ترخان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

تَرخان یا طَرخان لقبی بود از القاب فرمانروایان آسیای میانه.[۱]

ترخان‌ها امیرانی بودند که پادشاهان آن‌ها را از هرگونه پاسخگویی به اعمالشان معاف داشته‌بودند و مجاز بودند در هر زمان دلخواه نزد پادشاه بروند. چنگ‌آوردهای جنگی ایشان نیز ازآن خودشان می‌شد و ناچار به واگذاری آن به دیگران نبودند.[۲]

ترخان واژه‌ای ایرانی و سغدی است که زبان‌های ترکی نیز این واژه را وام گرفته‌اند.[۳][۴] از این‌رو برخی گردآورندگان دانش، مانند دهخدا، این لقب را ترکی پنداشته‌اند.

در دوره ساسانیان، یعنی پیش از نفوذ ترکان به منطقهٔ سمرقند، (ح ۲۲۶ـ ح ۶۵۲ میلادی) به امیران بخشی از آسیای میانه و نیز شاهان محلی سمرقند ترخان می‌گفتند.[۵] در منابع تاریخی و جغرافیایی سده‌های نخستین اسلامی امرای بلخ و سمرقند و بادغیس و نیز حاکم خزران طرخان نامیده شده‌اند[۶]

به نوشته ابن بطوطه[۷] این واژه را ترکان اردوی زرین به منطقه‌ای اطلاق می‌کردند که از مالیات و عوارض دیوانی معاف بود.

منابع[ویرایش]

  1. لغت‌نامهٔ دهخدا، سرواژهٔ ترخان.
  2. لغت‌نامهٔ دهخدا، سرواژهٔ ترخان.
  3. بدرالزمان قریب فرهنگ سغدی تهران ۱۳۷۴
  4. دائرةالمعارف اسلام چاپ دوم، سرواژهٔ قریب صص۳۹۰ـ۳۹۱
  5. عزیز دولت آبادی «ترخان» مجلهٔ دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه تبریز سال ۳۹ ش ۱ـ۲ (بهار و تابستان ۱۳۷۵)
  6. (برای نمونه رجوع کنید به یعقوبی البلدان ص ۲۸۷ ابن خرداذبه ص ۴۰ـ۴۱ ۱۶۳ طبری ج ۶ ص ۴۰۳ـ۴۰۴ ۴۰۶ ۴۶۲ـ۴۶۳ ۴۷۳ مقدسی ص ۳۶۲ حدودالعالم ص ۱۹۳ بلعمی ج ۲ ص ۹۳۷ ابن اثیر ج ۴ ص ۵۰۶ ۵۰۹ ـ۵۱۰ ۵۱۲ ۵۴۳ ۵۵۳ ـ ۵۵۴ ج ۵ ص ۳۵۶ ج ۶ ص ۴۵۹).
  7. ابن بطوطه رحله (تحفة النظار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار) تحقیق علی منتصر کتانی بیروت ۱۳۹۵/۱۹۷۵، ج ۱ ص ۳۷۹