ترخان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

تَرخان (در منابع قدیمی طَرخان و طرخون[۱]) لقبی بود از القاب فرمانروایان آسیای میانه.[۲]

ترخان‌ها امیرانی بودند که پادشاهان آن‌ها را از هرگونه پاسخگویی به اعمالشان معاف داشته‌بودند و مجاز بودند در هر زمان دلخواه نزد پادشاه بروند. چنگ‌آوردهای جنگی ایشان نیز ازآن خودشان می‌شد و ناچار به واگذاری آن به دیگران نبودند.[۳]

ترخان واژه‌ای ایرانی است که ریشه سغدی و پارسی میانه trk̲h̲ʾn است که زبان‌های ترکی (tarḳan) و به صورت جمع در زبان مغولی tarḳat نیز این واژه را وام گرفته‌اند.[۴][۵][۶] از این‌رو برخی گردآورندگان دانش، مانند دهخدا، این لقب را ترکی پنداشته‌اند.

در دوره ساسانیان، یعنی پیش از نفوذ ترکان به منطقهٔ سمرقند، (ح ۲۲۶ـ ح ۶۵۲ میلادی) به امیران بخشی از آسیای میانه و نیز شاهان محلی سمرقند ترخان می‌گفتند.[۷] در منابع تاریخی و جغرافیایی سده‌های نخستین اسلامی امرای بلخ و سمرقند و بادغیس و نیز حاکم خزران طرخان نامیده شده‌اند[۸]

به نوشته ابن بطوطه[۹] این واژه را ترکان اردوی زرین به منطقه‌ای اطلاق می‌کردند که از مالیات و عوارض دیوانی معاف بود.

طرخان،‌ نام یکی از سرداران بابک خرمدین نیز بوده است که در ییلاق شخصی‌اش توسط نیروهای افشین غافلگیر و کشته می شود. [۱۰][۱۱]

برای مطالعه بیشتر[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. نگا: لغتنامه دهخدا: طرخون.
  2. لغت‌نامهٔ دهخدا، سرواژهٔ ترخان.
  3. لغت‌نامهٔ دهخدا، سرواژهٔ ترخان.
  4. بدرالزمان قریب فرهنگ سغدی تهران ۱۳۷۴
  5. دائرةالمعارف اسلام چاپ دوم، سرواژهٔ قریب صص۳۹۰ـ۳۹۱
  6. Ṭark̲h̲ān in encyclopedia of islam 2nd ed. : also tark̲h̲ān , a high-ranking Inner Asian title of considerable antiquity. It probably entered Arabic from Sog̲h̲dian trg̲h̲ʾn or Middle Pers. trk̲h̲ʾn < Turk, tarḳan (pl. in Mongolian tarḳat ), which appears to have been part of the imperial titulature that the Turks inherited from the Jou-jan empire. Its etymology is unclear
  7. عزیز دولت آبادی «ترخان» مجلهٔ دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه تبریز سال ۳۹ ش ۱ـ۲ (بهار و تابستان ۱۳۷۵)
  8. (برای نمونه رجوع کنید به یعقوبی البلدان ص ۲۸۷ ابن خرداذبه ص ۴۰ـ۴۱ ۱۶۳ طبری ج ۶ ص ۴۰۳ـ۴۰۴ ۴۰۶ ۴۶۲ـ۴۶۳ ۴۷۳ مقدسی ص ۳۶۲ حدودالعالم ص ۱۹۳ بلعمی ج ۲ ص ۹۳۷ ابن اثیر ج ۴ ص ۵۰۶ ۵۰۹ ـ۵۱۰ ۵۱۲ ۵۴۳ ۵۵۳ ـ ۵۵۴ ج ۵ ص ۳۵۶ ج ۶ ص ۴۵۹).
  9. ابن بطوطه رحله (تحفة النظار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار) تحقیق علی منتصر کتانی بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵، ج ۱ ص ۳۷۹
  10. رجوع کنید به مقاله افشین در دانشنامه ایرانیکا یا مقاله بابک در دانشنامه اسلام،‌ ویرایش دوم
  11. He then gave battle to Bābak at Aršaq, defeated him, and drove him into Mūḡān and then back into his fortress of Baḏḏ, although one of Bābak’s commanders, Ṭarḵān or Āḏīn, managed to defeat at Haštādsar a force under the caliphal general Boḡā al-Kabīr