پیشوا (شهر)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
پیشوا
گلدسته های بارگاه.jpg
کشور  ایران
استان تهران
شهرستان پیشوا
بخش مرکزی
نام(های) قدیمی سامنات، سنارک، امامزاده‌جعفر
سال شهرشدن دورهٔ صفوی
مردم
جمعیت ۴۷،۲۵۳ تن در سال ۱۳۹۰[۱]
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا ۹۳۷متر
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۱۶ درجهٔ سانتی‌گراد
روزهای یخبندان سالانه ۷۶روز
اطلاعات شهری
شهردار شیرزاد یعقوبی
تاسیس شهرداری ۱۳۳۲[۲]
ره‌آورد غلات، انار، انجیر
پیش‌شماره تلفنی ۰۲۱
وبگاه http://old.pishva.ostan-th.ir

پیشوا مرکز شهرستان پیشوا و یکی از شهرهای استان تهران در ایران است. شهر پیشوا در دامنه‌های طبیعی قرار دارد و در ۴۵ کیلومتری جنوب شرقی پایتخت واقع شده‌است.

این شهر در مسیر کهن راه ابریشم و همچنین در مسیر خط راه‌آهن سراسری تهران-مشهد قرار دارد.

پیشوا از معدود شهر هایی است که علی‌رقم نزدیکی به پایتخت، مهاجران کمی پذیرفته و بیشتر مردمان آن بومی همین منطقه هستند به همین دلیل از شهرهای کم جمعیت استان تهران محسوب می شود. طبق سرشماری سال ۱۳۹۰ مرکز آمار ایران شهر، تعداد ۴۷،۲۵۳ نفر جمعیت داشته است.

پیشوا یکی از بندرهای کویر مرکزی ایران به شمار می‌رود از این رو به آن «سناردک» می‌گفتند که در زبان پهلوی به معنای ساحل خشکی است. به پیشوا لقب «مهد انقلاب ایران» نیز می‌دهند. در سفر ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی به این منطقه، پیشوا «نگین سبز استان تهران» نام گرفت و رهبر ایران نیز در سفرش، این شهر را «مرکز شهادت» نامید.

علاوه بر این پیشوا شهری است گلخانه‌ای، که بیش از یک پنجم گلخانه‌‌های خاورمیانه را در خود جای داده است و یکی از قطب های تولید آلوئه‌ورا در ایران به شمار می‌رود.

این شهر مدفن جعفر خواری فرزند موسی کاظم (امام هفتم شیعیان) از عالمان و مجتهدان جامع‌الشرایط شیعه در زمان امامت علی بن موسی الرضا است و یکی از شهرهای زیارتی ایران محسوب می‌شود.

این شهر زادگاه کیومرث نخستین پادشاه ایران است که برای مقابله با اهریمن نخستین بار از سامنات برخاست، همچنین قیام ۱۵ خرداد نیز از کنار مرقد جعفر بن موسی آغاز شد و در نهایت منجر به انقلاب اسلامی ایران و برچیده شدن شاهنشاهی ۲۵۰۰ ساله ایران گردید.

نام[ویرایش]

سامنات[ویرایش]

در دستنویسی درباره تاریخ خوار (گرمسار امروزی) که رونویس آن هنوز باقی است حدود شهر امروزی پیشوا را سامنات نامیده‌اند.[۳] در فرهنگ دهخدا نیز دشت وسیع دامنه جنوبی کوه‌های البرز مابین تهران و سمنان، «سامنات» نامیده شده است.[۴] سامنات منتسب به سام، فرزند نوح و پدر کیومرث نخستین شاه یکتاپرست ایران است.[۵] دلیل این که چرا این نام به فراموشی سپرده شده است معلوم نیست.

سناردک[ویرایش]

یکی از نام‌هایی که به پیشوا نسبت داده می‌شود سناردک است. سنارک در لغت از دو قسمت «سنار» و «دک» تشکیل شده که در زبان پارسی میانه، «سنار» به معنی ساحل و بندر است و «دک» هم‌معنی خشکی و کویری است.[۶] سنارک، اکنون یکی از محله‌های پیشوا در جنوب شرقی این شهر است.

امامزاده جعفر[ویرایش]

پس از وقف زمین‌های اطراف آرامگاه جعفر بن موسی توسط شیخ خضرالدین جنید رازی در قرن نهم هجری قمری و رونق گرفتن بیشتر منطقه، این شهر با محوریت آرامگاه جعفر بن موسی رشد کرد و نام این شهر به امامزاده جعفر تبدیل شد . گفته می‌شود که شاید یکی از دلایل به فراموشی سپرده شدن سامنات مرکزیت امامزاده جعفر بر شهر بوده است.

پیشوا[ویرایش]

تا پایان روزگار قاجار این شهر به نام امامزاده جعفر نامیده می‌شد ولی با ساخت راه‌آهن سراسری ایران در سال ۱۳۱۷ و گذر آن از این سامان رضا شاه نام رسمی آن را از امامزاده جعفر به پیشوا تغییر داد[۷] که دو احتمال برای این تغییر نام گفته می‌شود، نخست به بزرگداشت جعفر بن موسی، پیشوایی که در این شهر مدفون است و احتمال دوم، به احترام هیتلر که در آن زمان پیشوا نامیده می‌شد.

جغرافیا[ویرایش]

موقعیت[ویرایش]

پیشوا در نیمه شمالی ایران و ۴۵ کیلومتری جنوب شرقی تهران قرار دارد.

زمین شناسی[ویرایش]

پیشوا بر روی دامنه‌ی تپه‌های طبیعی و روی گسل قرار دارد، از شمال به کوه‌های البرز و از جنوب شرق به کویر مرکزی ایران متصل است به همین دلیل منطقه‌ی مناسبی برای کشت محسوب می‌شود.

خاک[ویرایش]

دکتر پرویز کردوانی در خصوص خاک این منطقه می‌گوید:

در همه جای این دشت به جز نواحی جنوبی و منتهی الیه شرقی برای کشاورزی و زراعت مناسب است به طوری که اگر آب به مقدار کافی موجود باشد تقریبا تمام زمین‌های آن را می‌توان زیر کشت برد.

[۸]

گسل[ویرایش]

شهر پیشوا بر روی گسل قرار دارد و ناهمواری این گسل به‌راحتی پیداست. گسل پیشوا در راستای E 130 N است، از مرکز این شهر آغاز شده و به درازای ۳۴ کیلومتری شرق آن ادامه دارد. این گسلِ فشاری با شیب به سمت شرق به روشنی رسوبات کوارتز را بریده و مرز میان کوه و دشت را در پیشوا تشکیل می دهد.[۹] طول شرقی جغرافیای َ45 ْ51 تا َ15 ْ52 درجه و عرض شمالی جغرافیای َ15 ْ35 تا َ23 ْ35 درجه محدوده این گسل را شامل می‌شود.[۱۰][۱۱] آخرین فعالیت بزرگ این گسل ۷۸۵ ه.ق. (۱۳۸۴ ميلادی) همزمان با حمله تیمور لنگ بوده و طی آن این شهر و محدوده ورامین و ری به کلی ویران گردیده است.[۱۲]

آب و هوا[ویرایش]

نمای پیشوای قدیم

پیشوا آب و هوای معتدل و نیمه‌خشک و در دشت‌ها آب و هوای صحرایی مختص خود را دارد، نسبت به گرمسار و ورامین معتدل تر است ولی شب‌های زمستانی سردتری دارد. درجه حرارت پیشوا بین ۱۴- درجه در زمستان و ۴۵+ درجه در تابستان در نوسان است. در بهار و پاییرز به علت وجود درختان فراوان و مصونیت از آلودگی های تهران هوای فرح‌بخش و دلنشینی دارد.[۱۳]

منابع آب[ویرایش]

زمین های زراعی و باغ‌های پیشوا توسط نهرها، چشمه‌ها(چشمهٔ دریاچهٔ قلعه‌کرد و...)، قنات‌ها(هرمین، سناردک و ...) و رودخانه‌های جاری شده از رشته‌کوه البرز سیراب می‌گشت. در سال‌های گذشته با هدف تامین آب مطمئن برای کشاورزی منطقه پاکدشت، پیشوا و ورامین و همچنین تامین آب شرب بخش‌هایی از شرق و جنوب تهران سدهای لار، لتیان و ماملو احداث گردید،[۱۴][۱۵][۱۶] اما با افزایش جمعیت کلانشهر تهران و خشکسالی‌های پیاپی، تامین آب شرب تهران درصد بیشتری را سهم خود کرد و رودخانه پیشوا و نهرها و چشمه‌ها و قنات‌هایش یکی پس از دیگری خشک گردید و بسیاری از باغ‌های موقوفه که از درختان انار، انگور، انجیر، توت و گردو و... تشکیل می‌شد نیز از بین رفت. امروزه زمین های پیشوا با چاه‌هایی که بعداً حفر شد آبیاری می شود.

بادها[ویرایش]

بادهای باران‌زا: مهم‌ترین منبع بارش در این منطقه بادهای مرطوب مدیترانه‌ای و اطلسی است که از سمت غرب می‌وزد. رشته کوه البرز همجون سدی به نحو موثری از نفوذ بسیاری از توده‌های هوا جلوگیری می‌کند در نتیجه باعث شده‌است که هوای شهر از یک سو خشک‌تر و از سوی دیگر از آرامش نسبی برخوردار باشد.[۱۷]

باد شهریاری: بادی خنک و دلربا است که از سمت شهریار می‌وزد و هوا را لطیف می کند و محدود به فصل خاصی نیست. در تابستان گرمای هوا را کاهش داده و موجب رشد بهتر درختان می‌شود. وزیدن باد شهریاری در تابستان برای مردم پیشوا خوشایند است.[۱۸]

باد خِشو: در اوج گرمای تابستان از سمت کویر می‌وزد و به خشکی و گرمای هوا شدت می‌بخشد و باعث ریزش گل‌ها و گرد گرفتن درختان می‌شود. این باد در روزهایی حد فاصل اواخر خرداد تا پنجم مرداد می‌وزد.

باد قبله: این باد در بهار از سمت جنوب و جنوب غرب می‌وزد و همراه با دولخ(نوعی گرد و خاک محلی) است و معمولاً با توده ای از ابر سیاه همراه است که به آن پایه می‌گویند و منجر به رعد و برق و باران و تگرگ می شود.

باد احنمود: بادی است سردو خشک و سوزان که در اوج سرمای بهمن ماه از سوی کوه‌های شمال غربی می‌وزد، و هوا را از مناطق برف‌نشین هم سردتر می‌کند. هنوز وقتی این باد بوزد مردم می‌گویند: «معلوم نیست برفش کجا اومده که سوزش داره اینجا میاد».

باد خاله‌پیرزن: معمولاً سه روز مانده به عید نوروز می‌وزد و معتقد بودند که "خاله پیرزن در اثر خستگی، شب عید خواب می‌ماند و مدت ده روز باد نمی‌وزد و بعد از این مدت عمو نوروز می‌آید و خاله‌پیرزن بیدار می‌شود. اگر عمونوروز عصایش را به آب بزند خاله‌پیرزن می‌گوید باران ببارد و اگر به خاک بزند می‌گوید باد بوزد".[۱۹]

ضرب المثلی پیشوایی می گوید: «خاله پیرزن گفته اگه پشتم به بهار نبود بچه رو توی گهواره‌اش (از سرما) خشک می کردم».

جمعیت[ویرایش]

طبق سرشماری سال ۱۳۹۰ مرکز آمار ایران جمعیت پیشوا ۴۷،۲۵۳ نفر بوده که از این تعداد ۲۳۷۳۴ نفر مرد و ۲۳۵۱۹ نفر زن بوده‌اند و این تعداد در ۱۳۳۵۲ خانواده زندگی می‌کنند[۲۰] که اکثراً بومی همین منطقه‌اند.

تاریخچه[ویرایش]

پیش از اسلام[ویرایش]

دیرینگی باستان‌شناسی منطقه پیشوا به پنجاه هزار سال پیش و دوره پارینه‌سنگی می‌رسد.

پس از اسلام[ویرایش]

شهادت جعفر بن موسی[ویرایش]

زلزله ویران‌گر (قرن هشتم)[ویرایش]

وقف جنید رازی (قرن نهم)[ویرایش]

صفویه[ویرایش]

قاجاریه[ویرایش]

پهلوی[ویرایش]

قیام ۱۵ خرداد[ویرایش]
پس از سخنرانی سید روح‌الله خمینی در ۱۳ خرداد ۱۳۴۲ در قم به مناسبت عاشورای حسینی در مدرسه فیضیه مردم تهران دست به تظاهرات جدی زدند. صبح روز پانزده خرداد آیت الله خمینی بازداشت و به تهران برده شد. پانزده خرداد سال ۴۲ مصادف با دوازدهم ماه محرم و همزمان با روز برگزاری آیین پانصد ساله بنی اسد مردم پیشوا بود.[۲۱]
در پیشوا پس از برگزاری مراسم بنی اسد حسن مقدس بلندگو به دست می‌گیرد و خبر بازداشت روح‌الله خمینی را به عزاداران می‌رساند و از ایوان آرامگاه جعفر بن موسی الکاظم مردم تصمیم به قیام علیه رژیم شاه می‌گیرند.[۲۲]
در ساعت ۱۴ همان روز از پیشوا و از جوار آرامگاه جعفر بن موسی الکاظم کفن پوشان به سمت تهران حرکت کردند، در میان راه مردم ورامین نیز به کفن پوشان پیوستند. وقتی به پل باقرآباد رسیدند مورد هجوم نیروهای دولتی رژیم پهلوی قرار گرفتند و تعدادی کشته و چندین نفر زخمی شدند.[۲۳]
واقعه ۱۵ خرداد مبدا تحولات انقلاب اسلامی ایران بود.[۲۴] و این قیام نخستین بار از پیشوا آغاز گردید از این رو پیشوا را مبدا قیام ۱۵ خرداد و یا مهد انقلاب ایران می‌نامند.[۲۵]

جمهوری اسلامی[ویرایش]

مردم[ویرایش]

زبان[ویرایش]

مردم پیشوا فارسی زبان هستند و لهجهٔ تهرانی دارند و با اندک گویشی محلی سخن می گویند.

قومیت[ویرایش]

فرهنگ و هنر[ویرایش]

آیین پانصد ساله بنی اسد[ویرایش]

بنی اسد قومی از طوایف عرب و از ذریه اسدبن‌خزیمه بودند که دو روز پس از نبرد کربلا کشته شدگان واقعه را تشییع و دفن نمودند.[۲۶]

مردم پیشوا همه ساله دو روز بعد از عاشورا در روز دوازدهم ماه محرم کسب و کار و بازار را رها می‌کنند و با پوشیدن لباسهایی عربی موسوم به بنی اسد طی مراسمی نمادین پیکرهای کشته شدگان نبرد کربلا را در سالروزش در صحن جعفر بن موسی تشییع می‌کنند و به عزاداری و سوگواری می‌پردازند.

طی این مراسم ابتدا فردی در نقش زین العابدین (امام چهارم شیعیانکشته شدگان را برای حاضرین معرفی می‌کند و از دلاوری‌های آنان می‌گوید و سپس مرثیه آنان را می‌خواند و در پایان هر بخش این کشته شدگان از در ورودی اصلی صحن تا ایوان بر روی دست افراد پوشیده با لباس بنی اسد و مردم تشییع می‌شوند. معمولا اولین نفر حر بن یزید ریاحی و آخرین نفر حسین بن علی(امام سوم شیعیان)است.

این مراسم حدود پانصد سال است که همه ساله در پیشوا و در جوار آرامگاه جعفر بن موسی برگزار می‌شود.[۲۷]

اقتصاد[ویرایش]

کشاورزی[ویرایش]

دامپروری[ویرایش]

صنعت[ویرایش]

گردشگری[ویرایش]

گردشگری در پیشوا با باغ‌ها و باغچه‌هایش معنی می‌شود که بیشتر خصوصی هستند. جمعه‌ها و ایام تعطیل مردم منطقه و تهران از شلوغی و آلودگی و روزمرگی شهر به آن پناه می‌آورند. با این حال این شهر تاریخی خالی از جاذبه های گردشگری برای مسافران نیست.

زیارتی[ویرایش]

تاریخی[ویرایش]

تفریحی[ویرایش]

دانشگاه‌ها و مدارس علمیه[ویرایش]

دانشگاه‌ها[ویرایش]

دانشگاه بزرگ آزاد اسلامی واحد پیشوا.[۲۸]
دانشگاه فرهنگیان پردیس زینبیه پیشوا.[۲۹]
دانشگاه علمی کاربردی شهرداری پیشوا.[۳۰]
دانشگاه پیام نور پیشوا.[۳۱]

مدارس علمیه[ویرایش]

مدرسه علمیه فاطمیه پیشوا (خوهران)
مدرسه علمیه جعفریه پیشوا (برادران)

پانویس[ویرایش]

  1. «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰». معاونت برنامه ریزی استانداری خراسان جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران)، ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  2. «بانک اطلاعات تقسیمات کشوری». وزارت کشور. بازبینی‌شده در ۲۸ اکتبر ۲۰۱۴. 
  3. http://www.irancities.ir/showcity.aspx?code=269&code2=16
  4. فرهنگ دهخدا، علی‌اکبر دهخدا، ص 735
  5. http://www.iranultra.com/آثار-تاریخی-پیشوا/
  6. http://www.varnanews.ir/?p=20418
  7. http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=2975
  8. ورامین و توسعه، 1369 ص3
  9. www.ngdir.ir/state
  10. http://ww.ensani.ir/fa/content/171372/default.aspx
  11. مقاله سمینار دومین همایش زمین شناسی کاربردی و محیط زیست 1385
  12. www.tabnak.ir/fa/mobile/news/267818/زلزله‌هاي-تاريخي-در-گستره-تهران
  13. http://seeiran.ir/پیشوا-شهر/
  14. http://www.thrw.ir/صفحهاصلی/تاسیساتآبیدرحالبهرهبرداری/سدهایدرحالبهرهبرداری/سدماملو.aspx
  15. http://www.thrw.ir/صفحهاصلی/تاسیساتآبیدرحالبهرهبرداری/سدهایدرحالبهرهبرداری/سدلتیان.aspx
  16. http://www.thrw.ir/صفحهاصلی/تاسیساتآبیدرحالبهرهبرداری/سدهایدرحالبهرهبرداری/سدلار.aspx
  17. «موقعیت جغرافیایی تهران». وب‌گاه سازمان صدا و سیمای ج.ا.ایران. بازبینی‌شده در ۱ اکتبر ۲۰۰۸. 
  18. http://pasmandvaramin.ir/index.php/1391-06-10-19-33-07
  19. اقلیم ورامین ، حسین حیدریان
  20. http://www.amar.org.ir/Portals/0/sarshomari90/Files/ABADY-90/os23.xls
  21. https://fa.wikipedia.org/wiki/قیام_۱۵_خرداد
  22. http://www.mehrnews.com/TextVersionDetail/2175560
  23. http://www.imam-khomeini.ir/fa/c2692/زندگی_نامه/دوران_مبارزات/واقعه_15_خرداد1342
  24. http://www.ical.ir/index.php?option=com_k2&view=item&id=12960:مجموعه-مقالات-قیام-پانزده-خرداد-در-مبدأ-نهضت&Itemid=8
  25. http://www.irna.ir/fa/News/81358063/
  26. http://www.wikifeqh.ir/بنی‌اسد
  27. http://www.mehrnews.com/TextVersionDetail/2175560
  28. وب‌گاه رسمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ورامین
  29. http://pzst.cfu.ac.ir
  30. http://pishva-uast.ir/
  31. http://pishva.tpnu.ac.ir

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]