باکو

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
باکو
(به ترکی آذربایجانی: Bakı)
Baku
شهر
قلعه دختر، ایچری‌شهر، کاخ شیروانشاه، شهرداری باکو ، کاخ اسماعیلیه، بلوار باکو ، دریای خزر
قلعه دختر، ایچری‌شهر، کاخ شیروانشاه، شهرداری باکو ، کاخ اسماعیلیه، بلوار باکو ، دریای خزر
Official seal of باکو
Seal
موقعیت باکو در جمهوری آذربایجان
موقعیت باکو در جمهوری آذربایجان
مختصات: ۴۰°۲۳′۴۳″ شمالی ۴۹°۵۲′۵۶″ شرقی / ۴۰.۳۹۵۲۸° شمالی ۴۹.۸۸۲۲۲° شرقی / 40.39528; 49.88222مختصات: ۴۰°۲۳′۴۳″ شمالی ۴۹°۵۲′۵۶″ شرقی / ۴۰.۳۹۵۲۸° شمالی ۴۹.۸۸۲۲۲° شرقی / 40.39528; 49.88222
کشور  جمهوری آذربایجان
دولت
 • شهردار حاجی‌بالا ابوطالبوف
مساحت
 • کل
۲۶۰ km۲ (۱۰۰ sq mi)
بلندی
-۹۲ m (−۳۰۲ ft)
جمعیت (۲۰۰۹)
 • جمعیت ۲٬۰۳۹٬۷۰۰
 • تراکم
۷٬۸۰۰/km۲ (۲۰٬۰۰۰/sq mi)
منطقه زمانی AZT (یوتی‌سی ۴+)
 • تابستان (DST) AZST (یوتی‌سی ۵+)
کد پستی AZ۱۰۰۰
پیش‌شماره(های) تلفن ۱۲
وب‌گاه www.BakuCity.az
باکو نمایی از ساحل آبشرون

باکو (به ترکی آذربایجانی: Bakı )، پایتخت جمهوری آذربایجان، بزرگترین شهر و همچنین بزرگترین بندر این کشور است. این شهر بر ساحل غربی دریای خزر در شبه جزیره آب‌شوران قرار دارد و یکی از مناطق نفت‌خیز جهان می‌باشد. باکو پر جمعیّت‌ترین[۱] شهر قفقاز است. وجود تعداد بسیاری از پارک‌های ساحلی و برگزاری برنامه‌های متعدد هنری از جمله موسیقی، تئاتر و اپرا جذبه خاصی به این شهر داده‌است.

بخش قدیمی شهر باکو (İçəri Şəhər ایچری شَهَر)، همراه با برج و حصار قلعه شهر به خوبی از سده‌های میانه بجا مانده و یکی از آثار ثبت شده در یونسکو به عنوان میراث فرهنگ جهانی است.[۲]. جمعیت شهری در ابتدای سال ۲۰۰۹ حدود ۲٫۰۴ میلیون نفر برآورد شده است.[۳]. در ابتدای سال ۲۰۰۳ بیش از ۱۵۳ هزار نفر از آوارگان داخلی (ناشی از جنگ قره باغ) و هچنین ۹۴ هزار نفر پناهنده خارجی در این شهر علاوه بر جمعیت اصلی وجود داشته‌اند.[۴].

در سال ۲۰۰۷ و در نشست وزرای فرهنگی اعضای سازمان کنفرانس اسلامی، باکو به عنوان پایتخت فرهنگ اسلامی برای سال ۲۰۰۹ اعلام شد[۵]. در سال ۲۰۰۰ بخش قدیمی باکو ((İçəri Şəhər ایچری شَهَر)) بعلاوه سرای شروانشاهان (به ترکی آذربایجانی، شیروانشاهلار سارایی) و قلعه دختر به عنوان میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده‌اند.

باکو دارای ۱۱ منطقه شهری (اداری) شامل عزیزبایف، بیناغدی، قاراداغ، نریمانف، نسیمی، نظامی، صبالی، صابونچی، ختایی، سوراخانی و یاسامال و نیز ۴۸ شهر می باشد. شهرهای بناشده در جزایر موجود در خلیج باکو و شهر صخره‌های نفتی یا نفت داشلاری که در دریا ساخته شده‌اند و خارج از باکو و در داخل دریای خزر قرار دارند جز این ۴۸ شهر می باشند[۶] .

نام[ویرایش]

نوشتار اصلی: ریشه نام باکو

برخی از فرهنگ‌ها و منابع باکو را مخفف باکویه یا بادکوبه فارسی می‌دانند.[۷]

تاریخچه[ویرایش]

اولین شواهد مستند مرتبط با باکو به قرن ششم میلادی برمی گردد.[۸]. و از آنجا که از آن زمان اغلب بخشی از شاهنشاهی‌های ایرانی بوده‌است، پیوند تاریخی با آن ها دارد. پس از این که زمین لرزۀ بزرگی در قرن 12 میلادی شماخی پایتخت شروانشاهان را ویران نمود، آهسیتان اول باکو را به عنوان پایتخت جدید برگزید. در زمان ساسانیان حضور و نفوذ عنصر ایرانی در کرانه‌های اران از تالش و باکو تا دربند بسیار قوی و چشمگیر بود.[۹]

در دورۀ شروانشاهان، باکو بخشی از شروان بود. شروان مانند بقیۀ اران بخشی از سرزمین آذربایجان نبود. آذربایجان به منطقۀ جنوب رود ارس گفته می‌شد.باکو پایتخت شیروانشاهان در سده‌های ۱۴ و ۱۵ میلادی بود و بعد بخشی از ایران صفوی شد.

حکومت عثمانی در قرن ۱۶ میلادی طی دوره‌ای کوتاه به قسمت اعظم قفقاز از جمله باکو حاکم بود. نادرشاه افشار توانست این قسمت از آران، گرجستان و منطقۀ ارمنستان فعلی را دوباره به ایران بازگرداند. در جنگ‌های ایران و روس در زمان فتح علی شاه این ناحیه بر اساس عهدنامه گلستان و ترکمان چای از ایران جدا و به دست روس‌ها افتاد و باکو در اواخر قرن نوزدهم و دهۀ اول قرن بیستم از بزرگ‌ترین مناطق تولید نفت جهان بود.

اشارات قدیمی[ویرایش]

باکو یا بادکوبه، کرسی آران بر ساحل غربی دریای خزر قرار دارد. باکوی بزرگ مشتمل بر شبه جزیره آب‌شوران است، و دارای بندرگاهی بزرگ و چندین نهاد فرهنگی است. نامش در مآخذ اسلامی به صورت باکویه، با کوه نیز ضبط شده‌است.

قلعه دختر، از آثار ایرانی باکو از دورهٔ ساسانیان[۱۰].

اول بار در سدهٔ پنجم میلادی ذکر این شهر رفته‌است. مردم آن مانند بقیه مردم ایران آن روز زرتشتی بودند و برای آتش احترام قائل بودند. شعله‌های دائمی باکو که منبع آنها گازهائی بوده که از چاهها بیرون می‌آمده‌است بر سنت نیایش به آتش در منطقه تأثیر داشته و و شهر دارای آرامگاه‌های زردشتی بوده‌است. از جنبه‌های سیاسی مدتها تابع شروانشاهان بود، و پس از انقراض این دودمان (۹۵۷ هـ.ق) به تصرف صفویه در آمد. بعداً مدت کوتاهی تحت استیلای ترکان عثمانی بود (۱۵۸۳_۱۶۰۶ م)؛ دیگر بار به دست ایران افتاد و سرانجام در ۱۸۰۶ بتصرف روسیه در آمد؛ معاهده گلستان (۱۸۱۳)رسماً آن را به روسیه واگذاشت. صنایع نفت آن در اواخر قرن ۱۹ میلادی آغاز شد و باعث توسعه سریع آن شهر گردید. (مصاحب)

کتب و منابع قدیمی اسلامی به‌طور چکیده باکو را این‌گونه توصیف کرده‌اند (به نقل از لغت‌نامهٔ دهخدا):

باکو یا باکویه شهری است به عجم به شمال ایران در شبه جزیره آب‌شوران. این شهر را انوشیروان بنا کرد و دارای آتشکده معتبری بود و معادن نفت آنجا مشهور است. بزرگ‌ترین معدن نفت ایران‌زمین در باکویه واقع است و در آن آتش همیشه فروزان بوده است. مردمش اگرچه ترک‌زبانند اما لغت مخصوص[۱۱] نیز دارند، حاصلش زعفران و نفت سیاه.[۱۲]

باکو در پیرامون جزیره الله‌اکبر واقع است.آبش قلیل و خوشگوار و هوایش به گرمی مایل و زمینش ریگزار است. از بناهای انوشیروان و حصارش از شاهان شیروان است. این محل در نزد زرتشتیان از زمان‌های بسیار قدیم سرزمینی مقدس شناخته شده‌است و امروز نیز (زمان تالیف قاموس‌الاعلام ترکی) جمعی از زرتشتیان در آن جا سکونت دارند. کاخی بزرگ از آثار زمان شاه عباس صفوی در آن‌جا هست.[۱۲]

اطراف بادکوبه دریاچه‌های نمکین زیاد دارد و بیست و پنج پارچه دیه در ناحیه بادکوبه می‌باشد. از ابنیه قدیمه که در آنجا ملاحظه می‌شود برجی است بسیار مرتفع که موسوم به برج دختر. در ۱۷۳۵ م./۱۱۴۸ ه'. ق. دولت ایران آن را از تصرف روس خارج و مسترد نمود و در ۱۸۰۵ یکباره بادکوبه بتصرف روس درآمد و آن جا را شهر نظامی و بندرگاه نمودند.[۱۲]

باکو از جمله شهرهایی است که بر طبق عهدنامه گلستان و سپس عهدنامه ترکمانچای (۱۲۲۸ ه'. ق.) بعد از شکست عباس میرزا نایب السلطنه در جنگ‌های ایران و روسیه، از ایران جدا گردید و به روسیه سپرده شد. شهری است باحصانت و مستحکم، قلعه قدیمی از بنای ایرانیان در این شهر موجود است، بازار مسلمین در قلعه واقع شده‌است. لفظ باکو ماخوذ از کلمه بغ (خدا) است[نیازمند منبع] و برج دختر که در باکو است برجی مربوط به معبد آناهیتا بوده[نیازمند منبع] که در آن شهر وجود داشته و همچنین همه امکنه و ابنیه‌ای که بنام «دختر» شهرت یافته‌اند معابدی برای ناهید بوده‌اند. با آنکه در زبان مردمان خود آران و در کتابهای روسی و ترکی نام شهر «باکو» است. شکل بادکوبه گویا از زمان صفویه پیدا شده‌است.[۱۲]

اماکن تاریخی و توریستی[ویرایش]

[ویرایش]

شهرهای خواهرخوانده[ویرایش]

شهر کشور از سال
داکار سنگال سنگال از ۱۹۶۷[۱۳][۱۴]
ناپل ایتالیا ایتالیا از ۱۹۷۲[۱۵]
بصره عراق عراق از ۱۹۷۲[۱۳]
سارایوو  بوسنی و هرزگوین بوسنی هرزگوین از ۱۹۷۵[۱۳][۱۴]
هیوستون ایالات متحده آمریکا آمریکا از ۱۹۷۶[۱۶]
بوردو فرانسه فرانسه از ۱۹۷۹[۱۳]
تبریز ایران ایران از ۱۹۸۰ [۱۴]
ماینز آلمان آلمان از ۱۹۸۴[۱۴]
ازمیر ترکیه ترکیه از ۱۹۸۵[۱۷]
وونگ تائو ویتنام ویتنام از ۱۹۸۵[۱۳]

آب و هوا[ویرایش]

وضعیت آب‌وهوای Baku
ماه ژانویه فوریه مارس آوریل مه ژوئن ژوئیه اوت سپتامبر اکتبر نوامبر دسامبر سال
میانگین بالاترین‌ها ‎°C (°F)‎ ۶٫۶
(۴۳٫۹)
۶٫۳
(۴۳٫۳)
۹٫۸
(۴۹٫۶)
۱۶٫۴
(۶۱٫۵)
۲۲٫۱
(۷۱٫۸)
۲۷٫۳
(۸۱٫۱)
۳۰٫۶
(۸۷٫۱)
۲۹٫۷
(۸۵٫۵)
۲۵٫۶
(۷۸٫۱)
۱۹٫۶
(۶۷٫۳)
۱۳٫۵
(۵۶٫۳)
۹٫۷
(۴۹٫۵)
۱۸٫۱
(۶۴٫۶)
میانگین روزانه ‎°C (°F)‎ ۴٫۴
(۳۹٫۹)
۴٫۲
(۳۹٫۶)
۷٫۰
(۴۴٫۶)
۱۲٫۹
(۵۵٫۲)
۱۸٫۵
(۶۵٫۳)
۲۳٫۵
(۷۴٫۳)
۲۶٫۴
(۷۹٫۵)
۲۶٫۳
(۷۹٫۳)
۲۲٫۵
(۷۲٫۵)
۱۶٫۶
(۶۱٫۹)
۱۱٫۲
(۵۲٫۲)
۷٫۳
(۴۵٫۱)
۱۵٫۱
(۵۹٫۲)
میانگین پایین‌ترین‌ها ‎°C (°F)‎ ۲٫۱
(۳۵٫۸)
۲٫۰
(۳۵٫۶)
۴٫۲
(۳۹٫۶)
۹٫۴
(۴۸٫۹)
۱۴٫۹
(۵۸٫۸)
۱۹٫۷
(۶۷٫۵)
۲۲٫۲
(۷۲)
۲۲٫۹
(۷۳٫۲)
۱۹٫۴
(۶۶٫۹)
۱۳٫۶
(۵۶٫۵)
۸٫۸
(۴۷٫۸)
۴٫۸
(۴۰٫۶)
۱۲٫۰
(۵۳٫۶)
بارش mm (اینچ) ۲۱
(۰٫۸۳)
۲۰
(۰٫۷۹)
۲۱
(۰٫۸۳)
۱۸
(۰٫۷۱)
۱۸
(۰٫۷۱)
۸
(۰٫۳۱)
۲
(۰٫۰۸)
۶
(۰٫۲۴)
۱۵
(۰٫۵۹)
۲۵
(۰٫۹۸)
۳۰
(۱٫۱۸)
۲۶
(۱٫۰۲)
۲۱۰
(۸٫۲۷)
میانگین روزهای همراه با بارش (≥ 0.1 mm) ۶ ۶ ۵ ۴ ۳ ۲ ۱ ۲ ۲ ۶ ۶ ۶ ۴۹
میانگین روزهای برفی (≥ 1 cm) ۴ ۳ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۳ ۱۰
ساعات آفتابی ۸۹٫۹ ۸۹٫۰ ۱۲۴٫۰ ۱۹۵٫۰ ۲۵۷٫۳ ۲۹۴٫۰ ۳۱۳٫۱ ۲۸۲٫۱ ۲۲۲٫۰ ۱۴۵٫۷ ۹۳٫۰ ۱۰۲٫۳ ۲٬۲۰۷٫۴
منبع ۱: سازمان جهانی هواشناسی (UN),[۱۸] Hong Kong Observatory[۱۹] for data of sunshine hours
منبع ۲: Meoweather (Snowy days)[۲۰]

شاعران مشهور باکو[ویرایش]

نگارخانه[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. Azerbaijan, Baku - cost of living
  2. The Executive Power of Baku City. . Bakucity.az.  Retrieved on 2009-05-22.
  3. Population by economic and administrative regions, urban settlements at the beginning of the ۲۰۰۹”.  Retrieved on 2009-11-21.
  4. (روسی)Баку”. 2007-07-01.  Retrieved on 2007-07-15.
  5. APA Azeri Press Agency
  6. [۱]”.  Retrieved on 2009-05-22.
  7. دکتر معین. فرهنگ معین، جلد پنجم. تهران: انتشارات امیرکبیر. ۲۳۳. 
  8. Azerbaijan - Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace...”. 2008-01-02.  Retrieved on 2007-10-14.
  9. دانشنامه ایرانیکا، سرواژه باکو
  10. عباسقلی آقا باکیخانوف، گلستان ارم، چاپ عبدالکریم علیزاده و دیگران، باکو ۱۹۷۰، ص XI، نقل‌شده در: دانشنامهٔ جهان اسلام
  11. منظور فارسی تاتی است که هنوز در پیرامون باکو رایج است.
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ ۱۲٫۳ لغت‌نامهٔ دهخدا، سرواژهٔ باکو، به نقل از منابع قدیمی.
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ ۱۳٫۲ ۱۳٫۳ ۱۳٫۴ Musa Gasymly (2005). "АЗЕРБАЙДЖАН В МЕЖДУНАРОДНЫХ КУЛЬТУРНЫХ СВЯЗЯХ(۱۹۴۶-۱۹۹۰ гг.)" [Azerbaijan's cultural affairs (1946-1990)]. تفلیس: Artanuchi. Retrieved 2010-02-04. 
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ ۱۴٫۲ ۱۴٫۳ "ВСЕ ОСТАЕТСЯ ЛЮДЯМ" [Everything remains for people] 29 (19725). Vyshka. 2008-07-25. Retrieved 2010-02-04. 
  15. Flexibe Solutions (2007-10-26). "Embassy of Azerbaijan Republic in Italy". Azembassy.it. Retrieved 2010-04-17. 
  16. Maud Beck (Winter 2006). "Sister Cities: Baku and Houston. Celebrating 30 Years as Sister Cities". نشریه بین‌المللی آذربایجان: 68–71. Retrieved 2010-02-04. 
  17. "Izmir Metropolitan Municipality". Izmir.bel.tr. Retrieved 2010-04-17. 
  18. "World Weather Information Service". 
  19. "Climatological Information for Baku, Azerbaijan" – Hong Kong Observatory
  20. "Baku, Azerbaijan". Meoweather. Retrieved 25 February 2013. 

پیوند به بیرون[ویرایش]