بلخ
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
- برای دیگر کاربردها بلخ (ابهامزدایی) را ببینید.
| بلخ | ||
|---|---|---|
|
||
| اطلاعات | ||
| کشور : | افغانستان  |
|
| ولایت : | بلخ | |
| ولسوالی : | ||
| جمعیت : | - | |
| ارتفاع از سطح دریا : | ۳۶۵ متر | |
| پیششماره تلفنی : | (۰۵۰) (۰۰۹۳) | |
| وبگاه : | ||
شهر بَلخ یا شهر باختر (یونانی باستان: باکترا Βάκτρα؛ لاتین: باکترا Bactra)، از قدیمی ترین شهرهای افغانستان که امروزه شهرکی به فاصله ۲۰ کیلومتری مزار شریف مرکز ولایت بلخ است.
فهرست مندرجات |
[ویرایش] پیشینه تاریخی
نوشتار وابسته: باختر
میگویند که بنیادگذار بلخ جمشید (یَما) بودهاست. در زمانهای پیش از اسلام بلخ مرکز و آغازگر زبان اوستایی و دین زرتشتی بود و در دورههای فرمانروایی موریای هند و کوشانیان از مراکز دین بودائی و محل معبد معروف «نو بهار» بود.
اولین حملهٔ مسلمانان به بلخ در سال ۶۵۲ م. (۳۲ ه. ق.) بسرکردگی احنف بن قیس بود. در سال ۴۳ ه. ق. دوباره بتصرف مسلمانان درآمد ولی در زمان قتیبة بن مسلم (متوفی بسال ۹۶ ه. ق.) بود که کاملاً مغلوب آنان شد. در دورهٔ اعراب، یعنی در قرون وسطی، بلخ همراه با هرات، نیشابور و مرو یکی از چهار قسمت (چهار ربع) خراسان بود.
در سال ۱۱۸ ه. ق. اسدبن عبدالله قسری پایتخت خراسان را از مرو به بلخ منتقل کرد و این شهر رونق یافت. در سال ۲۵۶ ه. ق. این شهر بتصرف یعقوب لیث صفاری درآمد. درسال ۲۸۷ ه. ق. عمرو لیث صفاری نزدیک بلخ مغلوب اسماعیل سامانی شد و بقتل رسید و بلخ تحت حکومت سامانی درآمد. در سال ۴۵۱ ه. ق. سلجوقیان تصرفش کردند و در سال ۵۵۰ ه. ق. بدست ترکان غز ویران شد. در سال ۶۱۷ ه. ق. با وجود اینکه بلخ تسلیم چنگیز مغول شد، مغولان آن را ویران کردند و مردمش را قتل عام نمودند. در دورهٔ تیموریان (۷۷۱ – ۹۱۱ ه. ق.) تا اندازهای شکوه گذشته را بازیافت ولی پس از بنای مزارشریف در بیست کیلومتری آن، بلخ رو به انحطاط گذاشت. در اواسط قرن هیجدهم میلادی بلخ بتصرف افغانها درآمد و از سال ۱۸۴۱ م. در تصرف آنها ماندهاست. خرابههای بلخ قدیم اکنون ناحیهٔ وسیعی را اشغال کردهاست.
در منابع تاریخی به خاطر موقعیت فرهنگی و تمدنی بلخ از آن به نامهای مختلف یاد شدهاست. مثلاً بلخ گزین، بلخ الحسنا، ام البلاد، ام القرا، بلخ بامی، قبه الاسلام، دارالفقاهه، دارالاجتهاد... .
ابوذر غفاري از رسول خدا(ص) نقل مي كند كه دو شهر را جبرئيل(ع) بر پر مبارك خويش حمل مي كند تا آنها را به بيت المقدّس برساند. از آن دو شهر يكي در مشرق و ديگري در مغرب است.امّا آنكه در مغرب است شهر طرابلس و آنكه در مشرق است شهر بلخ است. (فضائل بلخ ص13)
مردي به خدمت حضرت علي(ع) رسيد. حضرت پرسيد از كجا مي آيي؟ گفت: از خراسان. گفت از كدام شهر؟ گفت: از شهر بلخ. حضرت اميرالمؤمنين(ع) فرمود: خوش و خرّم باد آب و گياه آن شهر كه به علم و علما چنان آكنده است كه انار به دانه هاي آن. (فضائل بلخ ص14)
صاحب فضائل بلخ مي نويسد: سيّد عالم(ع) مي فرمايد كه ابراهيم خليل- صلوات الله عليه- با فرشته اي كه با او بود و آن فرشته موكّل زمين بود صلصائيل يا به بعضي روايات صرصربائيل نام داشت بر شهر بلخ مي گذشت، به موضعي رسيد كه آن را (اسپريس) مي خوانند و ميدان آن شهر است. گفت: اين چه جايي است؟ فرشته گفت: يا خليل الله! فرود آي كه اين بقعه اي مبارك است و در وي پيغامبري مدفون است. ابراهيم(ع) از بر آن فرشته فرود آمد در وقت نماز بامداد، و دو ركعت نماز بگذارد. چون سلام نماز گفت، به سوي بلخ التفات نمود به دعا مشغول شد وچنين گفت: بار خدايا! جويهاي اين شهر را پر آب دار! وبر فقها و علماي اين شهر بركت كن! روا بود كه امير المؤمنين علي(ع) از اين معني گفته باشد كه علم و علماي بلخ هر آينه به اين درجه برسد و چنان بود كه اميرالمؤمنين بيان كرد. (فضائل بلخ ص23)
واعظ بلخي مي نويسد: به اسانيد منقول است از عبدالله عمر كه مهتر عالم(ص) فرمود كه: در زمين خراسان در شهر بلخ تلي است كه آن را تل وشتاسب خوانند و بر آن روضه پيغامبري است كه در روز محشر از اين امّت با وي هفتاد هزار شهيد جمع شوند. و همچنين مسند است از انس بن مالك از حضرت رسالت(ص) كه در خراسان شهري است كه نام وي بلخ است و اين شهر چهار دروازه دارد و بر حوالي اين شهر انهار روان است و درختان بي شمار و بر هر دروازه آن هفتاد هزار فرشته است كه اين شهر را محافظت مي كنند تا روز قيامت. و از رسول(ص) مروي است كه بر تل گشتاسپ ايّوب صابر(ع) آسوده است و به هر دروازه هفتاد هزار فرشته است كه استغفار و تكبير و تحميد و تهليل مي گويند و ثواب آن را به اهل بلخ مي بخشند. (فضائل بلخ24-25)
رياضي هروي مي گويد: در امّ البلاد بلخ 1099 نفر از انبياء و اولياء از آن جمله حضرت شيث(ع) و حضرت ايّوب(ع) مدفون هستند. ديگر بارگاه منسوب به حضرت علي(ع) معروف به سخي شاه ولايت است. هفته اي نيست كه اعجاز از آن ظهور نكند. (بحر الفوائد،ص47) امير ولي بلخي در كتاب بحرالاسرار مي نويسد: حضرت ايّوب صابر از اهل بلخ و در ميدان گشتاسپ دفن است حضرت هابيل و حضرت داود نيز در ميدان بلخ دفن هستند. حضرت صالح در روستاي كلته بر در مسجدي دفن شده و در جلوي آن مناري است. مزار عكاشةبن محصن الاسدي، صحابي رسول خدا(ص) در بيرون شهر بلخ قرار دارد.(سفر نامه ابن بطوطه،ص388)
[ویرایش] مشاهیر بلخ
بلخ همواره کانون علم و فرهنگ بوده، علماء و فضلای بزرگ را در دامان خویش پرورانیده است. در فهرست زیر نامهای تعدادی از این بزرگان که در بلخ زاده شده یا زیستهاند آمدهاست:
[ویرایش] جستارهای وابسته
[ویرایش] منابع
- دانشنامه ایرانیکا
- ویکیپدیای انگلیسی
- وبگاه فارسی بیبیسی
