ملایر

ملایر ملایر
ملایر °۴۸٫۸۲۰۰شرقی °۳۴٫۲۹۴۲شمالی / ۴۸٫۸۲۰۰;۳۴٫۲۹۴۲ دژ باستانی نوشیجان
اطلاعات کلی
کشور	ایران
استان	همدان
شهرستان	ملایر
بخش	مرکزی
نام(های) قدیمی	دولت‌آباد، مل‌آگر و مال‌آیر که مربوط به زمانی است که ملایر بسیار کوچک بوده است.
مردم
جمعیت	189000 نفر (2005)
زبان‌ گفتاری	گویش ملایری ، (لری ثلاثی)
مذهب	شیعه
جغرافیای طبیعی
مساحت	۳۲۱۰ کیلومتر مربع
ارتفاع از سطح دریا	۱۷۲۵ متر
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه	۲۸ درجه سانتیگراد
میانگین بارش سالانه	۳۰۰ میلیمتر
روزهای یخبندان سالانه	۵۰ روز
اطلاعات شهری
شهردار	علیرضاامامی
ره‌آورد	کشمش، باسلق، انگور، قالی ابریشم
پیش‌شماره تلفنی	۰۸۵۱
وبگاه	ملایر

مَلایـر شهری است در غرب ایران. این شهر مرکز شهرستان ملایر در جنوب شرقی استان همدان است. جمعیت این شهر در سال ۱۳۸۵ برابر با ۱۵۳,۷۴۸ نفر و جمعیت شهرستان بیش از ۳۰۰,۰۰۰ نفر گزارش شده است.ملایر دارای طبیعت معتدل کوهستانی با زمستانهای سرد و پر برف و تابستانهای معتدل است. وجود روستاها و زمینهای وسیع کشاورزی و نیز قرارگیری بر سر راههای مواصلاتی اصلی، در توسعه ملایر موثر بوده‌اند.

نام‌شناسی

نام این شهر پیشتر «دولت‌آباد» بود که در دورهٔ حکومت پهلوی به ملایر تغییر کرد. در مورد وجه تسمیه ملایر و اصل و ریشه آن اقوال مختلفی ازجمله موارد ذیل ذکر شده‌است:

• بعضی ار پژوهندگان اظهار داشته‌اند که نام ملایر ترکیبی از دو واژه «مال» و «آیر» است. در لهجه کردی و لری واژه «مال» به معنی «خانه» و واژه «آیر» معرف «آگر» است که در زبان مادی به معنای آتش بوده‌است و هنوز در مناطقی از غرب کشور آتش را «آگر» می‌گویند. بنا بر این نظر «مال آیر» که در تلفظ ملایر آمده به معنای سرزمین آتش بوده‌است و هنوز بعد از هزاران سال بروی کوه‌های شهر در شبهای عید نوروز آتش روشن می‌کند.
• «مل آگر» به معنی «تپه آتش» است؛ مادها با روشن کردن آتش بر روی تپه‌ها و کوه‌ها به انتقال پیام به مسافت‌های دور می‌پرداختند.

تاریخ

دژها و قلعه‌های ملایر که اکنون دژ گوراب و قلعه نوشی جان و قلعه انوج از آن‌ها باقی مانده اهمیت بسیاری در حکومت‌های پیش از اسلام داشته‌اند. پیرنیا(مشیرالدوله) در کتاب ایران باستان چنین می‌نویسد:

«

شاهان اشکانی در همدان به سر می‌بردند و در مواقع خطر برای حفاظت پادشاهی همدان را ترک کرده و به دهستانهای اطراف آن زمان نطیر ملایر و دژهای مستحکم آن روی می‌آورده‌اند.

»

ملایر پیش از ساسانیان جزو حوزه اکباتان و در دوره ساسانیان یکی از نواحی نهاوند بوده‌است. از حوادث مهمی که در عهد ساسانیان در ملایر اتفاق می‌افتد مخفی شدن یزدگرد سوم شاه وقت ایران که پایتختش در شهرستان نهاوند بوده است هنگام حمله اعراب در قلعه‌ای بر کوهی در چند کیلومتری شهر کنونی ملایر که هنوز به کوه یزدگرد مشهور است، می‌باشد.

در ده کیلومتری جاده ملایر به سمت استان لرستان کوهی است بنام یزدگرد که آثار قلعه‌ای مخروبه بر آن هنوز باقی است. در تاریخ آمده‌است که یزدگرد سوم آخرین شاه ساسانی هنگامی که از اعراب در مداین شکست خورد برای تجدید قوا و جمع آوری لشکر به حوالی نهاوند گریخت. از آنجا که ملایر در آن زمان یکی از نواحی نهاوند بوده این نام گذاری بی‌حکمت نبوده و این مکان آخرین پناهگاه یزدگرد سوم بوده‌است. انوج نیز یکی از روستاهای بسیار قدیمی آن می‌باشد که دارای قلعه‌ای بسیار قدیمی بنام قلعه انوج است که در حال نابودی است. به نظر می‌رسد این قلعه مربوط به دوره اشکانی باشد.

پیدایش شهر کنونی ملایر

پیدایش شهر ملایر از دوره قاجاریه و با اهتمام شاهزادگان قاجار آغاز شده و توسعه یافته و بنای شهر فعلی ملایر با حکومت فتحعلی شاه قاجار در سال ۱۱۸۸ هجری مقارن است که از سوی محمدعلی میرزا دولتشاه ساخته شده و نخست به نام بانی آن دولت آباد خوانده می‌شد که پس از انقراض دودمان قاجار، در زمان حکومت دودمان پهلوی، به ملایر تغییر نام داد. ملایر و مردم آن از بازماندگان مادها هستند و به علت وجود جلگه حاصلخیز حوزه رودخانه، از شازند تا شوشاب محل اسکان قبایل مختلف آن بوده است. مادها پس از تسخیرشهر هگمتانه به سمت بیرون آن پناه برده و به قبائل مختلف منشعب می شوند. از جمله ایل کرد و لر که هردو ریشه مشترک داشته و زبانهای فعلی آنها موید این ادعاست که بازمانده یک زبان هستند و هر دو ریشه پهلوی دارند. پس از کشته شدن نادرشاه افشار، کریم خان زند که یکی از سرداران اعظم او بود به پادشاهی رسید. قوم زندیه از ملایر به شیراز مهاجرت کرد و پس از به قدرت رسیدن قاجار مجبور شد از شیراز به ملایر باز گردد. طایفه زند در چندین نقطه از این جلگه پراکنده می شوند بطور مثال مانیزان و شریف آباد، پری و زنگنه و کمازان. قوم زند قبل از رسیدن به قدرت در جنگ های دیگری رشادت خود را به اثبات رسانده بودند مثل جنگ با عثمانی و افغان ها. از این رو سران قاجار برای جلوگیری از شورش مجدد طایفه زند سعی در کنترل آنها می نمایند. فتحعلی شاه قاجار، (دولتشاه) شاهزاده قجر را والی کرمانشاه کرد و دولتشاه در ملایر اقدام به تاسیس دارالحکومه نمود. بدین وسیله ایل زند تحت نظر قرار گرفتند و ملایر نام دولت آباد به خود گرفت. این زمان مقارن است با سال ۱۲۲۴ هجری شمسی. فتحعلی شاه قاجار هشت تن از دختران سران ایل زند را در حرمسرای خود داشت. یکی از آنها مریم بیگم دختر شیخعلیخان زند زنگنه، سردار بزرگ کریمخان بود. فتحعلی شاه از مریم بیگم پسری به نام شیخ علی میرزا(شیخ الملوک) داشت که او را همراه کارداران و ملازمان به سمت ملایر روانه داشت تا به عنوان حاکم ملایر در شهر تازه تاسیس مستقر گردد. پس از او سیف الدوله فرزند عضدالسطان پسر بزرگ فتحعلیشاه حاکم همدان، لرستان و ملایرشد و این زمان حکومت او مقارن است با سلطنت ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه قاجار. طایفه های ملایر را می توان به سه دسته تقسیم کرد دسته اول قبل از ورود شیخ الملوک هستند که ازآنها میتوان زندیه، سلیمانی، قهری، لطفعلیان، صارمی، شاملو، ترکمان، شیرعلیخان، حاج جعفرخان و مردم دهکده چوبین نام برد. دسته دوم همزمان با ورود خاندان عضدی قاجار در ملایر سکنی گزیدند. مانند خاندان مصدقی، ناظمی و تاج بخش... دسته سوم پس از پس از شکل گیری ملایر بتدریج از شهرهای اطراف وارد شدند مانند فتاحی، میرشاهی، خوانساری، میرکمالی، کشاورزیان، کتیرایی، مدنی، رضوی و محمدی، فراهانی و بحرینی. مبداء شهرهای آنها نهاوند، تویسرکان و اصفهان، فراهان و خوانسارو کشور بحرین بود. شیخ الملوک اقدام به تاسیس مسجد جامع و بازار می نماید. مسجد شیخ الملوک داری معماری مشابه مساجد همدوره خود بوده است. این مسجد بسیار شبیه مسجد جامع همدان و بروجرد بوده و دارای دو حیات و تک مناره ای بود. مسجد جنب بازار واقع شده و رونق متقابلی بین این دو بنا وجود داشت. دولت آباد قدیم در اصل هسته اصلی شهر ملایر بوده و تو سط یک دیوار سرتاسری محصور می گشت. این دیوار دارای یک در بزرگ بود که از جنس سنگ بود و به آن دروازه سنگی گفته می شد، نام دیگراین در ورودی دروازه عباسی بود. دیوار شهر از پشت محله دولت آباد شروع می شد و تا خیابان امیرکبیر فعلی و انتهای خیبان بروجرد ادامه داشت. قلعه سیفیه خارج از این دیوار بود و خود دارای حصاری جداگانه بود. در این منطقه سیف الدوله مجموعه ای کامل از نظر خدمات و امکانات بوجود آورد. او در قلعه سیفیه (پارک) بیمارستان، مدرسه، مسجد و جایگاه قشون و غیره بوجود آورد. به این ترتیب سیفیه یک عمارت کاملاً مستقل بود. ملایر هم اکنون در تقسیمات کشوری دارای 8 شهر : ملایر، ازندریان، سامن، جوکار، زنگنه، علی آباد دمق، حسین آباد ناظم، اسلام آباد و 4 بخش سامن جوکار زندو مرکزی است.

مناطق جدا شده از ملایر

شهرستانهای نهاوند و تویسرکان در گذشته و براساس قانون تقسیمات کشوری مصوب ۱۳۱۶ ه.ش (تا سال ۱۳۲۸) از بخشهای تابعه شهرستان ملایر در استان پنجم کشور بودند که در سالهای ۱۳۲۶ و ۱۳۲۸ ه.ش از ملایر منفک و به شهرستان ارتقاء یافت..

باغهای تاریخی ملایر

ملایر در روزگاران قدیم دارای ۲ باغ بود.

تاریخ مدارس ملایر

اولین مدرسه اسدیه نام داشت. این مدرسه توسط شخص اسدالله خان پایه گذاری شد. در این مدرسه ابتدا فرزندان اعیان و اشراف شهر تحصیل می کردند. این مدرسه به سبک امروزی توسط زیگلر مبلغ مذهبی آمریکایی اداره می شد. از این رو به آن مدرسه ایران و امریکا نیز گفته می شد. دانش آموزان دوران ابتدایی را در این مدرسه می گذراندند و سپس به مدرسه آمریکایی های همدان می رفتند و سه سال اول دبیرستان را آنجا به پایان می بردند. پس از آنجا به دبیرستان ایران و آمریکا (دبیرستان شبانه روزی البرز) در تهران میرفتند و سه سال پایانی را در آنجا سپری می کردند. مدرسه بعدی، مدرسه سلطانی نام داشت و در کوچه مساحی و سپس در میدان زندیه واقع شده بود. مدرسه دیگر، مدرسه رازی نام داشته است و حدود سال ۱۳۱۴ درساختمان ابوالقاسم خان شیرازی برقرار شده بود. این مدرسه در خیابان شهید مصطفی خمینی فعلی واقع شده بود. این مدرسه چهار کلاسه بوده است. پس از این مدارس دبستان دیگری ساخته شد که معروف به مدرسه نو بنیاد بود، این مدرسه بعدها به رهنما تغییر نام یافت. محل آن درخیابان بروجرد بوده است. در این مدارس افراد زیادی تحصیل کردند و به درجات عالی رسیدند. مقوله علم و فرهنگ در ملایر بسیار مورد توجه بود و از اهمیت خاصی برخوردار بوده است. حمام های عمومی ملایر در آن زمان حمام هایی زیبا و جالب نیز در محلات وجود داشته است. حمام شیخ الملوک در بازار مسگرها قرار داشته است. حمام دیگر حمام اسدالله خانی نام داشت که در بازار مهرعلی واقع گردیده بود و از قنات دولت آباد استفاده می کرد. حمام دیگری در امتداد قنات دولت آباد وجود داشته که معروف به حمام عقیل بوده است. حمام بعدی میرفتاح نام داشت که از قنات بهارستان آبگیری می کرده است. حمام حاج جعفرخان وزیری در محله زورآباد واقع شده بود و از قنات جعفرآباد بهره مند بوده است. حمام سرتیپ نیز در پشت تکیه ابوالفضل قرار داشته است. حمام سیفیه نیز برای استفاده خاندان سیفیه و ملازمان و پیشکاران آنها ساخته شده دارای زیبایهای درخورتوجه بوده است. حمام بلور یا سرچشمه توسط خاندان ایمانی احداث شده است. این حمام در فهرست آثار میراث فرهنگی قرار دارد اما توجه زیادی به آن نمی شود و نیازمند تعمیر و بازسازی است

جغرافیا

نا همواری ها

ملایر ناحیه‌ای کوهستانی است که از دره و کوه پایه‌های زاگرس تشکیل شده‌است. منطقه ملایر همراه با بروجرد ناحیه بین رشته کوه لرستان و الوند را تشکیل می‌دهد و در بین شهرهای نهاوند، بروجرد، اراک، تویسرکان و همدان قرار گرفته‌است. بلند ترین نقطه شهرستان، کوه لشکر در است. دو کوه معروف به کوه گرمه و کوه سرده (به دلیل تفاوت در جهت امتداد جغرافیایی مقدار نور متفاوتی در یافت می کنند) در اطراف شهر ملایر واقع اند و شهر در کوه پایه قرار دارد.

آب و هوا

ملایر دارای آب و هوای سرد و معتدل می باشد.دمای هوای ملایر در فصول سرد سال تا 20 درجه زیر صفر نیز می رسد. در تابستان هوا معتدل و دلپذیر است. بارندگی در ملایر بسته به شرایط هر سال متفاوت است ولی اغلب در زمستان هوا سرد و ابری است چند روز از هفته باران می بارد و بارش برف و تگرگ نیز هر ساله چندین بار وجود دارد گاهی این بارش ها تا چند روز مستمر نیز ادامه می یابد. گاهی در اثر سرد شدن ناگهانی هوا و یا بارش تگرگ در بهار محصولات مزارع و باغات کشاورزی از بین می روند و خسارت فراوانی می بینند.

ترابری

ملایر یکی از شهرهای مهم در مسیر ترابری جاده‌ای در غرب کشور است و شهری است که راه آهن غرب کشور نیز از آن می‌گذرد و این راه آهن از ملایر تا راه اهن سراسری عراق ادامه می‌یابد. خط آهن اصفهان-اراک -کرمانشاه از این شهر می‌گذرد.

جمعیت

در سال ۲۰۰۵ جمعیت شهر ملایر ۱۹۸۰۰۰ نفر برآورد شده است و جمعیت شهرستان ملایر بالغ بر ۳۰۲۰۰۰ نفر می باشد.

زبان

زبان بیشتر مردم ملایر گویش ملایری است. البته با لهجهٔ خاص خود مردم این شهر.لازم به ذکر است حتی در بین روستا ها و مناطق متفاوت این شهر این لهجه تفاوت هایی می کند که برای ملایری ها کاملا محسوس است. . قرار گرفتن این شهر در مجاورت استان لرستان (بروجرد)نیز، باعث شده است که عده ای نیز به زبان لری در این شهرستان صحبت کنند.

مشاهیر ملایر

ملایر زادگاه کریم خان زند، بنیانگذار سلسله زندیه است. وی در قلعه پری از توابع شهرستان ملایر بدنیا آمد.

جاذبه‌ها

مقبره باشکوه سیف الدوله سلطان محمد در ملایر

شهرستان ملایر با توجه به قدمت تاریخی خود دارای جاذبه‌های گردشگری فراوانی است که از جمله می‌توان موارد زیر را یاد کرد:

• آتشکده و قلعه باستانی نوشیجان
• پارك جنگلي سيفيه
• درياچه مصنوعي كوثر
• بام ملاير

دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی

شهرستان ملایر دارای مرکز دانشگاهی و آموزش عالی است که روی‌هم‌رفته 15000 نفر دانشجو و ۵۰۰ عضو هیئت علمی در آن به آموزش و پژوهش مشغولند. این مراکز عبارتند از:

1. دانشگاه ملایر
2. دانشگاه آزاد اسلامی واحد ملایر
3. دانشگاه آزاد اسلامی مرکز سامن
4. دانشگاه پیام نور واحد ملایر
5. دانشگاه پیام نور مرکز سامن
6. دانشکده علوم قرآنی ملایر (وابسته به سازمان اوقاف)
7. { دانشگاه علمی کاربردی واحد ملایر}
8. { آموزشکده کشاورزی طالقانی سامن}

سوغاتی

سوغات ملایر شامل کشمش، باسلوق و شیره وانگور و نقل است.

صنایع دستی ملایر

قالی بافی

صنعت قالی بافی در ملایر از پیشینه‌ای دور برخوردار است. اکثر قالی‌ها در قطعات زرع و نیم زرع و دو زرعی و قالیچه هستند و به ندرت فرش بزرگ بافته می‌شود. در شهرستان ملایر و روستاهای اطراف تعداد زیادی به کار قالی بافی اشتغال دارند. نقش‌هایی که در قالی‌های ملایر و روستاهای اطراف آن بافته می‌شود در حال حاضر بسیار کمیابند.

انواع نقشه‌های بافته شده در ملایر عبارت‌اند از نقش پیچ جوزان، پنج ستاره، گلدانی دره جوزان، مانیزان، نقش انگوری، نقش حاج خانومی، نقش بوته، نقش لچک ترنج، نقش زیرخاکی، بوته ماهی، و چهار چنگ قدیم.

گیوه‌بافی و آجیده‌بافی

یکی دیگر از صنایع دستی رایج در استان همدان گیوه‌بافی است که تعدادی از روستاها به تولید آن می‌پردازند. گیوه نوعی کفش نرم، مقاوم، سبک، خنک و ارزان است که رویه آن از نخ پنبه‌ای تابیده شده و زیر آن از چرم و یا آجیده انتخاب می‌شود.

بافت زیر آجیده در علی‌آباد دمق از توابع ملایر رایج است. رویهٔ این کفش عمدتأ در روستاهای دهنو، نهروند، نهاوند و روستای آرتیمان تویسرکان بافته می‌شود.

مبل و منبت کاری

تولید انواع صنایع دستی چوبی مانند: خراطی، ظرفیت کاری، منبت کاری از دیر باز در ملایر رواج داشته است. در سالهای اخیر علاوه بر شهرهای مذکور در روستاهای روستاهای دهنو، آورزمان، حسین آباد شاملو و بخش جوکار از توابع ملایر نیز، به تولید این صنعت می پردازند.

خوراکی ها

سوغات ملایر شامل انگور، کشمش، شیره انگور، سبزه، خشکبار، بادام، گردو، عسل و باسلق و حلوای گردو است.

کشاورزی و دامپروری

بیشتر جمعیت شهرستان ملایر به کار کشاورزی اشتغال دارند. نوع کشت آبی و دیم است. مهمترین محصولات کشاورزی در ملایر عبارتند از گندم، جو، بنشن، تره‌بار و چغندر قند. فرآورده‌های باغی نیز عبارتند از انگور، ‌ بادام، گردو، آلبالو, زردآلو و سیب که بعضی به صورت تازه و بعضی (از جمله انگور و زردآلو) به صورت خشکبار صادر می‌گردد.

انگور مهمترین محصول ملایر محسوب می‌شود که بدلیل نیاز کم به آب بهترین میوه ای است که در این شهر پرورش میابد. از آن فرآورده‌های متنوعی چون شیره انگور، باسلق کشمکش تهیه می‌گردد. کشمکش ملایر علاوه بر استان‌های دیگر به خارج از کشور به ویژه به اروپا صادر می‌شود. دامپروری نیز از مشاغل مهم ساکنان ملایر به شمار می‌رود که بیشتر به صورت سنتی وجود داشته و در روستاها به صورت پرورش گوسفند، بز، گاو و گوساله رایج است.

همچنین شیر گاوداری‌ها به کارخانه شیر پاستوریزه همدان حمل می‌شوند. بعضی از اقلام فرآورده‌های دامی به خصوص روغن، پنیر و کشک از صادرات مهم این شهرستان به شمار می‌آیند. از دیگر فعالیت‌های مهم در این زمینه، پرورش طیور است که گوشت آن به استان‌های خوزستان، لرستان و شهر همدان صادر می‌شود.

جستارهای وابسته

• شهرستان ملایر
• استان همدان
• دانشگاه ملایر
• دانشگاه آزاد اسلامی واحد ملایر
• حسین آباد ناظم
• سامن

منابع

• ملایر نیوز خبر شماره ۱۲۸۶۷، تاریخ ۴ خرداد ۱۳۸۹
• راه اهن ملایر باشگاه خبرنگاران جوان خبر شماره ۱۷۹۹۸، تاریخ ۲۳ فروردین ۱۳۸۹
• روزنامه آفتاب یزد شماره ۲۱۴۴، ۲۴ مرداد ۱۳۸۶، صفحه ۱۲

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار منابعی در رابطه با ملایر موجود است.

• هیأت جوانان حزب الله ملایر
• وب‌گاه شهرداری ملایر
• مختصات و ارتفاع
• وبگاه فرمانداری ویژه ملایر
• وبگاه رسمی دانشگاه ملایر
• نابودی میراث فرهنگی ملایر