دانشگاه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد.

این مقاله به تمیزکاری نیاز دارد. لطفاً آن را تا جایی که ممکن است از نظر املا، انشا، چیدمان و درستی بهتر کنید. سپس این الگو را از بالای مقاله حذف کنید. محتویات این مقاله ممکن است غیرقابل اعتماد و نادرست یا جانبدارانه باشد یا قوانین حقوق پدیدآورندگان را نقض کرده باشد.

در متن این مقاله از هیچ منبع و ماخذی نام برده نشده‌است.
شما می‌توانید با افزودن منابع بر طبق اصول اثبات‌پذیری و شیوه‌نامهٔ ارجاع به منابع، به ویکی‌پدیا کمک کنید.
مطالب بی‌منبع احتمالاً در آینده حذف خواهند‌ شد.

دانشگاه را در فرهنگ‌های لغت این گونه تعریف کرده‌اند: نهادی برای آموزش عالی که سه ویژگی اصلی دارد:

دانشکده‌هایی در رشته‌های مختلف دانش
تسهیلاتی برای پژوهش استادان و دانشجویان
رتبه‌های آموزشی که به دانشجویان و استادان داده می‌شود.

قدیمی‌ترین نهادی که به دانشگاه‌های امروزی شباهت داشت، حدود ۶ قرن و نیم پس از برپایی آکادمی افلاطون (که در باغ آکادامه و دره آکادموس آتن تاسیس شد)، یعنی در سال ۲۷۱ پس از میلاد، در شهری به نام گندی‌شاپور (دزفول کنونی در شمال خوزستان) برپا شد.^{[نیازمند منبع]}

در منابع دولتی و رسمی افغانستان، دانشگاه را پوهَنتون می‌نامند که واژه‌ای از زبان پشتو است. استاد دانشگاه نیز در رسانه ها و منابع دولتی افغانستان پوهاند نامیده می‌شود.

دانشگاهها بر حسب علومی که در آنها تدریس می شوند ، بر دو نوع هستند:

دانشگاههای جامع
دانشگاههای تخصصی

دانشگاه در تمام سطوح علمی مختلف (کاردانی، كارشناسی، كارشناسی ارشد و دكترا) و رشته‌های مختلف مدرک دانشگاهی ارائه می‌نماید. در دانشگاه‌ها هم سیستم آموزش هم به صورت ترم‌های سه ماهه و هم ترم‌های ۴ ماهه ارائه می‌شود. معادل دانشگاه در زبان انگلیسی "university" است كه خود از اصطلاح لاتین universitas magistrorum et scholarium مشتق شده است كه تقریبا به معنی «جامعه علما و متفکرین» است.

[ویرایش] تاریخ

جشن فارغ التحصیلی در دانشگاه آكسفورد. معاون رئیس در کلاه و لباس کارشناسی ارشد، مراقب امتحاناتدر لباس رسمی و دکتر جدید در لباس قرمز روشن. پشت سر آن ها یک دانشجوی کارشناسی، یک دکتر دیگر و دانشجویان کارشناسی هنر و طب قرار دارند.

با توجه به تعریفی که از دانشگاه ارائه می‌شود در مورد اینکه قدیمی‌ترین دانشگاه دنیا کدام بوده بحث و جدلهای بسیاری وجود دارد. اگر دانشگاه را یک موسسه دانشجویی فرض کنیم آکادمی افلاطون قدیمی‌ترین دانشگاه بوده است و سند تاریخی هم بر این ادعا وجود دارد. واژه لاتین "universitas" ابتدا در عصر یونان باستان و روم احیا شد و به کمک آن سعی می‌کردند ویژگی‌های آکادمی افلاطون را شرح دهند. اگر دانشگاه را صرفا یک موسسه آموزش عالی فرض کنیم آنگاه می‌توانیم دانشگاه شانگیانگ در چین را که پیش از سده ۲۱ قبل از میلاد تاسیس شده بود، قدیمی‌ترین دانشگاه بنامیم؛ مشروط بر اینکه افسانه نباشد. دانشگاه قسطنطنیه (در عهد امپراطوری بیزانس) در سال ۸۴۹ میلادی به دستور امپراطور بارداس میخائیل سوم احیا گردید. این دانشگاه با داشتن فعالیت‌های پژوهشی و آموزشی، حفظ خودگردانی و استقلال آکادمیک عموما به عنوان نخستین موسسه آموزش عالی با ویژگی‌های دانشگاهی امروزی شناخته می‌شود.

آموزش در دانشگاه نالاندا در ایالت بیهار در هند در قرن ۵ پیش از میلاد برپا بوده و به فارغ‌التحصیلان آن مدرک اعطا می‌شده است. سومین دانشگاهی که اخیرا ویرانه‌های آنرا یافته اند، دانشگاه راتناجیری در اوریسا است. دانشگاه الازهر در قرن دهم در قاهره در کشور مصر تاسیس شد.

شهرهای باستانی تکشاشیلا نالاندا، ویگراماسیلا و کانچیپورا در هند باستان مراکز بسیار مشهور آموزشی در شرق بوده‌اند که از سراسر آسیا دانشجو داشته‌اند. بویژه نالاندا که مرکز معروف دانشگاهی بوداگرایی بوده و لذا هزاران متفکر و دانشجوی بودایی را از چین، شرق آسیا ، آسیای مرکزی و آسیای جنوب شرقی جذب کرده و در کنار آن دانشجویان بسیاری از ایران و خاورمیانه را در خود جای داده بود .

در آن زمان اعطای مدرک دانشگاهی چندان مرسوم نبود ولی موسسات آموزش عالی باستانی در چین آکادمیهای ( شویان ) ، یونان ، ( آکادمی ) و ایران ( آکادمی جندی شاپور ) نیز وجود داشتند.

مدرسه در سال ۳۸۷ قبل از میلاد توسط فیلسوف یونانی افلاطون در مجاورت آتن بانام آکادیموس تاسیس گردید و به دانشجویان خود فلسفه ریاضیات و ژیمناستیک آموزش می داد و گاهی به عنوان دانشگاه در نظر گرفته می شود. دیگر شهرهای یونان با موسسات آموزشی قابل ملاحظه شامل کوس ( سرای هیپوکرات ها ) که آموزشگاه پزشکی داشت و هودز که آموزشگاه های فلسفه داشت، می باشند. موسسه کلاسیک بعدی موزه و کتابخانه اسکندریه است که از شهرت بسیاری برخوردار بوده است .

موسسات دانشگاهی شبیه به دانشگاه های مدرن در ایران و جهان اسلام نیز قبل از الازهر وجود داشته اند که برجسته ترین آنها آکادمی جندی شاپور بوده است .

درچین باستان چند موسسه آموزش عالی وجود داشت که تقریبا نقشی مشابه با دانشگاه های جهان غرب را ایفا کرده اند. چنین گفته می شود که در قرن ۲۱ قبل از میلاد در چین موسسه آموزشی عالی با نام شانگیانگ تاسیس شده ( شانگ به معنی عالی و برتر و یانگ به معنی مدرسه است ) که موسس آن شون ( از ۲۳۵۷ تا ۲۳۰۷ قبل از میلاد) در عصر یویو می‌زیسته است. ممکن است مراکز آموزش عالی بر مدرسه امپریال مرکزی موسوم به پیونگ در زمان سلسله ژو ( ۱۰۴۶ تا ۲۴۹ قبل از میلاد )، تایخو در سلسله هان (۲۰۲ قبل از میلاد تا ۲۲۰ پس از میلاد ) و گوزیجیان در سلسله سوی تاثیر فراوانی گذاشته باشد. تاریخ دانشگاه نانجینگ به تاسیس آموزشگاه سلطنتی نانجینگ درسال ۲۵۸ باز می گردد و دانشگاه سلطنتی نانجینگ به اولین موسسه ای تبدیل شد که ترکیب آموزش و پژوهش را در ۵ دانشکده در سال ۴۷۰ ارائه می کرد. در هر سلسله فقط یک آموزشگاه سلطنتی مرکزی وجود داشت که آن نیز همیشه در مقر حکومت بود و بالاترین سطوح علمی را در آن ارائه می دادند. همچنین نوع دیگری از موسسات آموزشی موسوم به آکادمی های شویوان از قرن هشتم به بعد در عصر حکومت تانگ به وجود آمدند. این مراکز عموما به صورت خصوصی اداره می شدند و دولت به برخی از آنها کمک میکرد. هزاران شویواندر چین فعال بودند و مدارک تحصیلی آنها با هم تفاوت داشت. ازمیان شویوان های پیشرفته می توان یولو شویان و بایلدونگ شویان را به عنوان مرکز آموزش عالی در نظر گرفت. در کشور چین باستان تمام امور امپراطوری را به مقامات تحصیل کرده و با سواد می سپردند و در زمان سلسله سوی (‎۵۸۱-۶۱۸) برای ارزشیابی و انتخاب افراد حکومتی یک امتحان برگزار می شد.

در عصر کارو لینجیان ، چارلیماگن نمونه ای از آکادمی ها را بنام آموزشگاه کاخ یا scola palatina در آخن واقع در آلمان امروزی تاسیس کرد. دانشگاه دیگری که امروزه آکادمی برکساگاتا نام دارد در سال ۷۹۸ توسط یکی از رهبران کارولینجیان تاسیس شده بود. دانشگاه در منطقه نویون که امروزه در خاک فرانسه واقع شده قرار داشت. به طور کلی می توان گفت که هدف متفکرین، اشخاص طبقه بالا، روحانیون و خود چارلیماگن این بود که کل جامعه به طور خاص، و فرزندان اشراف به طور عام آموزش ببینند تا نحوه مدیریت زمین ها و حفاظت از سرزمین خود را در برابر تجاوز و استفاده نا درست فرا گیرند. اولین دانشگاه اروپایی قرون وسطی دانشگاه ماگنورا در قسطنطنیه بود ( که امروزه در استانبول ترکیه قرار دارد). این دانشگاه درسال ۸۴۹ در زمان سیطره امپراطوری بارداس و میخائیل سوم تاسیس شد و پس از آن در قرن نهم دانشگاه سالرنو ، در سال ۱۰۸۸ دانشگاه بولونیا ( ایتالیا ) و در سال ۱۱۰۰ دانشگاه پاریس در فرانسه (بعدا با دانشگاه سوربن ادغام شد) احداث شدند. بسیاری از دانشگاه های قرون وسطی تحت سیطره کامل کلیسای کاتولیک و پاپ ها بودند. در اوایل قرون وسطی اکثر دانشگاه های جدید از مدارس و آموزشگاه های پیشین منشعب شدند به ویژه اینکه گرایش زیادی برای تبدیل شدن به مراکز آموزش عالی داشتند. بسیاری از مورخین معتقدند این دانشگاه ها تداوم همین علائق معابد به تحصیل بوده اند.

در اروپا مردان جوان پس از پایان تحصیلات در مقطع سوم (مقدمات گرامر، کلام و منطق) و مقطع چهارم به ادامه تحصیل در دانشگاه می پرداختند و در رشته های گرامر ، منطق ، هندسه ، مثلثات ، ریاضیات ، موسیقی و نجوم درس می خواندند (برای آگاهی یافتن از تاریخچه نحوه توسعخ مقاطع سوم و چهارم در رابطه با مدارک، به ویژه در دانشگاه های انگلیسی به مدارک دانشگاه آکسفورد وراجعه نمایید).

استادی در کلاس درس دانشگاه صنعتی هلسینکی

مبنای تاسیس دانشگاه قانون یا فرمان تاسیس بود. مثلا در انگلستان برای تاسیس دانشگاه نیاز به قانون پارلمان یا فرمان سلطنتی بود؛ در هر دو حالت اعطای هر نوع مدرکی فقط با تایید شورای ویژه و دیگر دستگاه های مجاز انجام می شد.

در مالی (غرب آفریقا) دانشگاه اسلامی سنکور ( در سال ۹۸۹) تاسیس شد ولی فاقد مدیریت مرکزی بود؛ در واقع این دانشگاه از مجموعه ای از آموزشگاهها یا کالج های مستقل تشکیل شده بود که هر یک توسط یک متفکر یا استاد اداره می شدند. کلاسها در فضای باز مساجد یا اماکن خصوصی تشکیل می شدند. موضوعات اصلی تدریس عبارت بودند از قرآن، مطالعات اسلامی، حقوق و ادبیات. درکنار آنها دروس پزشکی و جراحی، نجوم، ریاضیات، فیزیک، شیمی، فلسفه، زبان و زبان شناسی، جغرافیا، تاریخ و هنر هم ارائه می شد. دانشجویان درکنار درس زمانی را هم به آموزش اخلاق و تجارت اختصاص می دادند. اماکن تجاری مدرسه دوره هایی را در مورد تجارت، قالیبافی، کشاورزی، ماهیگیری، بنایی، کفاشی، خیاطی و دریانوردی ارائه می کردند. گفته میشود که آزادی فکری دانشگاه های غربی تحت تاثیر دانشگاه هایی مانند سنکور و قرطبه ( اسپانیای مسلمان ) بوده است. حفظ قرآن و آموزش زبان عربی برای دانشجویان الزامی بود. زبان رسمی تدریس در دانشگاه و همچنین زبان تجارت و بازرگانی تیمبوکتو زبان عربی بود. به جز تعداد کمی دستنوشته به زبان های سونگای و دیگر زبان های عجمی، تمام ۷۰۰۰۰ نسخه باقیمانده از آن عصر به زبان عربی هستند. ( بنیاد الفرقان در لندن یک فهرست 5 جلدی ازاین آثارمنتشر کرده که در کتابخانه احمد بابا موجود است.)

دانشجویان این دانشگاه نیز همچون سایر دانشگاه های اسلامی از سراسر دنیا پذیرش می شدند. در حدود قرن ۱۲ بود که این دانشگاه ۲۵۰۰۰ دانشجو را در شهری ۱۰۰۰۰۰ نفری در خود جای داده بود. این دانشگاه به خاطر استاندارد های بالا و سختگیری در پذیرش دانشجو مشهور بود.

جنبش در حال گسترشی به نام دانشگاه عصر سوم (U3A) شکل گرفته است که شامل گروه های کوچک، مستقل و خود مختار از متفکرین باز نشسته و دیگر کسانی است که برای خودشان مطالعه می کنند؛ این دانشگاه ها خیریه هستند وهیچ گونه مدرک یا گواهی نمی دهند: دانشگاه به شکل باستانی، یعنی مجموعه ای از متفکرین. دامنه مطالعات U3A فراتر از محدوده دانشگاه هاست و شامل اغلب رشته های فیزیکی و ذهنی است که برای افرادی که در "عصر سوم" زندگی خود قرار دارند مفید است.

[ویرایش] آینده

آینده دانشگاه های امروزی به صورت ساختمانی سنتی از خشت و گل به چند دلیل در هاله ای از ابهام قرار دارد. یك موسسه اروپایی یا مسیحی ویژه نخبگان در حركت بسوی مدل آموزشی همگانی مشكلات قابل توجهی داشته است. این مدل باید به دنبال افزایش سطح کیفی تربیت نخبگان و دستیابی به حقایق عینی باشد. استنلی آرونویتز در مطالعه دانشگاه های آمریکا پس از جنگ جهانی دوم ("کارخانه دانش") می گوید که دانشگاه های آمریکا تحت تاثیر مسائل مربوط به اشتغال، فشار بر دانشگاه هایی که زمین آنها موقوفه است، و بی توجهی سیاستمداران و عدم آگاهی دانشگاه ها از نیاز های جامعه بوده اند. به صورت نظری تر بیل ریدینگز(مرحوم) در مطالعه 1955 خود با عنوان "ویرانی دانشگاه ها" تصریح می کند که دانشگاه های جهان به طور ناامید کننده ای در اثر جهانی سازی و بی ارزشی تعالی بوروکراتیک تغییرکرده اند. وی معتقد است که دانشگاه ها به حیات مصرف گرایانه و ویرانگر خود ادامه می دهند تا ما به فکر آموزش های پیشرفته فراملی بیفتیم که فراتر از مسائل ملی و سازمانی حرکت می کنند.

[ویرایش] سازمان

بروكز هال، كالج تجارت Terry در دانشگاه جرجیا در آتن، جرجیا/ آتن، جرجیا

اگر چه هر نهاد و موسسه ای از سازماندهی خاص خود برخوردار است، ولی دانشگاه ها تقریبا همگی از یك هیات امنا، یك رئیس ،حداقل یك معاون و روسای قسمت های مختلف تشكیل شده اند كه تصمیم گیری های مختلف را عملی می سازند. دانشگاه ها معمولا به تعدادی دپارتمان، آموزشگاه یا دانشکده تقسیم می شوند. سیستم های دانشگاه دولتی توسط نهاد های آموزش عالی دولتی اداره می شوند. این نهادها درخواستهای مالی و پیشنهادات بودجه ای رابررسی و پس از تصویب بودجه مذكور را به دانشگاه تخصیص می دهند. این نهادها همچنین برنامه های جدید را آموزشی را تایید و برنامه های جاری را لغو یا اصلاح می نمایند. به علاوه تدابیر لازم را برای توسعه هماهنگ آموزش عالی در سطح کشور اتخاذ می کنند. اما بسیاری از دانشگاه های دولتی در دنیا تا حدی از استقلال مالی، پژوهشی و آموزشی برخوردارند. دانشگاه های خصوصی بودجه خود را از دولت در یافت نمی کنند و در اتخاذ سیاست های خود استقلال بیشتری دارند.

هر چند سیاست های متغیر یا استانداردهای فرهنگی و اقتصادی در نواحی جغرافیایی مختلف باعث ایجاد عدم توازن شدید بین دانشگاه های مختلف جهان و حتی دانشگاه های یک کشور شده است، اما معمولا دانشگاه های هر جامعه در میان موسسات پژوهشی و آموزشی پیشرو آن جامعه قرار دارند. اغلب دانشگاه ها در کنار ارائه دروس علوم طبیعی، مهندسی، معماری، پزشكی، مدیریت ورزش، علوم اجتماعی، حقوق یا علوم انسانی، امكانات رفاهی خاصی را مانند غذا خوری، بانك، فروشگاه كتاب، مراكز تایپ و پرینت، مراكز شغلی و بوفه ها برای دانشجویان خود فراهم می آورند. به علاوه اغلب دانشگاه های بزرگ كتابخانه، مراكز ورزشی، رستوران، اتحادیه دانشجویی ، باغهای گیاه شناسی ، رصد خانه ستاره شناسی، بیمارستان های دانشگاهی و كلینیك ها، آزمایشگاهای رایانه ای، آزمایشگاهای و علمی و مراکز رشد تجاری خاص خود را دارند.

[ویرایش] دانشگاه های سراسر دنیا

روش های تامین بودجه و سازمان دانشگاه ها در كشورهای مختلف دنیا بسیار متفاوت هستند. در برخی كشورها بودجه از سوی دولت تامین می شود و دربرخی از كشورها از شهریه های دانشجویان و كمك های مردمی استفاده می شود . در برخی كشورها افراد در مناطق خود به دانشگاه می روند ودربرخی از كشورها دانشگاه ها از سراسر دنیا دانشجو جذب می كنند و امكانات اقامتی در اختیار دانشجویان قرار می دهند.

[ویرایش] پذیرش گزینشی

سیستم های پذیرش و ساختارهای دانشگاهی در سراسر دنیا تفاوتهای زیادی با هم دارند(به سیستم پذیرش دانشگاهها مراجعه کنید). این تفاوتها در كشورهایی كه دانشگاه هایشان نقش كالجهای اجتماعی را ایفا می كنند (مثل اروپا و ایالات متحده) محسوس ترند.

[ویرایش] كاربردهای محاوره ای

عمارت دانشگاه ایالتی مسكو در تپه های اسپارو که بزرگترین ساختمان آموزشی جهان است.

واژه "دانشگاه" از نظر كلامی ممکن است به یک مرحله در زندگی فرد اطلاق شود: "وقتی در دانشگاه بودم ..."؛ در ایالات متحده اغلب از واژه "کالج" استفاده می شود: "وقتی در کالج بودم ...". برای اطلاعات بیشتر به مقاله کالج، تفاوت کاربرد در آمزیکا و بریتانیا مراجعه کنید. در استرالیا و نیوزلند واژه دانشگاه را به اختصار یونی (uni) می گویند كه اخیرا در میان جوانان بریتانیایی هم متداول شده است. در نیوزلند و آفریقای جنوبی نیز از لفظ ورسیتی (varsiry) استفاده می شود كه در قرن 19 در انگلستان رایج بوده است . امروزه در ایالات متحده عموما از واژه "دانشگاه" برای اشاره به موسسه ای استفاده می شود كه از چند دانشكده برخوردار است و طیف گسترده ای از مدارك تحصیلی عالی را به دانشجویان می دهد ( حتی اگر فاقد برنامه های تحصیلی در مقطع دكترا باشد) و موسسات کوچکتر که مدارك کارشناسی و کاردانی اعطا می كنند، "کالج" نامیده می شوند. (به کالج های عمومی مراجعه کنید). با این وجود برخی دانشگاه های قدیمی تر آمریكا مثل بوستون كالج ، دارتموث كالج و كالج ویلیام و مری بنا به دلایل تاریخی لفظ كالج را برروی نام خود حفظ كرده اند، اگر چه مدارك دانشگاهی عالی متعددی اعطا می كنند. از سوی دیگر بسیاری از كالج های كوچكتر وجود دارند كه صرف نظر از محدودیت های برنامه ها و مدارك تحصیلی قابل عرضه خود، خود را "دانشگاه" معرفی می كنند. طبقه بندی کارنگی، موسسات دانشگاهی و كالج های ایالات متحده را بر اساس آمار مدارك عرضه شده توسط آنها متمایز می سازد. این طبقه بندی ها عبارتند از: I (دكترا)، IIA (كارشناسی ارشد)، IIB (كارشناسی)، III ( موسسات دوساله با رتبه آکادمیک )، IV (موسسات دوساله بدون رتبه آکادمیک). یك دانشگاه "واقعی" موسسه ای است كه در طبقه بندی های I یا IIA قرار می گیرد.