸٬۹۹۸ نفر بود ولی از آن زمان به سبب شهرگرایی شدید با شتاب روی به افزایش نهاده‌بود به گونه‌ای که جمعیت شهر در سال ۱۳۴۵ ش به ۷۱٬۹۲۵ تن و در سال ۱۳۵۵ ش به ۱۱۶٬۸۳۲ تن و در سال ۱۳۶۵ به ۲۶۵٬۳۴۹ تن رسید. مطابق آخرین داده‌های ۱۳۶۵، شهر اراک دارای ۵۵٬۰۸۹ خانوار بود. جمعیت اراک بر پایه نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۰ برابر با۴۸۴،۲۱۲ نفر بوده‌است. جمعیت شهر اراک پس از الحاق نقاط شهریسنجان و کرهرود به ۵۲۶،۱۸۲ نفر افزایش یافت.

هرم جمعیتی اراک در سال ۱۳۸۵

مردان	سن	زنان
۶٬۱۷۱	بیشتر از ۷۵	۶٬۴۹۷
۵٬۱۶۱	۷۰-۷۴	۵٬۶۱۰
۵٬۷۶۳	۶۵-۶۹	۵٬۷۷۹
۶٬۷۰۴	۶۰-۶۴	۶٬۳۱۸
۸٬۲۰۴	۵۵-۵۹	۷٬۶۴۴
۱۲٬۰۷۰	۵۰-۵۴	۱۲٬۰۷۰
۱۵٬۷۱۱	۴۵-۴۹	۱۶٬۱۱۵
۱۸٬۳۲۱	۴۰-۴۴	۱۹٬۹۵۱
۲۱٬۶۳۰	۳۵-۳۹	۲۲٬۷۳۸
۲۴٬۴۶۵	۳۰-۳۴	۲۶٬۱۸۵
۳۱٬۷۶۵	۲۵-۲۹	۳۲٬۵۹۹
۴۱٬۷۶۸	۲۰-۲۴	۴۰٬۷۵۷
۳۸٬۱۳۵	۱۵-۱۹	۳۸٬۲۰۱
۲۶٬۸۴۷	۱۰-۱۴	۲۸٬۳۲۸
۲۰٬۸۴۷	۵-۹	۲۲٬۰۹۸
۲۰٬۱۷۲	۰-۴	۲۱٬۰۷۸

زبان

نوشتار اصلی: لهجه اراکی

پیش از بنای شهر اراک، مردم این ناحیه به گویش‌های گوناگونی مانند تاتی در منطقه وفس سخن می‌گفتند. پس از بنای شهر اراک و مهاجرت مردم این مناطق به شهر، این گویش‌ها با یکدیگر درآمیختند و گویش ویژه‌ای به وجود آوردند، تا زمانی که با پیدایش رسانه‌های جمعی این گویش رو به زوال نهاد و هم اکنون اهالی اراک تا حدی بدون لهجه بوده و کتابی یا تهرانی سخن می‌گویند ولی در روستاهای اطراف و خود شهر زبان پیرمردان و پیرزنان همان لهجهٔ قدیمی است.

دین و مذهب

اکثر مردم شهر مسلمان و پیرو مذهب شیعه هستند. همچنین اقلیتی از پیرو آیین مسیحی و کلیمی نیز در شهر وجود دارد. ارامنه بخشی از اقلیت قومی و مذهبی شهر اراک را در برمی‌گیرند. ارامنه در طی یک سده گذشته از سرزمین‌های پیرامون اراک و همچنین جلفای اصفهان جهت کار در صنعت قالی بافی و دیگر صنایع و همچنین برای کار در کنسولگری انگلستان به عنوان حسابدار و منشی به اراک مهاجرت کرده‌اند.ارامنه بنیان گذار دومین مدرسه اراک به نام مدرسه شرف ارامنه و کلیسای مسروپ مقدس هستند. در سال ۱۳۸۹ جمعیت ارمنیان ۲۴۰ نفر ارمنی در قالب ۶۰ خانواده در اراک بوده است.

یهودیان نیز بخشی از اقلیت مذهبی اراک را تا یک سده گذشته تشکیل می‌دادند و زمانی جمعیتشان به حدود ۱٬۰۰۰ نفر می‌رسید و پیشه بیشتر آنها پارچه فروشی و پزشکی بود. یهودیان خود را در حمایت آقا محسن عراقی از روحانیون به نام اراک قرار می‌دادند. کلیمیان در آغاز از مناطق پیرامونی شهر اراک مانند سنجان و دیگر شهرها به این شهر مهاجرت کردند. هم اکنون همه یهودیان اراک از این شهر مهاجرت کرده‌اند.

مشاهیر اراک

همچنین ببینید: رده: اهالی اراک

از جمله مشاهیر و مفاخر شهر اراک می‌توان به:

• آقا ضیاءالدین عراقی فقیه، اصولی، مجتهد شیعی
• آقا نورالدین عراقی از مجتهدان و مراجع تقلید شیعه
• محمود صناعی شاعر، مترجم، روانکاو و نظریه‌پرداز مباحث تربیتی و روان‌شناسی
• محمد مهدی فولادوند استاد الهیات دانشگاه تهران و از مترجمان قرآن و نهج‌البلاغه و صحیفهٔ سجادیه به زبان فارسی
• آیت الله حاج شیخ محمد علی اراکی فقیه، مرجع تقلید شیعه
• مصطفی‌قلی بیات (صمصام الملک) سیاستمدار و از بنیانگذاران کشاورزی نوین ایران و موسس دانشکده کشاورزی کرج بود. او نخستین دبیرستان پسرانه اراک را تاسیس کرد که صمصامیه نام گرفت.
• حبیب‌الله ذوالفنون معروف به شیخ حبیب‌الله ذوالفنون دانشمند ستاره‌شناس و تقویم‌نگار بود که در زمینه‌های ادبیات، ریاضیات و تفسیر قرآن نیز فعالیت داشت.

• 

  مرتضی قلی بیات (سهام‌السلطان) سیاست‌مدار و چند دوره نخست‌وزیر ایران.

• 

  حاجی آقا محسن مجتهد عراقی، از مجتهدین دوره قاجار

• 

  آقا نورالدین عراقی، از روحانیون پرنفوذ دوران مشروطه

• 

  حبیب‌الله ذوالفنون، مفسر قرآن، ریاضی‌دان و تقویم‌نگار

فرهنگ

آداب و رسوم

از آنجا که شهر اراک سابقه تاریخی چندانی نداشته، فرهنگ مردم شهر متاثر از فرهنگ‌های مختلط است. این فرهنگ بیشتر از باورهای فولکلوریک با جنبه مذهبی یا اجتماعی شکل گرفته است. از جمله مراسم سنتی که در گذشته در اراک رواج داشته مراسم جشن کوسه ناقلدی و رشکی و ماسی را می‌توان نام برد.

کتاب فروشی عقلایی از قدیمی ترین کتاب فروشی‌های اراک

سینما

نخستین سینمای اراک با نام آریان در سال ۱۳۱۰ در اراک شروع به کار کرد. مؤسس سینما «ایرمانوف»، یکی از مهاجرین روس بود و تا سال ۱۳۱۴ در شهر فعالیت می‌کرد.

امروزه بزرگترین سینمای کشور با نام «سینما استقلال»، در شهر اراک قرار دارد. این سینما که ظرفیت مناسب آن به بیش از ۹۰۰ صندلی می‌رسد، پس از هشت سال تعطیلی، به مرکز فرهنگی، هنری و سینمایی تبدیل شده‌است. علاوه بر سینما استقلال، این شهر دارای ۳ سینمای دیگر است که از میان آنها دو سینمای «فرهنگ» و «عصرجدید» فعال هستند و سینمای شهرصنعتی تعطیل شده‌است. سینما فرهنگ یکی از سه سینمای فعال اراک، قدمتی بیش از ۵۰ سال دارد.

کتابخانه

نخستین کتابخانهٔ عمومی در شهر اراک در سال ۱۳۲۲ قمری و به همت جمعی از بزرگان اراک در این شهر تأسیس شد. پس از آن، در سال ۱۳۱۳ خورشیدی کتابخانه‌ای عمومی توسط مرحوم حسین دها در منزل شخصی او دایر گردید. کتابخانه شماره ۱، کتابخانه شهید زراستوند، کتابخانه میرجعفری، کتابخانه آیت‌الله اراکی، کتابخانه دکتر حصیبی، کتابخانه استاد دهگان، کتابخانه ولیعصر، کتابخانه سنجان و کتابخانه امام خمینی کرهرود و کتابخانه دکتر خزائلی (نابینایان) از جمله کتابخانه‌های مهم شهر هستند.

رسانه‌ها

سیما

صدا و سیمای مرکز اراک در سال ۱۳۶۲ به عنوان یک دفتر خبری آغاز به کار کرد. در آبان ماه سال ۱۳۶۵ فعالیت رسمی مرکز با نصب و بهره برداری از یک فرستنده یک کیلو وات رادیویی، با پخش برنامه‌های خبری توسط واحد اطلاعات و اخبار آغاز شد. در سال ۱۳۷۹ با بهره برداری از شبکه صدای استان مرکزی با سه استودیوی تولید و پخش، روزانه ۱۸ ساعت برنامه تهیه و پخش شد که این برنامه‌ها با یک فرستنده یکصد کیلو وات در تمام مناطق استان مرکزی و قسمتی از استانها هم جوار قابل دریافت بود. در سال ۱۳۸۲ شبکه استانی سیما (شبکه آفتاب) به عنوان بیستمین شبکه استانی ایران شروع به کار کرد. این شبکه هم اکنون روزانه ۱۵ ساعت برنامه پخش می‌کند.

صدا

رادیو اراک

رادیواراک در آبان ماه سال ۱۳۶۵ فعالیت رسمی خود را با پخش برنامه‌های خبری توسط واحد اطلاعات و اخبار آغاز کرد.

رادیو صدای صنعت و صدای دانشجو

با توجه به ظرفیت‌های صنعتی و دانشگاهی استان مرکزی، تصمیم‌گیری و اقدامات اولیه در خصوص راه‌اندازی دو رادیوی تخصصی با موضوع صدای صنعت و صدای دانشجو یا فرهنگ صورت گرفته‌است و اعتبار لازم برای تأسیس آن نیز از محل اعتبارات دور سوم سفر ریاست جمهور وقت،محمود احمدی نژاد، به استان پیش‌بینی شده‌است.

نشریه‌ها

نخستین روزنامهٔ اراک به نام روزنامهٔ اتفاق در سال ۱۲۸۶ منتشر شد. پس از آن روزنامه رنجبر با چاپ سنگی در سال ۱۲۸۹ توسط شیخ علی نخستین که یک مشروطه‌خواه بود انتشار یافت. در سال ۱۳۱۰ خورشیدی روزنامه نقش ایران به مدیریت آقای مکی انتشار یافت.

هم اکنون در اراک و استان مرکزی دو روزنامه، ۱۱ هفته نامه و ۷ ماه‌نامه منتشر می‌شود. روزنامه‌هایی مانند روزنامه سرچشمه، روزنامه نوید، هفته‌نامه‌های سماع قلم، عطر یاس، شهاب، لاله سرخ، آوای خمین، راوی، شمس استان مرکزی، صبح خمین، نامه امیر، مجنون، آرمان جوان، چشم براه، گل یاس، مدینه گفتگو، دو هفته نامه یاقوت سرخ ساوه و ماهنامه‌هایی چون گلهای ساوه، عهد جاوید، وهم سبز، آشتیان، بصیرت، راه دانش و صحیفه پاکدلان در استان مرکزی یا اراک منتشر می‌شوند.

صنعت

گریدر ساخت شرکت هپکو

از سال ۱۳۴۵ اجرای پروژه‌های وسیع در جهت تبدیل اراک به یک شهر صنعتی آغاز شد و طرح کارخانه‌های ماشین‌سازی و آلومینیوم و هپکو به مرحلهٔ اجرا در آمد. کارخانه آلومینوم ایران (ایرالکو) در سال ۱۹۷۲ با همکاری منطقه‌ای در سازمان پیمان مرکزی با همکاری محدود شرکت رینولدز آمریکا و دولت پاکستان تاسیس شد. بعد از انقلاب کلیه سهام این دو کشور متعلق به ایران گردید.

شهر اراک دارای صنایع گوناگون فلزی، شیمیایی، نساجی، ساختمانی و خوراکی است که برخی از این واحدها (مانند هپکو، آونگان، املاح معدنی ایران، آذرآب، شرکت آلومینیوم ایران، نورد آلومینیم (آلومرول)، شرکت ماشین‌سازی اراک، کمباین سازی، و کارخانه واگن پارس) از صنایع اساسی کشور به شمار می‌روند.

ترابری

مسیرهای ارتباطی

به دلیل قرار گرفتن شهر اراک میان دریای خزر و خلیج فارس و همچنین قرار گرفتن آن در میان مسیرهای ترانزیتی غرب و جنوب، این شهر یکی از شاه‌راه‌های مهم کشور می‌باشد. مهم ترین مسیری که از شهر اراک عبور می‌کند، مسیر بین‌المللی و ترانزیتی آزادراه ۵ (ایران) می‌باشد. اما در حال حاضر ادامه مسیر این آزادراه از شهر قم تا اراک به صورت بزرگراه است. ساخت آزادراه اراک - سلفچگان - قم با ارتقای بزرگراه اراک - قم آغاز شده‌است. اجرای این آزادراه به صورت احداث یک باند آزادراه و تأسیسات جانبی آن، تبدیل یک باند بزرگ‌راه موجود به باند دوم آزادراه و همچنین تبدیل باند دیگر بزرگ‌راه به راه اصلی دو طرفه خواهد بود. آزادراه اراک - خرم آباد نیز یکی از طرح‌های در دست اجرای وزارت راه و شهرسازی است که در راستای تکمیل آزادراه شماره ۵ اجرا خواهد شد. طول این آزادراه ۱۵۰ کیلومتر خواهد بود.

فاصلهٔ شهر اراک با برخی از مناطق پر رفت‌وآمد:

شهر مقصد	فاصله(KM)	زمان تقریبی سفر
تهران	۲۹۳	۳:۳۰ ساعت
قم	۱۳۴	۱:۳۰ ساعت
خرم آباد	۲۰۶	۳ ساعت
اهواز	۵۸۱	۷ ساعت
اصفهان	۲۸۸	۴ ساعت
کرمانشاه	۳۶۵	۴ ساعت
سنندج	۳۴۰	۶ ساعت
شیراز	۷۷۳	۱۰ ساعت
همدان	۱۷۶	۲ ساعت

فرودگاه

فرودگاه اراک

اراک دارای یک فرودگاه بین‌المللی می‌باشد اما تاکنون این فرودگاه، تنها ویژه پروازهای داخلی و هواپیماهای متوسط و ترابری و نظامی بوده‌است و امکان نشستن هواپیماهای پهن پیکر را ندارد. هم اکنون پروژه تطویل باند فرودگاه اراک برای اجرایی شدن پروازهای بین‌المللی در حال انجام می‌باشد.

راه آهن

ایستگاه راه‌آهن اراک

اراک از دیرباز در مسیر راه آهن سراسری شمال به جنوب ایران قرار داشته و راه آهن نقش مهمی را در رونق همه جانبه شهر اراک داشته‌است. محدوده حفاظتی اداره کل راه آهن اراک از ایستگاه ساقه دراستان قم شروع شده و از یک سو تا ایستگاه مومن آباد در استان لرستان و از سوی دیگر تا ایستگاه ملایر در استان همدان را تحت پوشش خود قرار داده‌است.

پروژه راه آهن غرب کشور نیز از اراک شروع شده‌است و شهرهای نهاوند و ملایر از استان همدان را به شبکه ریلی متصل می‌کند. ادامه این مسیر ریلی در استان کرمانشاه از شهرهای صحنه، کرمانشاه و اسلام آباد غرب عبور کرده و در مرز خسروی به کشور عراق وصل می‌شود. افتتاح راه‌آهن اراک - ملایر، گام بلندی در توسعه ترانزیت از کشور خواهد داشت. راه آهن اراک-ملایر به طول ۹۰ کیلومتر و هزینه اعتباری بالغ بر یک هزار و ۲۵۰ میلیارد ریال در مهر سال ۱۳۹۰ افتتاح شده‌است که بخشی از پروژه راه آهن غرب کشور به شمار می‌رود.

همچنین راه آهن اراک - اصفهان از پروژه‌های دیگری است که عملیات مطالعه و احداث آن آغاز شده‌است.

احداث قطار محلی اراک - مهاجران که در شورای مسکن استان مرکزی در فروردین سال ۱۳۹۰ تصویب گردیده‌است، از جمله مصوبات بخش ترابری ریلی اراک بوده‌است.

پایانه مسافربری

پایانه مسافربری مرکزی اراک

اراک دارای سه پایانه به سراسر کشور و استان مرکزی می‌باشد:

• مرکزی: که در مجاورت هتل ۵ ستاره امیرکبیر قرار دارد.
• شمال: که واقع در شمال شهر و در مجاورت میدان امیرکبیر است.
• جنوب (غدیر):که واقع در جنوب غربی شهر و در مجاورت میدان بسیج است.

تاکسی‌رانی

شهر اراک در سال ۱۳۸۹ دارای بیش از ۲۷۰۰ دستگاه تاکسی عمومی و ۲۸۳ دستگاه تاکسی ویژه بوده‌است.

اتوبوس‌رانی

شرکت واحد اتوبوس‌رانی اراک و حومه که در سال ۱۳۷۰ تأسیس شد، دارای خطوط متعدد مسافربری در داخل و حومه شهر می‌باشد. ناوگان ترابری شهری اراک روزانه ۱۸۰ هزار نفر را در ۶۰ خط اتوبوسرانی و توسط ۱۶۰ دستگاه اتوبوس جا به جا می‌کند.

ساختار شهری

نقشه (کروکی) کلانشهر اراک

شهرداری

ساختمان نخستین شهرداری (بلدیه) در اراک

شهرداری اراک در سال ۱۲۹۸ تاسیس گردید پیش از پیوستن شهرداری‌های سنجان و کرهرود، شهر اراک دارای ۴ منطقه شهرداری بود که اکنون به ۶ منطقه افزایش یافته‌است. شهردار جدید اراک حسن قربانی است که جانشین مرتضی میری شده‌است. قربانی حدود سه سال معاون اداری مالی شهرداری اراک بوده‌اند و هم اکنون هم معاون برنامه ریزی فرمانداری اراک و مسئول تطبیق مصوبات شورای اسلامی شهر می‌باشند. بودجه شهر اراک در سال ۱۳۸۹ بالغ بر ۶۵ میلیارد تومان بود که این رقم در سال ۱۳۹۰ به ۱۸۰ میلیارد تومان و در سال ۱۳۹۱ به ۲۰۰ میلیارد تومان افزایش یافته‌است.

مراکز درمانی

نوشتار اصلی: فهرست مراکز درمانی شهر اراک

بیمارستان ولی عصر(دانشگاهی)،بیمارستان امیرالمؤمنین(دانشگاهی)،بیمارستان آیت‌الله خوانساری(دانشگاهی)، بیمارستان امیرکبیر (دانشگاهی)، بیمارستان آیت‌الله طالقانی (دانشگاهی) ، بیمارستان امام خمینی (تامین اجتماعی)، بیمارستان قدس (خصوصی) از جمله مراکز درمانی مهم شهر اراک هستند.

تامین آب شهر

آب شرب شهر اراک از سد کمال صالح تامین می‌شود. سد سنگریزه‌ای کمال صالح که بر روی رودخانه تیره از سرشاخه‌های دز و در ۷۴ کیلومتری جنوب غربی شهر اراک احداث شده، آب مورد نیاز شهرهای اراک، شازند و صنایع بزرگ منطقه را تأمین می‌کند.

مراکز تفریحی

شهربازی لاله

شهربازی (پارک لاله) یکی از جاذبه‌های تفریحی اراک است. این شهربازی که در سال ۶۹ با سرمایه بخش خصوصی افتتاح گردید و دارای سه لونا پارک، رستوران و سایر خدمات تفریحی و رفاهی است. این مکان در ساعت‌های اوج شلوغی، پذیرای ۲۰ هزار نفر بازدید کننده‌است.

مجموعه طوفان

این مجموعهٔ در حال ساخت، بزرگترین شهربازی سرپوشیده خاورمیانه است که در کیلومتر هفت بزرگراه امام خمینی اراک قرار دارد. این شهربازی در زمینی به مساحت ۱۱۰ هزار متر مربع و زیر بنای ۲۲٬۰۰۰ متر است که در سه فاز اجرا خواهد شد. این مجموعه دارای یک هتل ۴ ستاره، پیست اتومبیلرانی (باز و سرپوشیده)،رستوران، سالن تنیس، سالن اسکواش و اسکیت، مجتمع بازی‌های کودکان، پارک آبی و ترن هوایی است.

شهربازی پامچال

نمایی از پارک امیرکبیر اراک

این شهربازی جنب پارک ازادی انتهای خیابان قائم مقام می‌باشد.

باغ وحش

باغ وحش اراک به عنوان یکی از جاذبه‌های گردشگری کم نظیر کشور در حاشیه جنوب شرقی شهر اراک واقع شده‌است. این باغ وحش با وسعت ‪ ۳۲‬هکتار از سال ‪ ۷۴‬بنا شده و سالانه پذیرای حدود ‪ ۸۰‬هزار بازدیدکننده علاقه‌مند به تنوع زیستی و طبیعت است. حیوانات پارک وحش اراک: شیر، قوچ و میش، بز وحشی، مرال (گاو کوهی)، عقاب طلایی، خرس قهوه‌ای، اسب، جغد شاخدار، غاز وحشی، مرغ لهستانی، کبک و قرقاول، شتر دو کوهان، درنا و مرغ دریایی، سارگپه، شترمرغ، گوزن زرد ایرانی، سگ تازی، سگ پودل، گرگ، کبوتر، آکواریومماهی، گراز، خوک، شغال، گربه وحشی، طاووس، خرگوش، بوقلمون، مرغ شاخدار، کفتار، میمون رزوس، رودک (گورکن)، شاه بوف و...

فضای سبز

در حال حاضر میزان فضای سبز شهر اراک حدود ۹۰۰ هکتار است که با ایجاد ۱٬۰۰۰ هکتار مصوب در طرح جامع آلودگی هوا در آینده، این میزان به ۱٬۹۰۰ متر مربع افزایش خواهد یافت.هم اکنون سرانه فضای سبز در اراک به ازای هر نفر، ۲۰ مترمربع است.

مشکلات شهری

آلودگی هوا

همچنین ببینید: طرح جامع کاهش آلودگی هوای اراک

نیروگاه سیکل ترکیبی شازند، یکی از منابع آلوده کننده هوای اراک

هوای اراک در زمره آلوده ترین کلان شهرهای ایران قرار دارد. عواملی همچون رشد جمعیت و به پیرو آن افزایش خودرو و همچنین افزایش روند صنعتی شدن و ساخت کارخانه‌های گوناگون باعث شده‌است این شهر جزو یکی از هشت کلان شهر آلوده کشور به حساب بیاید.

هوای اراک از نظر داشتن عوامل آلوده کننده از تهران آلوده‌تر است. ورود حجم زیادی از آلودگی‌ها به این شهر نشان می‌دهد که درصد بالایی از آلودگی در شهری با وسعت کم متمرکز شده‌است و این حجم از آلودگی هم برای انسان و هم برای محیط زیست بسیار خطرناک است. به منظور کاهش آلودگی هوای شهر، دولت در سال ۱۳۸۶ مصوبه‌ای با نام طرح جامع کاهش آلودگی هوای اراک را تصویب کرد. در این طرح راهکارهایی برای کاهش آلودگی هوا ارائه شد. هر چند که برخی از منابع دولتی از روند اجرای این طرح در شهر اراک را مناسب جلوه می‌دهند، امّا تعلل برخی از سازمان‌ها در اجرای بندهای این طرح از جمله کمبود فضای سبز شهری، توجه نکردن مسئولین برخی از صنایع آلوده کننده هوا نسبت به رفع منابع آلودگی و کمبود اعتبار مورد نیاز اجرای طرح، موجب کندی روند اجرای طرح شده‌است.

ترافیک

همچنین ببینید: طرح جامع ترافیک شهر اراک

ترافیک معابر و خیابان‌ها نیز یکی از چالش‌های مهم شهر اراک است. از جمله عوامل به وجود آورنده ترافیک در شهر اراک افزایش روزافزون تعداد خودروها، شرایط نامناسب خیابان‌ها، عدم تعیین تکلیف تملک اراضی و تعریض معابر شهری، ضعف فرهنگ ترافیک، ضعف شبکه حمل و نقل شهری و نبود مدیریت واحد شهری است.

برخی از مسئولان شهر مدعی هستند که وضعیت ترافیک شهر مشکل ساز نیست و مدت زمان بار ترافیکی شهر حتی گاهی کمتر از ۱۰ دقیقه‌است، اما شواهد امر بازگو کننده شکل دیگری از این مشکل است. برای ساماندهی به ترافیک طرح‌های مختلفی پیشنهاد شده‌است که از جمله آنها طرح جامع ترافیک شهر اراک، احداث بزرگراه درون شهری امیرکبیر، آموزش فرهنگ ترافیک به مردم، سامانه کنترل هوشمند ترافیک اشاره کرد، اما اجرای بسیاری از این طرح‌ها بلاتکلیف مانده‌است.

گرانی مسکن

اراک چهارمین شهر گران ایران در زمینه مسکن، پس از تهران، اصفهان و کرج است. این شهر از جمله شهرهایی است که قیمت مسکن در آن همواره بالاتر از میانگین کشور بوده‌است. از جمله دلایل گرانی مسکن در این شهر، صنعتی بودن شهر و استقرار صنایع بزرگ در پیرامون شهر، نبود عوامل نظارتی و نبود قوانین بازدارنده برای کنترل قیمت در کشور می‌باشد.

آموزش

آموزش و پرورش

نخستین مدرسه به سبک نوین در اراک را صمصام‌الملک بیات به نام مدرسه صمصامی و در سال ۱۳۲۱ قمری تأسیس کرد که سومین مدرسه نوین ایران بود. دومین مدرسه، منتصریه نام داشت که در سال ۱۳۲۵ قمری و به دست منتصرالدوله (حاکم وقت) تأسیس شد. سهام السلطان نیز سومین مدرسه شهر به نام سهامیه را بنیان نهاد. اولین مدرسه دخترانه بنام شمس المخدرات در سال ۱۳۳۲ قمری افتتاح شد. در سال ۱۲۸۶ خورشیدی، ارامنه مقیم اراک مدرسه شرف ارامنه را تأسیس کردند. در سال ۱۳۶۵ شمسی در ۲۴۶ آبادی دبستان، ۷۲ مدرسه راهنمایی و ۹ دبیرستان وجود داشته‌است.

آموزش عالی

نوشتار اصلی: فهرست مراکز آموزش عالی شهر اراک

درگاه دانشگاه آزاد اسلامی واحد اراک، شعبه امیرکبیر

تاریخچه آموزش عالی

در مهر ماه سال ۱۳۵۰ تعدادی از اساتید دانشگاه تهران و دانشسرای عالی سابق مقدمات تاسیس یک موسسه آموزش عالی خصوصی را به عنوان نخستین مرکز آموزش عالی در استان مرکزی با نام مدرسه عالی مرجان، در شهر اراک فراهم نمودند. مدرسه عالی مرجان ابتدا برای چهار رشتهٔ فیزیک، شیمی، زیست شناسی، و زبان و ادبیات فارسی تعداد ۲۴۰ نفر دانشجو پذیرفت. این موسسه در اواخر سال ۱۳۵۱ با نام مدرسه عالی علوم اراک وابسته به دانشگاه تربیت معلم تهران و با مدیریت دولتی به فعالیت خود ادامه داد. در سال ۱۳۵۴ که کلیهٔ مؤسسات آموزش عالی به صورت خصوصی اداره می‌شدند به دولت واگذار شدند، این مدرسه هم دولتی شد.

مراکز آموزش عالی

دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی در اراک، این شهر را به یکی از قطب‌های دانشگاهی کشور تبدیل کرده‌است که از آن میان می‌توان به دانشگاه اراک، دانشگاه علوم پزشکی اراک، دانشگاه صنعتی اراک، دانشگاه آزاد اسلامی اراک اشاره کرد. دانشگاه اراک، به عنوان دانشگاه جامع و مادر استان مرکزی و سیاستگذار طرح آموزش عالی در استان مرکزی می‌باشد. پس از دانشگاه اراک، دانشگاه آزاد اسلامی واحد اراک با اجرای دو فاز شهرک دانشگاهی - تحقیقاتی، دارا بودن ۱۴۸ رشته تحصیلی در ۶ دانشکده و جذب بیش از ۲۲۰۰۰ دانشجو، بزرگترین شهرک دانشگاهی را در مرکز کشور در اختیار دارد.همچنین با پیگیری‌های نماینده وقت محلات و دلیجان، ساخت دانشگاه محلات در این شهر و زیر نظر دانشگاه اراک آغاز شده است.

مدارس علوم دینی

اولین مدرسه علوم دینی در اراک مدرسه سپهدار بود که توسط یوسف خان گرجی میان سال‌های ۱۲۲۷ تا ۱۲۳۱ قمری ساخته شد. پس از گذشت ۹۰ سال از احداث مدرسه سپهدار، میان سال‌های ۱۳۱۵ تا ۱۳۲۰، مدرسه‏و مسجد حاج محمد ابراهیم خوانساری در محله عباس آباد تاسیس گردید. سومین مدرسه علوم دینی در اراک نیز میان سال‌های ۱۳۱۸ تا۱۳۲۰، مدرسه آقا ضیاالدین به دست مرحوم حاج‏حسین‏ملک‏التجار تبریزی ساخته شد. چون مرحوم‏آقاضیاءالدین‏ در مسجد این مدرسه امام‏جماعت ‏بود، این مدرسه و مسجد به مدرسه و مسجد آقاضیاءالدین معروف ‏شده‌است. بعد از این سه مدرسه دینی، مدرسه دیگری به وجود نیامد.

ورزش

کوهنوردان در بلندی‌های اراک

اراک دارای امکانات ورزشی مانند سالن‌های سرپوشیده، پیست موتورسواری، پیست اسکیت سواری، زمین چمن و ورزشگاه پانزده هزار نفری جهت انجام مسابقات فوتبال، پیست اسکی و استخرهای شنا می‌باشد.

فوتبال

اراک تا کنون دارای یک سهمیه در لیگ دسته اول بوده‌است. هم اکنون این شهر دارای یک تیم فوتبال با نام شهرداری اراک در لیگ دسته اول فوتبال ایران می‌باشد. تیمهای مهر اراک و دارایی اراک، نمایندگان اراک در لیگ دسته سوم باشگاه‌های فوتبال کشور هستند.

ورزشگاه

شهر اراک دارای ورزشگاه ۱۵ هزار نفری به نام ورزشگاه امام خمینی، ورزشگاه شهدای پنجم مرداد و استادیوم آذرآب (شهر صنعتی) می‌باشد.

دهکده المپیک

دهکده المپیک اراک در زمینی به مساحت ۳۰۰ هکتار در حال ساخت است. این مجموعه شامل پیست دوچرخه سواری، سالن سرپوشیده دو میدانی، استخر سرپوشیده و سالن شش هزار نفری خواهد بود.

گردشگری

نوشتار اصلی: جاذبه‌های گردشگری اراک

آثار تاریخی

بازار اراک

حمام چهارفصل

با توجه به اینکه شهر اراک در دوره قاجار ساخته شد، بیشتر آثار باستانی باقی‌مانده در این شهر از این دوره می‌باشد. از جمله مهمترین اثر تاریخی شهر، می‌توان به مجموعه تاریخی بازار اراک اشاره کرد که از بناهای نخستین شهر اراک بوده‌است. مدرسه سپهداری که همزمان با بازار ساخته شده‌است، از مکان‌هایی است که امام خمینی بخشی از سال‌های عمر خود را در این مدرسه سپری کردند. حمام چهارفصل که از نظر مساحت بزرگترین حمام ایران است، یکی دیگر از آثار تاریخی شهر است که اکنون به موزه تبدیل شده‌است. خانه حسن پور از بناهای قدیمی شهر اراک است که به صورت درونگرا ساخته شده و اکنون به موزه صنایع دستی تبدیل شده‌است. برج شیشه از دیگر بناهای معروف شهر بوده که به دلیل وجود تزئینات کاشی معقلی به این نام معروف شد. متأسفانه این بنا در سال ۱۳۶۱ تخریب شد.

کلیسای مسروپ مقدس، یکی از بناهای مذهبی ارامنه شهر اراک است که در دوره قاجار ساخته شد.بقعه پیر مرادآباد که در روستای مرادآباد قرار دارد از بناهای دوره سلجوقی است. قلعه حاج وکیل نیز یکی از بناهای دوره قاجار است که در قدیم یکی از کارگاه‌های بزرگ فرشبافی کمپانی زیگلر و کنسولگری انگلیس در اراک بود. همچنین ارگ حکومتی اراک، کاروانسرای شاه عباسی، خانه حاج آقا محسن عراقی و خانه خاکباز از دیگر آثار تاریخی شهر می‌باشند.

جاذبه‌های طبیعی

• تالاب میقان:این تالاب با وسعت ۲۵ هزار هکتار در ۱۵ کیلومتری شمال شرق شهر اراک و در جنوب شهر داوودآباد واقع شده‌است. به دلیل وجود تنوع پرندگان مهاجر در این منطقه، تالاب به یکی از مناطق اکوتوریستی شهر اراک تبدیل شده‌است.
• منطقه نمونه گردشگری دره گردو: این منطقه با وسعت ۱۰۰ هکتار در جنوب شهر اراک قرار دارد و از آب و هوای مناسب و طبیعت بکر برخوردار است. این منطقه در سال ۱۳۸۵ توسط هیأت دولت به عنوان منطقه نمونه گردشگری تصویب شد.
• منطقه نمونه گردشگری تخت سادات (باغ‌های کرهرود و سنجان): یکی از جاذبه‌های طبیعی با وسعت ۱۰۰ هکتار و در نزدیکی منطقه کرهرود و سنجان است. از جاذبه‌های منطقه وجود چشمه، باغ‌های میوه و آرامگاه سادات کرهرود است.
• منطقه تفرجگاهی سرخ کوه (کوه سرخه): از جمله مکان‌های تفرجگاهی شهر اراک و در مجاورت منطقه نمونه گردشگری دره گردو است.

• 

  تالاب کویری میقان

• 

  منطقه نمونه گردشگری تخت سادات

• 

  منطقه نمونه گردشگری گردو در زمستان

• 

  پوشش گیاهی قره داغ در کویر میقان

جاذبه‌های مذهبی

امامزاده محمد عابد

امامزاده محمد عابد(دوره صفویه)، امامزاده عبدالله و آمنه خاتون و مقبره آقا نورالدین عراقی از جمله بناهای مذهبی اراک هستند.

موزه‌ها

از جمله موزه‌های شهر اراک می‌توان به موزه سلطان‌آباد(هنرهای اسلامی)، موزه مفاخر، موزه مردم شناسی موزه صنایع دستیموزه تنوع زیستی، موزه سنگ و گوهر و موزه آموزش و پرورش اشاره کرد. همچنین ساخت موزه بزرگ اراک و موزه دفاع مقدس نیز در حال اجراست.

هتل‌ها و مراکز اقامتی

نمای هتل امیرکبیر در شب

از جمله هتل‌های شهر می‌توان به هتل امیرکبیر (پنج ستاره)، هتل زاگرس(۳ستاره)، هتل پیام (۳ ستاره) و هتل معلم (۳ ستاره) اشاره کرد.

صنایع دستی

قالی اراک

از صنایع دستی شهر اراک می‌توان به دستبافتهای سنتی (قالی تافی، گلیم تافی، جاجین بافی)، رودوزیهای سنتی، آثار چوبی (منبت و کنده کاری روی چوب، معرق کاری، پیکر تراشی، خراطی، ساخت سازهای سنتی، مشبک و گره چینی چوب)، سفالگری، کتابت و نگارگری (طراحی سنتی، نقاشی ایرانی، گل و مرغ، تذهیب و تشعیر، خوشنویسی، کتیبه نویسی)، آثار فلزی (مسگری، قلمزنی، سفیدگری، چلنگری، مشبک فلز، ملیله طلا و نقره)، ساخت پاپوش سنتی(گیوه دوزی و گیوه بافی)، آرایه‌های معماری (گچبری سنتی، آینه کاری...) و تراش سنگهای قیمتی و نیمه قیمتی اشاره کرد.

قالی

نوشتار اصلی: قالی اراک

صنعت قالی در این منطقه از گذشته رواج داشته و قالی فراهان، سربند و ساروق شهرت جهانی داشته‌اند. صنعت قالی بافی از آغاز بنیان گذاشتن این شهر توسط یوسف خان گرجی به عنوان عمده کالای صادراتی این شهر قرار گرفت.

قالی در اراک به گفته سیسیل ادوارز زمانی از اهمیت و اعتبار و فراوانی برخوردار بود و رقیب قالی کرمان بود از انواع قالی مشهور اراک می‌توان به قالی ساروق اراک اشاره نمود که از لحاظ استحکام و نقشه‌های منحصربه‌فرد و نوع خامه (پشم) استفاده شده، شهرت جهانی دارد. اراک به عنوان یکی از مهمترین مراکز صدور فرش به اروپا تا سال ۱۳۱۹ باقی‌ماند.

ره آوردهای اراک (سوغات اراک)

از جمله سوغات اراک می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

فتیر از ره‌آوردهای اراک است

• فتیر
• ترخینه
• باسلوق
• کشمش سبز
• صابون محلی
• انگور
• شیره انگور
• گوش فیل

غذاهای محلی

• ته تالی
• آبگوشت کشک
• آبگوشت دوغ دار (دوگوله دودار)
• آش جودوغ
• آش خیار
• پتله پلو
• آش بی بی سه شنبه
• آش مصطفی
• شفته

• 

  آبگوشت کشک

• 

  آبگوشت دوغ دار
  (دوگوله دودار)

• 

  ته تالی

• 

  آش جودوغ

• 

  شفته

شهرهای خواهرخوانده

اراک با سه شهر جهان خواهرخوانده است:

تفلیس یکی از خواهرخوانده‌های اراک

زمان	کشور	شهر خواهرخوانده
۲۰۰۷	صربستان	نووی ساد
۲۰۰۸	قزاقستان	قراغندی
۲۰۱۱	گرجستان	تفلیس

جستارهای وابسته

• فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت
• فهرست شهرهای دارای خواهرخوانده در ایران
• امیرکبیر

منابع

• امیراحمدیان، بهرام. تقسیمات کشوری. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۳. شابک ‎۹۸۴-۳۷۹-۰۰۷-x. 
• پاشایی، عباس. کویرهای ایران و خصوصیات ژئومورفولوژیکی و پالئوکلیماتولوژی آن. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۸۱. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۶۳۸۳-۷۳-۹. 
• خزائلی، علیرضا. «مشروطه خواه عراق عجم». زمانه، ش. ۵۲ (دی ۱۳۸۵). 
• دهگان، ابراهیم. تاریخ اراک (جلد اوّل)؛ از دوره داستان تا سفر دوره صفوی. چاپ اول. تهران: زرین و سیمین، ۱۳۸۳. شابک ‎۹۶۴-۷۶۷۹-۰۸-۴. 
• دهگان، ابراهیم. تاریخ اراک (جلد دوم)؛ از بدو ظهور دولت صفوی تا سفر ناصرالدین شاه به صفحات اراک. چاپ اول. تهران: زرین و سیمین، ۱۳۸۳. شابک ‎۹۶۴-۷۶۷۹-۰۹-۲. 
• ذبیحی، مرتضی. تاریخ اجتماعی اراک (احزاب - مطبوعات - شخصیت‌ها) از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی (۱۲۸۵ - ۱۳۵۷). اراک: پیام دیگر، ۱۳۸۱. شابک ‎۹۶۴-۹۲۵۷۱-۷-۹. 
• سعیدیان، عبدالحسین. سرزمین و مردم ایران، مردم‌شناسی و آداب و رسوم اقوام ایرانی. چاپ چهارم. تهران: مؤسسهٔ انتشارات علم و زندگی، ۱۳۶۹. 
• عجم، محمد. اسناد خلیج فارس؛ میراثی کهن و جاویدان. چاپ اول. تهران: اوین، ۱۳۸۸. شابک ‎۹۷۸-۶۰۰-۹۰۲۳۱-۴-۱. 
• محتاط، محمدرضا. سیمای اراک (جامعه شناسی شهری). چاپ اوّل. تهران: آگه، ۱۳۶۸. 
• محتاط، محمدرضا. سیمای شهر اراک (جامعه شناسی شهری، جلد دوم فرهنگ مردم). چاپ اوّل. ه‍م‍ا، ۱۳۶۶. 
• محمد رحم دل، قاسم کاظمی دهقی. سیمای میراث فرهنگی استان مرکزی. تهران: تولیدات فرهنگی سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۸۳. شابک ‎۹۶۴-۷۴۳۸-۹۷-۱. 
• یزدی پسند، علی. پایان نامه تاریخ سیاسی اجتماعی اقتصادی اراک (سلطان‌آباد) (از آغاز قاجار تا سال ۱۳۳۲ هجری شمسی). دانشگاه اصفهان، خرداد ۱۳۸۶. ۳۹. 

• BOSWORTH, C.E (؟). "sultanabad". Encyclopaedia of Islam. ؟ (2nd ed.). Leiden: E. J. Brill. pp. 809. ISBN ?. 

برای مطالعه بیشتر

• طرح شناخت مناطق اکولوژیک کشور: تیپ‌های گیاهی منطقه قم - اراک ISBN 964-473-211-1
• یافته‌های پیمایش در اراک: ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان ISBN 964-7854-00-5
• کتاب گزارشنامه یا فقه اللغه اسامی امکنه، تألیف ابراهیم دهگان، ۱۳۴۵
• کتاب نامداران اراک، تالیف حسن صدیق، محمدرضا محتاط، بهار۱۳۷۲

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ اراک موجود است.

• تصویر هوایی
• وب‌گاه شهرداری اراک
• وب‌گاه شورای شهر اراک